Hồ Chí Minh là một nhà yêu nước, một chiến sĩ kiên cường trong phong trào cộng sản quốc tế, một nhà hoạt động cách mạng lỗi lạc, một nhà văn hoá lớn, nhà sư phạm thiên tài và là lãnh tụ vĩ đại của nhân dân Việt Nam. Phẩm chất đạo đức trong sáng và tư tưởng nhân đạo cao cả của Hồ Chí Minh có thể xuyên qua thời đại chiếu rọi đến nền văn hoá tương lai như những giá trị vĩnh hằng của con người.
Trong những năm qua, việc thực hiện Chỉ thị số 05-CT/TW, ngày 15-5-2016, của Bộ Chính trị khóa XII, “Về đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh” đã trở thành phong trào rộng khắp lan tỏa tới mọi tầng lớp người dân trong toàn xã hội. Trong thực tiễn, các hoạt động học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, khá toàn diện, thiết thực, với nhiều cách làm mới, sáng tạo, ngày càng đi vào thực chất, chiều sâu, từng bước trở thành nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên của mỗi tổ chức và từng cá nhân trên cương vị công tác của mình. Thực tiễn đã chứng minh rằng, mọi lứa tuổi, mọi lĩnh vực hoạt động đều có thể học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Dưới góc độ của khoa học giáo dục, học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh cần phải tập trung vào những vấn đề cơ bản như sau:
1. Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức nhân văn Hồ Chí Minh về lấy con người làm trung tâm
Tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh đã được bạn bè quốc tế đánh giá: “Tầm cỡ của một hiền triết chưa chắc ở chỗ giải đáp mối tương quan giữa tồn tại và tư tưởng, ở chỗ xác định thế giới là thực tại hay ảo ảnh, khả tri hay bất khả tri, ở chỗ lựa chọn giáo điều quen thuộc hay sáng tạo mới lạ, mà chung quy là ở mức quan tâm đến con người, con người thật đang sống trên quả đất này và chắc còn sống lâu dài đến vô tận thời gian, lấy đó làm trung tâm của mọi suy tư và chủ đích của mọi hành động. Cụ Hồ thuộc loại hiền triết đó [6].
Cảm nhận đầu tiên mỗi khi nói đến Cụ Hồ đó là tính nhân văn cao cả. Bởi vì Hồ Chí Minh luôn lấy con người làm trung tâm và mục đích cuối cùng của mọi hành động. Con người trong tư tưởng Hồ Chí Minh không phải là một phạm trù triết học mà con người là chủ thể của hoạt động, là đối tượng được hưởng kết quả của hoạt động.
Thực hiện tư tưởng lấy con người làm trung tâm, trong kháng chiến chúng ta đã chiến thắng được những đội quân có vũ khí trang bị kỹ thuật hiện đại. Ngày nay trong hoà bình, xây dựng, với tư tưởng lấy con người làm trung tâm chúng ta đã và đang phát huy được nội lực của dân tộc vượt qua mọi khó khăn, thử thách vươn lên để tự khẳng định mình. Tuy nhiên, trước sự vận động, phát triển của thời đại, tư tưởng lấy con người làm trung tâm đang đặt ra những yêu cầu mới cho con người. Vấn đề đặt ra hiện nay là phải làm thế nào để con người có đủ phẩm chất, năng lực và điều kiện tự mình trở thành trung tâm.
Học tập và làm theo tư tưởng Hồ Chí Minh là phải biết xây dựng những chủ trương, biện pháp hợp lòng dân, phải tạo điều kiện để người dân thực sự trở thành người làm chủ xã hội, phải phát huy được vai trò chủ thể của người dân trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ chế độ. Mỗi chủ trương, chính sách, mỗi quyết định đưa ra và mỗi hành động của các cấp lãnh đạo phải xuất phát từ nhu cầu của người dân, phải tính toán đến lợi ích của dân, đặt lợi ích của dân lên trên hết và cuối cùng phải làm cho đời sống của người dân được cải thiện tốt hơn.
2. Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức nhân văn Hồ Chí Minh về thương yêu con người, quan tâm đến con người
Triết lý nhân sinh, lấy con người làm trung tâm là cơ sở cho sự hình thành chủ nghĩa nhân văn cách mạng Hồ Chí Minh. Cội nguồn của chủ nghĩa nhân văn ấy là truyền thống nhân ái của dân tộc Việt Nam. Nội dung cốt lõi của chủ nghĩa nhân văn ấy là lòng thương yêu, quý trọng con người gắn với lòng yêu nước, yêu dân nồng nàn. Hành động biểu hiện của chủ nghĩa nhân văn ấy là sự quan tâm đến con người, tạo điều kiện cho con người được phát triển hoàn toàn.
