Thiếu tá Đinh Thị Hương - Đại học Nguyễn Huệ
Email: [email protected]
Tóm tắt: Ngày 2 tháng 9 năm 1945, tại Quảng trường Ba Đình (Hà Nội), Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, chính thức khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Văn kiện lịch sử này không chỉ đánh dấu sự chấm dứt hơn 80 năm đô hộ của thực dân và phát xít trên đất nước ta, mà còn mở ra kỷ nguyên mới - kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, đồng thời đặt nền móng cho sự hình thành nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á. Trên cơ sở phương pháp tiếp cận lịch sử - chính trị, bài báo tập trung phân tích bối cảnh ra đời, nội dung cốt lõi tầm vóc lịch sử và ý nghĩa hiện thực của bản Tuyên ngôn Độc lập, qua đó khẳng định tính trường tồn của tư tưởng độc lập dân tộc gắn liền với quyền con người và quyền dân tộc tự quyết.
Từ khóa: Tuyên ngôn Độc lập, Hồ Chí Minh, 2-9-1945, Cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám, Cách mạng Tháng Tám, quyền dân tộc tự quyết
Nhận bài: 26/8/2025; Biên tập: 27/8/2025
1. Đặt vấn đề
Tháng 8 năm 1945, sau khi phát xít Nhật tuyên bố đầu hàng Đồng minh, cục diện chính trị - quân sự tại Đông Dương thay đổi căn bản. Sự sụp đổ của chính quyền quân phiệt Nhật Bản, lực lượng đã thay thế thực dân Pháp từ tháng 3-1945, đã tạo ra khoảng trống quyền lực nghiêm trọng. Trong thời điểm lịch sử đặc biệt ấy, các thế lực chính trị ở Việt Nam đều tìm cách giành lấy ưu thế: một số nhân vật thân Nhật nỗ lực duy trì chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim, Pháp ráo riết chuẩn bị quay trở lại tái chiếm Đông Dương, còn quân Tưởng Giới Thạch theo thỏa thuận với Đồng minh cũng có kế hoạch kéo quân vào miền Bắc. Giữa muôn vàn thách thức ấy, Đảng Cộng sản Đông Dương dưới sự lãnh đạo của Hồ Chí Minh đã nhanh chóng nhận ra thời cơ “ngàn năm có một” để phát động toàn dân nổi dậy giành chính quyền trước khi các thế lực ngoại bang kịp can thiệp.
Cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám diễn ra trong bối cảnh nhân dân cả nước đang sục sôi khí thế cách mạng. Sau hơn 80 năm chịu cảnh áp bức, bóc lột của thực dân và phát xít, hàng triệu quần chúng đã sẵn sàng vùng lên dưới ngọn cờ độc lập. Chỉ trong vòng chưa đầy hai tuần lễ, chính quyền từ trung ương đến địa phương nhanh chóng thuộc về nhân dân. Ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn và nhiều tỉnh thành khác, chính quyền bù nhìn bị lật đổ, Ủy ban nhân dân cách mạng được thành lập, trở thành cơ sở chính trị - pháp lý của một chế độ mới. Thành công vang dội của cuộc khởi nghĩa không chỉ thể hiện sức mạnh đoàn kết toàn dân tộc mà còn chứng minh năng lực lãnh đạo, chỉ đạo sáng suốt của Đảng và Hồ Chí Minh trong việc nắm bắt, chớp lấy thời cơ lịch sử.
