Trung tá, Ths Đỗ Văn Quân
Khoa Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Học viện Chính trị
Email: [email protected]
Tóm tắt: Sơ đồ tư duy là một công cụ dạy và học trực quan, giúp hệ thống hóa kiến thức một cách sinh động và dễ nhớ. Đặc biệt trong môn Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, vốn đòi hỏi người học phải ghi nhớ sự kiện, thời gian và mối liên hệ giữa các yếu tố, sơ đồ tư duy trở thành phương pháp hỗ trợ hiệu quả. Bài viết trên cơ sở phân tích đặc điểm môn học, yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học qua đó đề xuất giải pháp vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam ở Học viện Chính trị hiện nay.
Từ khóa: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam; sơ đồ tư duy; dạy học; Học viện Chính trị.
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh của kỷ nguyên mới, Đại hội XIV của Đảng chủ trương tiếp tục đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, đào tạo hướng đến mục tiêu “xây dựng nền giáo dục quốc dân hiện đại, ngang tầm khu vực và thế giới” [1]. Giáo dục và đào tạo không chỉ được nhận thức “là quốc sách hàng đầu” mà còn “quyết định tương lai dân tộc” [2]. Để thực hiện điều đó, một trong những nội dung cần quan tâm triển khai là: “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực, thể lực và phẩm chất người học” [3]. Nghĩa là tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học.
Ở các học viện, nhà trường trong Quân đội nhân dân Việt Nam, môn học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong chương trình đào tạo lý luận chính trị. Đây là môn học trang bị cho người học hệ thống tri thức khoa học về “quá trình xây dựng Đảng về chính trị, tư tưởng và tổ chức qua mỗi giai đoạn… và hoạt động lãnh đạo của Đảng trên các lĩnh vực, thông qua thực tiễn phong trào cách mạng của quần chúng và hoạt động của bộ máy nhà nước, mặt trận, các đoàn thể quần chúng, tổng kết những kinh nghiệm hoạt động và lãnh đạo của Đảng, tổng kết lý luận về xây dựng Đảng…” [4], góp phần bồi dưỡng bản lĩnh chính trị, củng cố niềm tin, nâng cao năng lực tư duy và hành động cách mạng cho người học. Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc giảng dạy và học tập Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam tại các học viện, nhà trường trong Quân đội, nhất là tại Học viện Chính trị vẫn còn gặp không ít khó khăn do: khối lượng kiến thức lớn (nhiều sự kiện, mốc thời gian, tên nhân vật); dễ tạo cảm giác khô khan, nặng tính ghi nhớ, thiếu hấp dẫn đối với người học… Trong khi đối tượng học viên đa dạng, trình độ nhận thức, tuổi đời, vị trí việc làm, động cơ học tập, rèn luyện khác nhau…
Để khắc phục những khó khăn trên trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam ở Học viện Chính trị đáp ứng những đòi hỏi của đổi mới giáo dục hiện nay, việc áp dụng phương pháp dạy - học tích cực, lấy “người học làm trung tâm, là chủ thể của quá trình giáo dục và đào tạo…nhà giáo là động lực, quyết định chất lượng giáo dục” [5] là yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo. Trong đó, sơ đồ tư duy (bản vẽ sử dụng các đường nét, khối, màu sắc, hình ảnh và chữ viết phù hợp với hoạt động và chức năng của bộ não để trình bày một nội dung nhất định) được đánh giá là một công cụ trực quan, hiệu quả, giúp hệ thống hóa, khái quát hóa và ghi nhớ kiến thức.
2. Giải pháp thực hiện vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam ở Học viện Chính trị hiện nay
Vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam ở Học viện Chính trị hiện nay sẽ giúp học viên tiếp cận kiến thức theo cách chủ động, trực quan, dễ hiểu, tăng khả năng ghi nhớ và liên kết các sự kiện lịch sử, từ đó phát triển tư duy hệ thống và năng lực tự học; giúp đội ngũ giảng viên nâng cao năng lực chuyên môn trên cơ sở tăng cường năng lực khái quát hóa, logic hóa sự kiện lịch sử Đảng, hoàn thiện kỹ năng thuyết trình, luận giải, phân tích trong thực hành giảng, kiến tạo môi trường sư phạm giàu tính phản biện, trao đổi học thuật cùng hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo toàn diện của Học viện, đáp ứng chuẩn đầu ra của từng đối tượng. Các giải pháp có thể tham khảo thực hiện để vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam ở Học viện Chính trị hiện nay là:
Thứ nhất, nâng cao nhận thức, trách nhiệm cho các lực lượng sư phạm và học viên về vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam.