Vấn đề con người trong tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh được thể hiện trong di chúc là tình yêu thương đối với tất cả mọi tầng lớp người dân trong xã hội. Thương yêu con người, quan tâm đến con người là con đường, biện pháp tốt nhất để thu phục nhân tâm, cải tạo và giáo dục con người. Mọi hoạt động giáo dục chỉ có thể đạt được hiệu quả khi mà hoạt động đó thật sự xuất phát từ tình thương yêu con người, vì con người.
Ngày nay, một trong những nguyên nhân làm cho mối quan hệ giữa dân với Đảng không còn gắn bó máu thịt như trong thời kỳ kháng chiến là vì một bộ phận cán bộ, đảng viên thoái hoá, biến chất, không những không ăn cùng dân, không ở cùng dân mà còn ăn ở xa hoa theo kiểu “đế vương”, không hoà đồng cùng dân, không quan tâm đén dân. Học tập và làm theo tư tưởng Hồ Chí Minh về tình thương yêu con người, quan tâm đến con người là phải quay lại với nguyên tắc Hồ Chí Minh rằng, dân chưa có cơm ăn, cán bộ không được kêu mình đói; dân chưa có áo mặc, cán bộ không được kêu mình rét; cán bộ phải lo trước cái lo của dân, vui sau cái vui của dân. Mỗi cán bộ, đảng viên phải thực sự trở thành “đầy tớ” của dân, thương dân, gần gủi dân, quan tâm đến dân, tất cả vì dân.
3. Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức nhân văn Hồ Chí Minh về lòng khoan dung đối với con người, mở đường cho con người tiến bộ
Hồ Chí Minh quan niệm rằng, đã là con người thì ai cũng có ưu điểm, nhược điểm. Trong bàn tay có ngón dài, ngón ngắn, trong hàng ngìn người cũng có người thế này, người thế kia. Nhưng các ngón tay đều ở trên một bàn tay, người này hay người khác đều là nòi giống Lạc Hồng.
Từ quan điểm đó, Hồ Chí Minh rất rộng lòng khoan dung đối với những người có sai lầm khuyết điểm. Theo Hồ Chí Minh, những người có sai lầm khuyết điểm cần phải thẳng thắn chỉ cho họ thấy để họ sửa chữa. Không nên có thái độ xa lánh hay trì triết, moi móc theo kiểu “Dậu đổ bìm leo”.
Đối với cán bộ Đảng viên có khuyết điểm, Hồ Chí Minh ân cần chỉ bảo và nâng niu trân trọng khuyến khích mặt tốt của họ.
Đối với kẽ thù, họ cũng là con người, khi họ đã đầu hàng thì phải có chính sách tù hàng binh, không được đối xử ngược đãi họ. Hồ Chí Minh đã viết: Trước lòng bác ái, thì máu Pháp hay máu Việt cũng đều là máu, người Pháp hay người Việt cũng đều là người…Những dòng máu đó chúng tôi đều quý như nhau. Hồ Chí Minh đã ký Quốc lệnh không được vô cơ sát hại kiều dân. Người quan tâm đến cả những nạn nhân của chế độ cũ. Người đề nghị phải giáo dục, cải tạo và giúp họ trở nên những người lao động lương thiện.
Bài học cho các nhà sư phạm, các nhà lãnh đạo là phải biết giáo dục, cảm hoá con người bằng tấm lòng khoan dung độ lượng. Đó là phương pháp giáo dục Hồ Chí Minh và cũng là một giá trị đạo đức truyền thống của con người Việt Nam, một phẩm chất đạo đức cao đẹp của người cách mạng.
4. Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức nhân văn Hồ Chí Minh về ý chí quyết tâm giải phóng con người
Tình yêu thương con người của Hồ Chí Minh là tình yêu thương của một người chiến sĩ cộng sản. Tình thương yêu đó không dừng lại sự đồng cảm, thương xót mà phải tìm cách giải phóng con người, đem lại tự do hạnh phúc cho con người. Hồ Chí Minh khẳng định, con người vừa là mục tiêu vừa là động lực của cách mạng. Mục tiêu của cách mạng là giải phóng đan tộc, giải phóng xã hội và giải phóng con người. Thực chất giải phóng xã hội, giải phóng giai cấp cuối cùng cũng là giải phóng con người, đem lại tự do hạnh phúc cho con người. Giải phóng con người bao gồm giải phóng khỏi sự áp bức, bóc lột của kẽ thù ngoại bang và của giai cấp; giải phóng con người khỏi những lễ nghi hà khắc của chế độ đẳng cấp Phong kiến và giải phóng con người khỏi sự lạc hậu, ngu dốt.
