Đại tá, PGS. TS. NGƯT Nguyễn Xuân Tú
Nguyên TBT Tạp chí Giáo dục lý luận chính trị quân sự
TCGCVN - Trải qua 100 năm (1925-2025) hình thành và phát triển, báo chí cách mạng Việt Nam đã gây dựng nên truyền thống lịch sử vẻ vang của nền báo chí nước nhà. Vượt qua bao thử thách, dưới sự lãnh đạo của Đảng,, báo chí cách mạng Việt Nam đã đồng hành cùng dân tộc, thực hiện tốt chức năng là cơ quan ngôn luận của Đảng, Nhà nước, tổ chức xã hội và là diễn đàn của Nhân dân. Báo chí cách mạng Việt Nam đã có những đóng góp to lớn vào sự nghiệp cách mạng vì mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Trong kỷ nguyên mới – kỷ nguyên phát triển đất nước giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, sánh vai với các cường quốc năm châu, báo chí cách mạng Việt Nam đang đứng trước triển vọng to lớn.
1. Quá trình hình thành, phát triển của báo chí cách mạng Việt Nam
Để chuẩn bị cho sự ra đời của chính Đảng Cộng sản ở Việt Nam, tháng 6 -1925, đồng chí Nguyễn Ái Quốc sáng lập Hội Việt Nam cách mạng thanh niên, đồng thời cho xuất bản báo Thanh Niên làm cơ quan ngôn luận của tổ chức này. Ngày 21-6-1925, tờ Thanh Niên - tờ báo đầu tiên của cách mạng Việt Nam ra số đầu tiên, đây là dấu mốc ra đời của nền báo chí cách mạng Việt Nam. Ngày 17-6-1929, tổ chức Đông Dương Cộng sản Đảng thành lập ở Bắc kỳ và cho xuất bản báo Búa liềm, Ban Công vận Trung ương ra báo Công hội đỏ và Tổng Công hội Bắc kỳ ra báo Lao động. Tháng 9-1929, tổ chức An Nam Cộng sản Đảng ở Nam kỳ cho ra báo Đỏ. Những tờ báo của các tổ chức cộng sản sơ khai thời kỳ này có tác động rất quan trọng, trong giáo dục, giác ngộ ý thức giai cấp, lý tưởng cộng sản chủ nghĩa và cổ vũ, định hướng cuộc đấu tranh chống đế quốc, phong kiến cho quần chúng lao động.
Tháng 2-1930, Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam đã quyết định Trung ương và địa phương sẽ ra báo của Đảng Cộng sản Việt Nam thống nhất. Ngày 5-8-1930, Trung ương cho ra Tạp chí Đỏ và ngày 15-8-1930 cho xuất bản tờ báo Tranh đấu. Tháng 10-1930, Trung ương Đảng cho ra tờ báo Cờ vô sản và Tạp chí Cộng sản. Các xứ ủy, tỉnh ủy, nhiều huyện ủy và chi bộ của Đảng cũng ra báo. Đầu năm 1934, Ban lãnh đạo hải ngoại của Đảng được thành lập và cho xuất bản Tạp chí Bônsêvích làm cơ quan lý luận để khôi phục, thống nhất lại Đảng. Tháng 3-1935, Đại hội lần thứ nhất của Đảng họp, đã quyết định chuyển Tạp chí Bônsêvích thành Tạp chí lý luận Trung ương của Đảng. Cũng trong thời kỳ này, các chi bộ cộng sản gồm những đảng viên bị địch giam giữ trong một số nhà tù lớn đã xuất bản nhiều tờ báo và tạp chí. Báo chí cách mạng trong những năm 1930-1936 đã phục vụ tích cực cho nhiệm vụ xây dựng, củng cố Đảng, tuyên truyền chủ nghĩa Mác-Lênin và đường lối của Đảng, kiên quyết chống đế quốc, phong kiến.
