1. Đặt vấn đề
Chuyển đổi số để thích ứng với Cách mạng công nghiệp 4.0 đang là xu hướng chung của mọi quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Đảng ta xác định chuyển đổi số là một trong những “nội dung cốt lõi của chính sách chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư”, đồng thời xác định mục tiêu đến năm 2025 “Cơ bản hoàn thành chuyển đổi số trong các cơ quan đảng, nhà nước, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội”. Đối với Quân đội, thực hiện chuyển đổi số cũng là yêu cầu có tính bắt buộc để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại, giúp cho quân đội có đủ khả năng thích ứng với các hình thái chiến tranh và phương thức tác chiến mới do tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 tạo ra, bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Trong đó, thực hiện chuyển đổi số trong các học viện, trường sĩ quan quân đội sẽ góp phần trực tiếp nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo, qua đó xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao cho quân đội, đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Kim Sơn phát biểu tại Học viện Kỹ thuật quân sự, mong muốn các trường đại học trong quân đội sẽ là đột phá chiến lược để hiện đại hóa quân đội và đào tạo nhân lực công nghệ khoa học mũi nhọn cho đất nước.
2. Nội dung
2.1. Chuyển đổi số ở các học viện, trường sĩ quan quân đội
Các học viện, trường sĩ quan quân đội là những cơ sở đào tạo nằm trong hệ thống nhà trường của quân đội và quốc gia, có nhiệm vụ đào tạo cán bộ sĩ quan (có trình độ đại học trở lên) cho toàn quân, đồng thời thực hiện các nhiệm vụ giáo dục – đào tạo khác theo yêu cầu của quân đội. Hiện nay, quân đội ta có 10 Học viện và 12 Trường sĩ quan. Các học viện, trường sĩ quan quân đội hoạt động dưới sự lãnh đạo của cấp ủy đảng, sự điều hành của người chỉ huy, sự chỉ đạo nghiệp vụ của cơ quan công tác nhà trường cấp trên và thực hiện các quy định của Luật Giáo dục và Điều lệ Công tác nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam. Tổ chức và hoạt động của các học viện, trường sĩ quan quân đội vừa tuân thủ quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo (như các trường đại học), vừa phải thực hiện đúng các quy định của Bộ Quốc phòng (là một đơn vị quân đội). Các học viện, trường sĩ quan quân đội có nhiệm vụ đào tạo cán bộ, sĩ quan cho toàn quân và đào tạo cán bộ cho quân đội của một số nước (Lào, Campuchia); đồng thời, là trung tâm nghiên cứu, phát triển khoa học quân sự, khoa học xã hội và nhân văn và các khoa học khác.
Cùng với quá trình đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng Chính phủ điện tử trong Quân đội, các học viện, trường sĩ quan quân đội cũng đã và đang trong quá trình thực hiện chuyển đổi số gắn với xây dựng mô hình “nhà trường thông minh”. Đây được xem là chìa khóa thúc đẩy sự phát triển của mỗi nhà trường, trực tiếp góp phần đẩy nhanh quá trình xây dựng quân đội hiện đại, nâng cao sức mạnh tổng hợp, sức mạnh chiến đấu của quân đội. Kế hoạch số 588/KH-TM của Bộ Tổng tham mưu nêu rõ, chuyển đổi số trong các nhà trường quân đội nhằm: “Khai thác có hiệu quả tiến bộ công nghệ số để đổi mới mạnh mẽ phương thức dạy và học, quản lý giáo dục và đào tạo trong các nhà trường quân đội tạo chuyển biến, nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội trong tình hình mới”.