Tuy nhiên, việc giành được chính quyền mới chỉ là bước khởi đầu. Một vấn đề cấp thiết đặt ra ngay sau đó là làm thế nào để khẳng định trước nhân dân trong nước và cộng đồng quốc tế sự tồn tại hợp pháp của một quốc gia độc lập, đồng thời bác bỏ mọi âm mưu quay lại xâm lược của thực dân Pháp cùng sự can thiệp của các thế lực bên ngoài. Chính vì vậy, việc ban hành một bản tuyên ngôn mang tính pháp lý, vừa khẳng định chủ quyền dân tộc, vừa thể hiện quyết tâm bảo vệ nền độc lập, trở thành yêu cầu không thể trì hoãn. Sự kiện ngày 2-9-1945 tại Quảng trường Ba Đình, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, đã đáp ứng trọn vẹn yêu cầu lịch sử đó, đánh dấu sự khai sinh của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam Á.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Nội dung cốt lõi của Tuyên ngôn Độc lập
Nội dung cốt lõi của văn kiện lịch sử ngày 2-9-1945 có thể được khái quát trong ba luận điểm trung tâm, vừa mang giá trị pháp lý - chính trị, vừa hàm chứa chiều sâu tư tưởng nhân văn và tầm vóc thời đại.
Trước hết, Tuyên ngôn khẳng định quyền độc lập dân tộc trên cơ sở những giá trị phổ quát về quyền con người đã được ghi nhận trong lịch sử văn minh nhân loại. Hồ Chí Minh đã dẫn Tuyên ngôn Độc lập của Hoa Kỳ (1776) với câu nổi tiếng “Tất cả mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”, đồng thời viện dẫn Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Cách mạng Pháp (1789). Sự lựa chọn này không chỉ nhấn mạnh tính chính nghĩa và hợp pháp của khát vọng độc lập dân tộc Việt Nam, mà còn đặt cách mạng Việt Nam trong dòng chảy chung của tư tưởng tiến bộ nhân loại. Đặc biệt, Hồ Chí Minh đã phát triển sáng tạo khi chuyển hóa quyền con người thành quyền dân tộc, từ đó khẳng định rằng dân tộc Việt Nam - cũng như mọi dân tộc khác có quyền độc lập và tự do. Đây là một đóng góp có ý nghĩa triết lý chính trị sâu sắc, góp phần đặt nền tảng lý luận cho quyền dân tộc tự quyết trong thế kỷ XX.
Thứ hai, bản Tuyên ngôn là một bản cáo trạng đanh thép đối với chủ nghĩa thực dân Pháp. Hồ Chí Minh đã hệ thống và nêu bật những tội ác của Pháp trên nhiều phương diện: chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, đồng thời vạch trần sự phản bội trắng trợn khi Pháp nhanh chóng đầu hàng phát xít Nhật nhưng vẫn tìm cách quay lại áp đặt ách thống trị lên nhân dân ta. Bằng giọng văn vừa lý lẽ vừa cảm xúc, Người đã chứng minh rằng thực dân Pháp không có bất kỳ tư cách hay cơ sở pháp lý nào để “bảo hộ” hay “đại diện” cho Việt Nam trước quốc tế. Ngược lại, chính nhân dân Việt Nam đã đứng lên, dưới sự lãnh đạo của Đảng, tự mình làm nên cuộc cách mạng Tháng Tám, lật đổ xiềng xích nô lệ và giành lấy chính quyền. Điều này khẳng định sự thật lịch sử rằng nền độc lập của Việt Nam không phải là sự ban phát, mà là thành quả của máu xương và ý chí quật cường của toàn dân tộc.
Cuối cùng,Tác phẩm chính trị là lời tuyên bố long trọng về nền độc lập và chủ quyền quốc gia, đồng thời thể hiện quyết tâm sắt đá bảo vệ thành quả cách mạng. Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời trịnh trọng tuyên bố trước toàn thể nhân loại: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy.” Đây không chỉ là một lời khẳng định pháp lý về sự ra đời của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, mà còn là một tuyên ngôn chính trị mạnh mẽ, cho thấy tinh thần bất khuất, ý chí tự cường và sự thống nhất ý chí - hành động của toàn dân tộc. Lời tuyên bố ấy đã trở thành lời thề thiêng liêng, động viên hàng triệu trái tim Việt Nam, đồng thời gửi đi thông điệp rõ ràng tới cộng đồng quốc tế rằng dân tộc Việt Nam kiên quyết bảo vệ nền độc lập vừa giành được, bất chấp mọi âm mưu tái xâm lược.