Trong những năm 1936-1939, lợi dụng khả năng hoạt động nửa hợp pháp, Đảng chủ trương đưa báo chí ra xuất bản công khai. Lúc này, nhiều tờ báo cách mạng bằng chữ Pháp được xuất bản tại Hà Nội và một loạt tờ báo bằng tiếng Việt đã được xuất bản công khai, hợp pháp. Trong đó, có tờ Tin tức và tờ Dân chúng phát hành hằng ngày từ 5.000 đến 15.000 bản. Báo chí cách mạng thời kỳ này vạch trần chính sách áp bức bóc lột của thực dân Pháp và tay sai, phản ánh nguyện vọng của quần chúng, giới thiệu chủ nghĩa Mác-Lênin, tuyên truyền đường lối, chủ trương của Đảng, chống lại mọi thủ đoạn lừa bịp, chia rẽ của bọn thống trị và bọn tờrốtkít giả danh cách mạng.
Để chuẩn bị lực lượng cho cao trào cứu nước, tháng 5-1941, Mặt trận Việt Minh được thành lập. Tháng 8-1941, báo Việt Nam độc lập được sáng lập. Ngày 25-1-1942, báo Cứu quốc, cơ quan của Tổng bộ Việt Minh ra đời. Ngày 10-10-1942, báo Cờ giải phóng, cơ quan Trung ương của Đảng xuất bản số đầu tiên. Các kỳ bộ Việt Minh và tỉnh bộ Việt Minh lần lượt cho xuất bản báo của địa phương cùng với báo của các đoàn thể cứu quốc ở Trung ương như: Công nhân, Thanh niên, Học sinh, Tự vệ... Trong cao trào kháng Nhật cứu nước, một số báo của các lực lượng vũ trang được xuất bản. Thời kỳ này, các tờ báo đã có đóng góp lớn trong tuyên truyền cổ vũ các lực lượng, đẩy mạnh cao trào cách mạng và giành chính quyền trong Cách mạng tháng Tám. Sau 20 năm (1925-1945), khi báo Thanh Niên ra đời đến tháng 8-1945, báo chí cách mạng Việt Nam có sự phát triển mạnh mẽ, đã có tới hơn 270 tờ báo và tạp chí.
Từ sau tháng 8 -1945, dưới chế độ mới, báo chí được xuất bản công khai, với số lượng lớn. Thời gian này thành lập hai cơ quan là Đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam và Việt Nam thông tấn xã (nay là Thông tấn xã Việt Nam). Trong những ngày, tháng đầu của chính quyền cách mạng, báo chí cách mạng đã tích cực phục vụ cho nhiệm vụ trung tâm, hàng đầu là giữ vững chính quyền cách mạng, chuẩn bị thực lực mọi mặt cho kháng chiến lâu dài. Ngày 19-12-1946, toàn quốc bước vào cuộc kháng chiến chống Pháp lần thứ hai, báo chí cách mạng có một bộ phận xuất bản công khai ở các vùng tự do và các căn cứ kháng chiến, còn một bộ phận xuất bản trong vùng địch chiếm đóng. Trước sự phát triển của các cơ quan báo chí và đội ngũ nhà báo, ngày 21-4-1950, Hội Nhà báo Việt Nam được thành lập, đã đoàn kết rộng rãi các nhà báo trong cả nước, tháng 7-1950, Hội Nhà báo Việt Nam đã gia nhập Tổ chức Quốc tế các nhà báo (OIJ). Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II, ngày 16-2-1951, Đại hội quyết định xuất bản báo Nhân Dân và các Tạp chí Cộng sản, Tạp chí Sinh hoạt nội bộ. Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời kỳ này đã tập trung phản ánh đề tài chống thực dân Pháp, chống phong kiến, công cuộc kiến quốc, tuyên truyền độc lập dân tộc và phương hướng đi lên chủ nghĩa xã hội.
Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, từ tháng 7-1954, nước ta bước vào thời kỳ lịch sử hết sức đặc biệt, đất nước tạm bị chia cắt thành hai miền. Báo chí cách mạng Việt Nam hình thành báo chí tự do ở miền Bắc và báo chí xuất bản bí mật, bất hợp pháp trong vùng địch tạm chiếm ở miền Nam. Ở miền Bắc, trong điều kiện thuận lợi mới, báo chí cách mạng Việt Nam đã có bước tiến bộ vượt bậc. Báo Nhân Dân ra hằng ngày, in với số lượng lớn nhất bằng kỹ thuật tiên tiến. Trung ương cho ra tạp chí lý luận lúc đầu là Tạp chí Học tập, sau đổi thành Tạp chí Cộng sản.