Chuyển đổi số ở các học viện, trường sĩ quan quân đội bằng là sự chuyển đổi phương thức quản lý, vận hành công tác giáo dục - đào tạo và các hoạt động khác từ mô hình truyền thống sang mô hình mới dựa trên nền tảng môi trường số và công nghệ số nhằm nâng cao chất lượng hoạt động của các nhà trường trong tình hình mới. Thực chất chuyển đổi số ở các học viện, trường sĩ quan quân đội là sự thay đổi toàn diện phương pháp, cách thức vận hành mọi hoạt động của mỗi học viện, nhà trường theo hướng nhanh chóng, chính xác và hiệu quả hơn. Theo đó, chuyển đổi số ở các học viện, trường sĩ quan quân đội không chỉ là số hóa các dữ liệu, thông tin của hoạt động quản lý và hoạt động dạy học, hay ứng dụng các phần mềm vào việc vận hành các hoạt động đó, mà còn là sự chuyển đổi toàn bộ cách thức, phương pháp quản lý và giảng dạy. Nói cách khác, chuyển đổi số là việc mỗi học viện, trường sĩ quan ứng dụng công nghệ thông tin, đổi mới mô hình, phương pháp, hình thức tổ chức các hoạt động quản lý, giảng dạy, học tập và nghiên cứu khoa học nhằm đáp ứng nhu cầu giảng dạy, học tập của giảng viên và học viên, giúp người dạy và người học phát huy tối đa khả năng tư duy, tính sáng tạo, chủ động, tích cực trong hoạt động dạy và học. Như vậy, khi thực hiện chuyển đổi số, toàn bộ các hoạt động giáo dục và đào tạo được tổ chức, thực hiện và quản lý sẽ thay đổi. Điều đó đòi hỏi sự thay đổi không chỉ về mặt kỹ thuật, công nghệ mà còn cả về tư duy, nhận thức, thói quen của các chủ thể giáo dục - đào tạo trong mỗi học viện, nhà trường.
2.2. Vai trò của sĩ quan trẻ trong chuyển đổi số ở các học viện, trường sĩ quan quân đội
Ở các học viện, trường sĩ quan quân đội, lực lượng sĩ quan trẻ chiếm một tỷ lệ tương đối lớn, công tác trên nhiều cương vị, chức trách khác nhau như: giảng viên tại các khoa; cán bộ, trợ lý tại các cơ quan; cán bộ chỉ huy, quản lý tại các đơn vị học viên. Họ là một bộ phận của thế hệ cán bộ mới trong quân đội, được học tập, rèn luyện trong bối cảnh đất nước hòa bình, đổi mới, phát triển, quân đội đang từng bước tiến lên hiện đại, nên có nhiều ưu thế hơn so với các thế hệ cán bộ đi trước về trình độ ngoại ngữ, tin học, công nghệ thông tin – những yếu tố giúp cho sĩ quan trẻ dễ dàng thích ứng hơn với yêu cầu, đòi hỏi của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Do đó, lực lượng này cũng đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình thực hiện chuyển đổi số ở các học viện, trường sĩ quan quân đội hiện nay. Phát huy vai trò của sĩ quan trẻ trong chuyển đổi số ở các học viện, trường sĩ quan quân đội vừa là yêu cầu, vừa là giải pháp để quân đội ta có được một hệ thống nhà trường thông minh, hiện đại, đáp ứng yêu cầu đào tạo cán bộ trong tình hình mới.
Vai trò của sĩ quan trẻ trong chuyển đổi số ở các học viện, trường sĩ quan quân đội là tổng hòa các thế mạnh, tiềm năng vốn có trong quan hệ với chức trách, nhiệm vụ của sĩ quan trẻ trong tham gia chuyển đổi phương thức quản lý, vận hành công tác giáo dục - đào tạo và các hoạt động khác từ mô hình truyền thống sang mô hình mới dựa trên nền tảng môi trường số và công nghệ số nhằm nâng cao chất lượng hoạt động của các nhà trường trong tình hình mới. Thực chất vai trò của sĩ quan trẻ trong chuyển đổi số ở các học viện, trường sĩ quan quân đội là những khả năng hiện thực mà sĩ quan trẻ có thể tạo ra nhằm thúc đẩy quá trình thay đổi cách thức, phương pháp vận hành mọi hoạt động của mỗi học viện, nhà trường dựa trên nền tảng số và công nghệ số. Vai trò đó được quy định bởi tiềm năng, thế mạnh riêng có của sĩ quan trẻ, bởi chức trách, nhiệm vụ mà họ được phân công đảm nhiệm. Ở các học viện, trường sĩ quan quân đội, vai trò của sĩ quan trẻ trong chuyển đổi số được thể hiện thông qua những kết quả cụ thể mà hoạt động thực tiễn của họ tạo ra mà nếu không có họ, quá trình chuyển đổi số có thể gặp khó khăn, bị đình trệ hoặc không thực hiện được.
Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Kim Sơn tham quan một số sản phẩm nghiên cứu khoa học của Học viện Kỹ thuật quân sự.
Vai trò của sĩ quan trẻ trong chuyển đổi số ở các học viện, trường sĩ quan quân đội biểu hiện trên những nội dung chính sau đây:
Sĩ quan trẻ đóng vai trò quan trọng trong nâng cao nhận thức của các chủ thể, lực lượng về chuyển đổi số ở các học viện, trường sĩ quan quân đội.
Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 do Thủ tướng Chính phủ ban hành đã nêu rõ quan điểm: “Nhận thức đóng vai trò quyết định trong chuyển đổi số. Chuyển đối số trước tiên là chuyển đổi nhận thức”. Nâng cao nhận thức về chuyển đổi số là yêu cầu mang tính căn bản, nền tảng của toàn bộ quá trình chuyển đổi số ở các học viện, trường sĩ quan quân đội. Đây là quá trình các chủ thể, lực lượng lĩnh hội, bồi đắp những hiểu biết về chuyển đổi số, bao gồm hiểu biết về vị trí, vai trò, tầm quan trọng của chuyển đổi số, những yêu cầu, nội dung, phương pháp, nguyên tắc của chuyển đổi số trong hoạt động giáo dục, đào tạo ở nhà trường quân đội. Chỉ trên cơ sở tất cả các chủ thể, lực lượng đều có nhận thức đầy đủ, đúng đắn về những vấn đề này thì quá trình chuyển đổi số mới được thực hiện thông suốt, hiệu quả. Việc bồi dưỡng, nâng cao nhận thức về chuyển đổi số là trách nhiệm chung của các cấp ủy, tổ chức đảng, hệ thống chỉ huy, tổ chức quần chúng, người đứng đầu đơn vị, đồng thời là trách nhiệm tự giác của mỗi cá nhân, trong đó lực lượng sĩ quan trẻ đóng vai trò rất quan trọng.
Với ưu thế là lực lượng được đào tạo cơ bản, có nền tảng kiến thức về công nghệ thông tin, ngoại ngữ, đồng thời có khả năng nhanh nhạy trong tiếp cận các kiến thức về chuyển đổi số, sĩ quan trẻ thường đóng vai trò là lực lượng chủ đạo trong việc bồi dưỡng, trang bị, nâng cao nhận thức về chuyển đổi số cho các cá nhân, tổ chức, lực lượng khác trong mỗi nhà trường. Họ là những người trực tiếp đảm nhiệm công tác tuyên truyền, truyền thông về chuyển đổi số. Thông qua việc nghiên cứu, xây dựng tài liệu; qua công tác giảng dạy, tuyên truyền; qua quá trình tổ chức và tham gia các hội thảo, hội nghị, sĩ quan trẻ góp phần rất quan trọng giúp cho mọi cá nhân, tổ chức, lực lượng trong các học viện, trường sĩ quan có nhận thức đúng đắn, đầy đủ về chuyển đổi số, từ đó tạo sự chuyển biến đồng bộ về nhận thức cho tất cả các đối tượng ở mỗi nhà trường.
Sĩ quan trẻ đóng vai trò quan trọng trong hình thành, phát triển nguồn nhân lực số ở mỗi học viện, trường sĩ quan quân đội.