Như vậy, với ba luận điểm nền tảng, bản Tuyên ngôn Độc lập không chỉ là văn kiện pháp lý khai sinh một quốc gia, mà còn là áng văn chính trị mẫu mực, kết tinh khát vọng tự do của dân tộc Việt Nam, đồng thời hòa nhịp với tư tưởng tiến bộ chung của nhân loại về quyền con người và quyền dân tộc tự quyết.
2.2. Tầm vóc lịch sử và giá trị hiện thực của Tuyên ngôn Độc lập
Tuyên ngôn Độc lập ngày 2-9-1945 trước hết là một cột mốc lịch sử trọng đại, mở ra kỷ nguyên mới cho dân tộc Việt Nam - kỷ nguyên độc lập, tự do và nhân dân làm chủ. Bản tuyên ngôn chính thức chấm dứt hơn 80 năm đô hộ của thực dân Pháp và chế độ phong kiến, đồng thời khẳng định sự ra đời của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam Á. Đây không chỉ là kết quả tất yếu của Cách mạng Tháng Tám, mà còn là thành quả của cả quá trình đấu tranh kiên cường, bền bỉ của nhiều thế hệ người Việt Nam.
Tầm vóc lịch sử của bản tuyên ngôn còn thể hiện ở chỗ nó gắn liền với phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới giữa thế kỷ XX. Khi Hồ Chí Minh trích dẫn Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ năm 1776 và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Pháp năm 1789, Người đã đặt cuộc đấu tranh của dân tộc Việt Nam vào dòng chảy chung của nhân loại, khẳng định tính chính nghĩa và hợp pháp của khát vọng độc lập dân tộc. Bản tuyên ngôn vì vậy đã trở thành tiếng nói chung, cổ vũ các dân tộc bị áp bức ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh tiếp tục vươn lên tự giải phóng. Có thể nói, giá trị lịch sử của bản tuyên ngôn vượt ra ngoài biên giới Việt Nam, trở thành đóng góp quan trọng cho tiến trình đấu tranh vì tự do, dân chủ trên toàn thế giới.
Bước vào thế kỷ XXI, nhân loại đang chứng kiến những biến đổi sâu sắc trên nhiều phương diện. Toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế, cùng với sự bùng nổ của khoa học - công nghệ, đặc biệt là cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đã tạo nên những cơ hội và thách thức chưa từng có đối với tất cả các quốc gia, trong đó có Việt Nam. Trong bối cảnh ấy, Tuyên bố Độc lập ngày 2-9-1945 vẫn giữ nguyên giá trị như một kim chỉ nam, không chỉ khẳng định bản lĩnh và sức mạnh dân tộc trong công cuộc đấu tranh giành tự do, mà còn tiếp tục soi sáng con đường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời kỳ mới.
Trước hết, nguyên tắc “dân tộc độc lập, nhân dân tự do” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh long trọng tuyên bố tại Quảng trường Ba Đình đã trở thành nền tảng bất biến trong mọi đường lối phát triển của Việt Nam. Nguyên tắc ấy không chỉ khẳng định quyền tự quyết của dân tộc trước bất kỳ thế lực xâm lược nào, mà còn đặt ra yêu cầu xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, vì con người. Trong quan hệ quốc tế, đó là cơ sở để Việt Nam vừa kiên định bảo vệ độc lập, chủ quyền, vừa mở rộng hợp tác, tham gia tích cực vào các cơ chế toàn cầu và khu vực như Liên Hợp Quốc, ASEAN, APEC, WTO… trên tinh thần hòa bình, hữu nghị và tôn trọng lẫn nhau. Thực tế hơn ba thập kỷ đổi mới cho thấy, nhờ kiên định tinh thần của bản tuyên ngôn, Việt Nam đã từng bước khẳng định vị thế trên trường quốc tế, được bạn bè thế giới nhìn nhận là một quốc gia yêu chuộng hòa bình, năng động và có trách nhiệm.