Thời kỳ này, báo chí cách mạng phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng. Báo chí đều tập trung tuyên truyền đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước; vạch rõ âm mưu xâm lược của đế quốc Mỹ, xây dựng, củng cố quyết tâm đánh thắng Mỹ; phản ánh công cuộc xây dựng hậu phương và chống chiến tranh phá hoại do Mỹ gây ra của quân, dân miền Bắc; phản ánh cuộc đấu tranh anh dũng của đồng bào miền Nam và phong trào phản đối chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ ở các nước trên thế giới, góp phần quan trọng vào đấu tranh ngoại giao giành thắng lợi.
Sau ngày đất nước thống nhất, báo chí Việt Nam phát triển khá nhanh về số lượng và chất lượng, hình thành hệ thống thông tấn, báo chí, phát thanh, truyền hình rộng khắp cả nước. Đặc biệt từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI (12-1986), đất nước bước vào công cuộc đổi mới toàn diện, báo chí Việt Nam như được thổi luồng không khí mới, đã phát huy vai trò xung kích, tuyên truyền đường lối đổi mới của Đảng, tích cực đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, chống tiêu cực và các tệ nạn xã hội, thực sự là diễn đàn của Nhân dân và ngày càng góp phần thể hiện rõ chức năng giám sát của Nhân dân trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Đồng thời, báo chí cũng là lực lượng đi đầu trong cuộc đấu tranh làm thất bại âm mưu, thủ đoạn, hoạt động “diễn biến hoà bình” của các thế lực thù địch, bảo vệ Đảng, Nhà nước, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ Nhân dân.
Thời kỳ này, nhờ đường lối đổi mới và sự quan tâm của Đảng, báo chí cách mạng Việt Nam đã có bước tiến nhảy vọt về chất lượng và số lượng. Nội dung thông tin của báo chí ngày càng phong phú, hiệu quả, hình thức ngày càng đẹp và sinh động, hấp dẫn hơn. Từ một tờ báo cách mạng đầu tiên đến năm 2015 cả nước có 845 cơ quan báo in và tạp chí, 1 hãng thông tấn quốc gia, 98 báo và tạp chí điện tử, 67 đài phát thanh và truyền hình.. Năm 2024, có 884 cơ quan báo chí, gồm 812 báo và tạp chí, 72 đài phát thanh và truyền hình. Báo chí điện tử, báo chí trực tuyến phát triển mạnh mẽ cùng với các nhà cung cấp dịch vụ internet, tạo nên một mạng thông tin báo chí điện tử sôi động, có sức thu hút hàng chục triệu lượt người truy cập hằng ngày. Đội ngũ những người làm báo phát triển nhanh chóng, từ 300 người trong kháng chiến chống Pháp lên gần 17.000 nhà báo có thẻ hành nghề và gần 19.000 hội viên Hội Nhà báo Việt Nam vào năm 2015 và đến tháng 12/2024 có khoảng 41.000 người làm việc trong lĩnh vực báo chí, truyền thông, trong đó có khoảng 21.000 người được cấp thẻ nhà báo. Trong thời đại bùng nổ thông tin, báo chí Việt Nam luôn kiên định mục tiêu lý tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam, đã có nhiều đóng góp tích cực, làm tốt nhiệm vụ tuyên truyền quan điểm, đường lối chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước; thực hiện tốt chức năng là cơ quan ngôn luận của Đảng, Nhà nước, các tổ chức chính trị xã hội, xã hội nghề nghiệp và là diễn đàn của Nhân dân. Tuy nhiên, báo chí cũng còn nhiều khuyết điểm, yếu kém. Nhiều cơ quan báo chí chưa làm đúng tôn chỉ, mục đích, chưa thể hiện được vai trò của báo chí. Do cạnh tranh về thông tin, dẫn đến có những thông tin chưa được kiểm chứng, sai sự thật, phản cảm, giật gân, câu khách, gây bức xúc trong xã hội, làm giảm đi tính định hướng, tính giáo dục của báo chí nước nhà.