Quá trình chuyển đổi số đòi hỏi phải có một nguồn nhân lực cần thiết để đáp ứng các yêu cầu, đòi hỏi về chuyên môn, kỹ thuật. Đó phải là những người có hiểu biết, kiến thức, kỹ năng về công nghệ thông tin và môi trường mạng, có khả năng tiếp nhận nhanh nhạy các tri thức mới mà quá trình chuyển đổi số đòi hỏi và mang lại. Đặc điểm này làm nổi bật lợi thế của đội ngũ sĩ quan trẻ so với các chủ thể, lực lượng khác ở mỗi học viện, nhà trường. Là thế hệ cán bộ được đào tạo trong thời kỳ mới, được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng về công nghệ, thông tin, ngoại ngữ, lại được lớn lên trong bối cảnh internet phát triển mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, đội ngũ sĩ quan trẻ là lực lượng hội tụ đẩy đủ nhất các yếu tố để trở thành nguồn nhân lực chủ đạo cho quá trình chuyển đổi số ở các học viện, nhà trường quân đội hiện nay.
Bên cạnh đó, sĩ quan trẻ còn là lực lượng trực tiếp tham gia công tác đào tạo, xây dựng nguồn nhân lực số ở các học viện, trường sĩ quan. Để thực hiện chuyển đổi số có hiệu quả, bên cạnh lực lượng chuyên trách về công nghệ thông tin, an toàn thông tin mạng, đòi hỏi các lực lượng khác cũng phải được trang bị những kiến thức, kỹ năng số nhất định. Với năng lực, trình độ chuyên môn của mình, sĩ quan trẻ thường là lực lượng được phân công đảm nhiệm việc trang bị kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm về kỹ thuật và môi trường mạng cho các đối tượng trong nhà trường. Họ là vừa là nguồn nhân lực số chủ đạo, vừa là lực lượng trực tiếp tham gia xây dựng nhân lực số cho các học viện, nhà trường.
Sĩ quan trẻ là lực lượng đóng vai trò quan trọng trong tham mưu, đề xuất xây dựng các cơ chế, quy chế chuyển đổi số ở các học viện, trường sĩ quan quân đội.
Các cơ chế, quy chế, nguyên tắc vận hành là yếu tố rất căn bản tạo nên sự thống nhất trong hoạt động của mỗi bộ máy, cơ quan, tổ chức. Để tạo sự chuyển biến nhất quán, đồng bộ trong chuyển đổi số, các học viện, trường sĩ quan quân đội nhất thiết phải quan tâm đến vấn đề này. Với tư cách là nguồn nhân lực chính, trực tiếp tiến hành các hoạt động cụ thể của quy trình chuyển đổi số, đội ngũ sĩ quan trẻ đóng vai trò quan trọng trong việc tham mưu, đề xuất cho lãnh đạo, chỉ huy các cấp nghiên cứu, ban hành các cơ chế, quy chế, nguyên tắc hoạt động phù hợp, hiệu quả. Đây là vấn đề rất khó, bởi sự chuyển đổi về cơ chế, quy chế, nguyên tắc vận hành mỗi bộ máy đồng nghĩa với việc thay đổi toàn bộ thói quen vận hành cũ, chuyển từ trạng thái nặng về cơ học, hành chính sang trạng thái nhanh, chính xác, tiện lợi hơn. Những thay đổi này được thực hiện đến đâu, ở mức độ nào trong từng giai đoạn cần phải có sự tham mưu, tư vấn của lực lượng trực tiếp thực hiện, đó chính là đội ngũ sĩ quan trẻ.
Sĩ quan trẻ là lực lượng mũi nhọn, chủ đạo trong xây dựng hạ tầng số và thực hiện các nội dung chuyển đổi số ở các học viện, trường sĩ quan quân đội.