Trong bối cảnh mới, khi các tranh chấp chủ quyền biển đảo diễn biến phức tạp, cùng với sự chống phá ngày càng tinh vi của các thế lực thù địch, bản Tuyên ngôn một lần nữa khẳng định giá trị bất biến: độc lập dân tộc là thiêng liêng, không thể đánh đổi. Đây là lời nhắc nhở toàn Đảng, toàn dân, toàn quân phải không ngừng củng cố “thế trận lòng dân”, kết hợp sức mạnh nội lực với sức mạnh thời đại, phát huy tinh thần đoàn kết và khát vọng phát triển để bảo vệ vững chắc chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và lợi ích quốc gia - dân tộc. Đặc biệt, trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, sự kiên định ấy càng trở nên cấp thiết, bởi chỉ khi giữ vững được độc lập dân tộc thì đất nước mới có thể chủ động hội nhập một cách bình đẳng và hiệu quả.
Bên cạnh giá trị chính trị - đối ngoại, tư tưởng “quyền dân tộc gắn liền với quyền con người” được Hồ Chí Minh khẳng định trong bản Tuyên ngôn còn mang tính định hướng chiến lược trong xây dựng xã hội hiện đại. Ở kỷ nguyên mới, hội nhập quốc tế không chỉ đơn thuần là mở cửa kinh tế, mà còn là sự tham gia tích cực vào các chuẩn mực toàn cầu về quyền con người, công bằng xã hội, phát triển bền vững. Việt Nam đã và đang chú trọng thực hiện các chính sách an sinh xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân, bảo đảm các quyền cơ bản phù hợp với chuẩn mực quốc tế, đồng thời giữ gìn bản sắc dân tộc và lợi ích quốc gia. Có thể nói, tư tưởng trong bản Tuyên ngôn chính là cơ sở để Việt Nam xây dựng một xã hội dân chủ, văn minh, gắn kết giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội.
Hơn nữa, trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế toàn diện, bản Tuyên ngôn còn khơi gợi khát vọng vươn lên mạnh mẽ của dân tộc Việt Nam. Nếu như năm 1945, tinh thần ấy đã thôi thúc toàn dân vùng lên giành lại độc lập, thì hôm nay, tinh thần ấy tiếp tục thôi thúc cả dân tộc vượt qua thách thức, nắm bắt cơ hội để đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững, bắt kịp với xu thế thời đại. Khát vọng “sánh vai với các cường quốc năm châu” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh từng mong muốn giờ đây trở thành mục tiêu chiến lược của toàn Đảng, toàn dân trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
3. Kết luận
Tuyên ngôn Độc lập ngày 2-9-1945 không chỉ là bản anh hùng ca mở ra kỷ nguyên độc lập, tự do của dân tộc, mà còn là kim chỉ nam định hướng cho Việt Nam bước vào kỷ nguyên mới. Giá trị lịch sử và hiện thực của bản tuyên ngôn tiếp tục lan tỏa, khẳng định sức sống bền vững của chân lý mà Hồ Chí Minh đã tuyên bố trước quốc dân đồng bào và toàn thế giới: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do độc lập”. Trong bối cảnh toàn cầu hóa sâu rộng, những giá trị ấy không chỉ mang tính lịch sử, mà còn có ý nghĩa thiết thực, dẫn dắt dân tộc Việt Nam vững bước trên con đường xây dựng một đất nước hòa bình, giàu mạnh, dân chủ, công bằng và văn minh. Trong tương lai cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về giá trị của Tuyên ngôn Độc lập trong đối sánh với các văn kiện quốc tế về quyền con người.
Tài liệu tham khảo
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2000), Văn kiện Đảng Toàn tập, tập 7, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
2. Nguyễn Văn Khoan (2005), Cách mạng Tháng Tám 1945: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
3. Hồ Chí Minh (1945), “Tuyên ngôn Độc lập của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa”, Hồ Chí Minh toàn tập, tập 4, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tr.1 - 4.
4. Phạm Hồng Tung (Chủ biên, 2012), Lịch sử Việt Nam hiện đại (1930 - 1945), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
5. Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (2020), Giá trị trường tồn của Tuyên ngôn Độc lập 1945, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội.