2. Vai trò của báo chí cách mạng trong kỷ nguyên mới
Để đáp ứng yêu cầu mới của tình hình hiện nay đang đòi hỏi “vai trò của báo chí đối với xã hội càng trở nên quan trọng hơn, trách nhiệm của báo chí đối với đất nước, với nhân dân càng nặng nề hơn” [1, tr.5], tại Hội nghị lần thứ mười (khoá XI), Ban Chấp hành Trung ương đã thảo luận, sau đó Bộ Chính trị đã thông qua Đề án Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025. Đặc biệt, hiện nay, thực hiện Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017, Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về “Một số vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả” và Kết luận số 126-KL/TW, ngày 13/2/2025 của Bộ Chính trị về sắp xếp lại các cơ quan báo chí địa phương khi nhiều bộ, ngành, tỉnh, thành sáp nhập. Theo đó, hệ thống cơ quan báo chí trong cả nước đang và tiếp tục có sự sắp xếp lại theo hướng tinh, gọn, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả. Điều này, sẽ tạo ra triển vọng phát triển tốt đẹp của báo chí nước nhà trong những năm tới. Bằng việc sắp xếp lại các cơ quan báo chí, thể hiện rõ quan điểm, mục tiêu và định hướng quy hoạch với các loại hình báo chí hiện nay như báo in, báo điện tử, báo nói, báo hình; phương án sắp xếp các loại hình báo chí và đưa ra hành lang pháp lý quản lý báo chí cùng những chính sách để xây dựng, phát triển báo chí hợp lý về số lượng, tránh lãng phí về nguồn lực, đặc biệt là nâng cao chất lượng. Đây là cơ sở để chúng ta xây dựng một nền báo chí cách mạng không ngừng lớn mạnh, vừa hiện đại, vừa có tính chuyên nghiệp cao trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên phát triển của dân tộc hướng tới mục tiêu giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc. Đây cũng là điều kiện để chúng ta thực hiện tốt hơn nghĩa vụ, quyền lợi của công dân trong việc thực hiện tự do ngôn luận, tự do báo chí được quy định trong Hiến pháp năm 2013.
Thực hiện sắp xếp lại các cơ quan báo chí theo hướng tinh gọn và chỉ duy trì các cơ quan báo chí thực sự cần thiết và để báo chí Việt Nam làm tốt vai trò trong tình hình hiện nay, điều đầu tiên đòi hỏi mỗi tờ báo phải giữ vững xu hướng chính trị - linh hồn của tờ báo, như V. I. Lênin đã chỉ rõ: “Một tờ tạp chí mà không có xu hướng là một điều lố lăng phi lý, chướng tai gai mắt và có hại” [2, tr. 592]; phải hướng vào thực hiện: “Báo chí ta không phải để cho một số ít người xem, mà để phục vụ nhân dân, để tuyên truyền giải thích đường lối, chính sách của Đảng và Chính phủ, cho nên phải có tính chất quần chúng và tinh thần chiến đấu” [3. Tr.167]. Đồng thời, yêu cầu đội ngũ những người làm báo phải có cái tài để phát hiện và chuyển tải vấn đề, và quan trọng hơn là phải có cái tâm trong sáng, phải có bản lĩnh để giữ cho ngòi bút không bị bẻ cong trước những cám dỗ; phải thực hiện: “Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ. Để làm tròn nhiệm vụ vẻ vang của mình, cán bộ báo chí cần phải tu dưỡng đạo đức cách mạng, “cố gắng trau dồi tư tưởng, nghiệp vụ và văn hóa; chú trọng học tập chính trị để nắm vững chủ trương, chính sách của Đảng và Chính phủ; đi sâu vào thực tế, đi sâu vào quần chúng lao động” [4. Tr.466]. theo đó, Hội Nhà báo phải thực sự là tổ chức chính trị và nghiệp vụ của những người làm báo, phải làm tốt nhiệm vụ giúp các hội viên đoàn kết, nâng cao trình độ chính trị và nghiệp vụ để phục vụ Nhân dân và cách mạng tốt hơn như lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh - người sáng lập, người thầy, người chiến sĩ tiên phong trên mặt trận báo chí của nền báo chí cách mạng Việt Nam.
Tài liệu tham khảo
[1]. Nguyễn Minh Triết, Mỗi nhà báo cần xứng đáng với sự tin cậy, yêu mến của Đảng, Nhà nước và nhân dân, Báo Quân đội nhân dân, ngày 22-6-2009, tr.5.
[2]. V.I. Lênin, Toàn tập, tập 34, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1974, tr.592.
[3]. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 12, Nxb CTQG ST, Hà Nội, 2011, tr.167.
[4]. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 13, Nxb CTQG ST, Hà Nội, 2011, tr.466.