Với ưu thế về trình độ chuyên môn cũng như khả năng nắm bắt nhanh nhạy những tiến bộ kỹ thuật trong thời đại chuyển đổi số, đội ngũ sĩ quan trẻ ở các học viện, trường sĩ quan quân đội sẽ là lực lượng chủ yếu thực hiện các bước, các quy trình số hóa thông tin quản lí, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu, ứng dụng các công nghệ 4.0 (trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, Internet kết nối vạn vật...) để phân tích, tổng hợp, dự báo, hỗ trợ các cấp lãnh đạo, quản lí ra quyết định, điều hành; số hóa tài liệu dạy học, thư viện số, phòng thí nghiệm ảo, triển khai hệ thống đào tạo trực tuyến…; chuyển đổi cách thức, phương pháp giảng dạy, kĩ thuật quản lí lớp học, tương tác với người học sang không gian số, khai thác công nghệ thông tin để tổ chức giảng dạy.
Sĩ quan trẻ là lực lượng đóng vai trò quan trọng bảo đảm an toàn thông tin mạng trong quá trình chuyển đổi số ở các học viện, nhà trường quân đội.
Cùng với quá trình xây dựng hạ tầng số và tham mưu chuyển đổi cơ chế, quy chế, nguyên tắc vận hành trong các học viện, nhà trường, đội ngũ sĩ quan trẻ còn là lực lượng chính trong việc xây dựng các phương án bảo đảm an toàn thông tin mạng, giữ bí mật quân sự, phòng chống sự tấn công có chủ đích của các thế lực xấu. Đây là nội dung, yêu cầu rất quan trọng của quá trình chuyển đổi số ở các học viện, nhà trường quân đội hiện nay.
3. Kết luận
Chuyển đổi số ở các học viện, trường sĩ quan quân đội là quá trình thay đổi toàn diện phương pháp, cách thức quản lý và tổ chức dạy học của các học viện, trường sĩ quan quân đội dựa trên nền tảng môi trường số và các công nghệ số nhằm hiện đại hóa và nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo, đáp ứng yêu cầu đào tạo cán bộ quân đội trong tình hình mới. Quá trình này cần phải phát huy tốt vai trò của tất cả các tổ chức, lực lượng, trong đó đặc biệt là đội ngũ sĩ quan trẻ - lực lượng có tiềm năng, thế mạnh lớn nhất. Đòi hỏi phải không ngừng phát huy vai trò của sĩ quan trẻ trong chuyển đổi số ở các học viện, trường sĩ quan quân đội hiện nay là quá trình phát hiện, khơi dậy, làm lan tỏa tác dụng, chức năng và phát triển vị thế, ảnh hưởng của sĩ quan trẻ trong quá trình thay đổi phương pháp, cách thức quản lý và tổ chức dạy học trên nền tảng môi trường số và công nghệ số, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo ở các học viện, trường sĩ quan quân đội trong tình hình mới./.
Tài liệu tham khảo:
1. Clayton M. Christensen, Michael E. Raynor, và Rory McDonald (2015), “Đổi mới đột phá là gì?”, Tạp chí Harvard Business Review, tháng 12 năm 2015.
2. Học viện Chính trị (2019), Tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đến đào tạo cán bộ chính trị trong Quân đội hiện nay, Kỷ yếu Hội thảo khoa học, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.
3. Manuel Castells (2014), “Ảnh hưởng của Internet đối với xã hội: Góc nhìn Toàn cầu”, MIT Technology Review, 8 tháng 9, 2014.
4. Thủ tướng Chính phủ (2020), Quyết định số 749/QĐ-TTg, ngày 03/6/2020 Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
5. Đại tá, PGS.TS Trần Đình Tuấn (2023), Chuyển đổi số trong giáo dục ở các nhà trường quân đội trước tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Kỷ yếu hội thảo khoa học, Khoa Sư phạm quân sự, Học viện Chinhd trị, tr.28-36.
6. Trần Đình Tuấn, (Chủ biên, 2022), Dạy học trực tuyến, một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Sách tham khảo, Nxb Lao động, Hà Nội.
Trung uý, ThS Nguyễn Huyền Anh
Phòng Khoa học quân sự, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