- nghiệp giải phóng xã hội, giải phóng con người là do chính bản thân con người thực hiện. Con người vừa là mục tiêu giải phóng vừa là động lực của cách mạng. Xét đến cùng, hạt nhân của chiến lược cách mạng cũng là chiến lược con người, vì con người. Chiến lược phát triển con người lại trở thành động lực chủ yếu cho chiến lược phát triển xã hội. Vì vậy, đồng thời với cách mạng xã hội phải tiến hành giải phóng con người.
Với tinh thần đó, giải phóng con người trong bối cảnh hiện nay là phải tạo mọi điều kiện thuận lợi để có thể phát triển hoàn toàn con người. Nghĩa là, phải giải phóng mọi tiềm năng vốn có của con người, làm cho con người thật sự trở thành động lực chủ yếu của cách mạng. Giải phóng con người vừa là mục tiêu của xã hội vừa là sứ mệnh của hệ thống giáo dục, của đội ngũ nhà giáo các cấp.
5. Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức Hồ Chí Minh về sự thống nhất giữa lời nói với việc làm
Đọc di chúc Hồ Chí Minh chúng ta thấy vừa toát lên một tư tưởng về tình yêu thương con người, vừa hiện lên những tình cảm thân thiết của Người đối với các tầng lớp nhân dân. Tình thương yêu, quý trọng con người thể hiện trong di chúc không phải chỉ ở những lời nói lý luận mà còn được thể hiện ở sự chỉ dẫn các hành động đối xử với con người. Chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh là chủ nghĩa nhân văn hành động. Bản thân Hồ Chí Minh luôn luôn thực hiện nguyên tắc nói đi đôi với làm, đôi khi Người quan tâm đến làm nhiều hơn nói.
Ngày nay, một trong những nguyên nhân làm cho chất lượng, hiệu quả giáo dục đạo đức bị giảm sút là vì thiếu sự thống nhất giữa lời nói với việc làm, giữa lý luận về đạo đức với thực hành đạo đức. Vì vậy, học tập đạo đức Hồ Chí Minh là học tập tinh thần thống nhất giữa lời nói với việc làm. Phải xây dựng được hệ thống tiêu chí đánh giá hành vi đạo đức của từng loại đối tượng cán bộ. Học tập và làm theo di chúc Hồ Chí Minh về đạo đức nhân văn trong điều kiện hiện nay là phải thực hành rèn luyện hành vi đạo đức cách mạng. Đi đôi với việc rèn luyện hành vi đạo đức theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh cần phải tích cực tham gia đấu tranh chống lại các biểu hiện của đạo đức giả tạo, chống lại sự tách rời giữa lời nói hay về đạo đức với những việc làm phi đạo đức của một số cán bộ, giáo viên.
Sau 10 năm thực hiện Nghị quyết số 29/NQ-TƯ về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo ngành giáo dục đã có những chuyển biến mới tích cực. Tuy nhiên, nhiều vụ việc tiêu cực trong lĩnh vực giáo dục đã gây nên sự bức xúc trong dư luận xã hội, phần nào đã làm suy giảm niềm tin của đội ngũ cán bộ, giáo viên và học sinh về thần tượng của ngành nghề cao thượng. Mặt khác, trong xu thế hội nhập, hợp tác quốc tế ngày càng sâu rộng, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tác động mạnh mẽ đến mọi khâu, mọi bước, mọi hoạt động của quá trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Điều đó đang đặt ra những cơ hội đồng thời cũng làm nảy sinh những thách thức mới đối với quá trình đổi mới căn bản, toan diện giáo dục và đào tạo. Trong bối cảnh đó, việc thực hiện Chỉ thị số 05-CT/TW, ngày 15-5-2016, của Bộ Chính trị khóa XII, “Về đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh” vẫn là con đường, biện pháp tích cực nhất đảm bảo cho quá trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo thành công.
Tài liệu tham khảo
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t.I,
2. Trần Văn Giàu (2014), Chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh - đặc điểm và cội nguồn, sách Hồ Chí Minh vĩ đại một con người, NXB CTQG – ST, Hà Nội, 2014, tr 83 – 91
3. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t. 15, tr. 627
4. Nguyễn Trọng Nghĩa (2021), Tiếp tục đẩy mạnh việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ cách mạng trong giai đoạn mới, https://www.tapchicongsan.org.vn/media-story, ngày 15-06-2021
5. Trần Đình Tuấn (2012), Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, Nxb Quân đội, Hà Nội.
6. UNESCO và Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam (1990), Hội thảo quốc tế nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nxb. Khoa học xã hội, H., 1990, tr. 237.