Mọi quá trình đổi mới, vận dụng đều bắt đầu từ đổi mới tư duy, nâng cao nhận thức trách nhiệm, cách nghĩ, cách làm của các lực lượng tham gia vào quá trình đó. Thực hiện vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam ở Học viện Chính trị hiện nay cũng bắt đầu từ giải pháp này. Theo đó, các lực lượng sư phạm của nhà trường (đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục, giảng viên) và đội ngũ học viên cần nhận thức rõ quan niệm, cấu trúc, vai trò của sơ đồ tư duy trong dạy và học các môn học nói chung, môn học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam nói riêng; hiểu rõ điều kiện vận dụng, quy trình thiết kế và cách thức tổ chức vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam. Từ đó, với đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục tiếp tục có sự ủng hộ tích cực hơn việc đổi mới phương pháp dạy và học, quan tâm đầu tư cơ sở vật chất, điều kiện giảng dạy và học tập trong khả năng của Học viện, các quy chế, quy định hiện hành. Đội ngũ giảng viên Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam chủ động trong nâng cao năng lực chuyên môn, đầu tư nâng cao chất lượng từng bài giảng, coi trọng vận dụng sơ đồ tư duy phù hợp với từng đối tượng người học (đào tạo chức vụ, đào tạo sau đại học…) và phù hợp với từng hình thức dạy học (bài giảng, xemina, bài tập, làm khóa luận, luận văn, luận án…) [6]; chủ động trong thục luyện bài giảng, nâng cao kỹ năng thuyết trình, nêu vấn đề. Đối với học viên, trên cơ sở hiểu đúng – đủ về vận dụng sơ đồ tư duy trong học tập môn Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam giúp tăng cường sự say mê với Lịch sử nói chung, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam nói riêng, có được thái độ tích cực, chủ động trong học tập, hình thành tư duy hệ thống, ghi theo ý hiểu, nhớ nội dung cốt lõi, nhớ sự kiện lịch sử trên cơ sở hiểu biết về sự kiện, loại bỏ được tư duy đọc – chép vốn đã xuất hiện lâu nay.
Để thực hiện được giải pháp này, đòi hỏi cấp ủy, chỉ huy các cấp quan tâm công tác bồi dưỡng, tập huấn thông qua việc mời đội ngũ chuyên gia về thông tin, nói chuyện, tổ chức làm mẫu, làm điểm rút kinh nghiệm; kết hợp quá trình tự học, tự nghiên cứu, tự hoàn thiện phương pháp dạy học, phương pháp tự học của giảng viên và học viên để đạt được nhận thức chung về sự cần thiết vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam ở Học viện Chính trị hiện nay.
Thứ hai, xây dựng và thực hiện có hiệu quả quy trình thiết kế sơ đồ tư duy và tổ chức vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam.
Việc hoàn thiện quy trình thiết kế và tổ chức vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam ở Học viện Chính trị hiện nay chính là việc tạo ra “bộ quy tắc” chuẩn giúp đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ theo dõi, tổ chức kiểm tra, đôn đốc; đội ngũ giảng viên, học viên - chủ thể chính tham gia vận dụng sơ đồ tư duy vào quá trình dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam theo năng lực, khả năng, điều kiện bảo đảm để thực hành việc vận dụng.
Theo đó, về quy trình thiết kế sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam với cả giảng viên và học viên có thể tuân thủ theo thứ tự các bước sau: Bước 1: Thu thập tư liệu (giáo trình, tài liệu dạy học môn Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam - dành cho từng đối tượng học viên; các tài liệu tham khảo; hệ thống tranh ảnh, tư liệu liên quan đến bài học); Bước 2: Tiến hành vẽ sơ đồ tư duy (trên cơ sở tư liệu đã thu thập được tiến hành vẽ sơ đồ tư duy; có thể vẽ trên bảng, giấy A4 hoặc trên máy tính bằng phần mềm Mindmap, các ứng dựng khác. Dù vẽ trên giấy, bảng hay máy tính thì giảng viên và học viên cần thực hiện theo các bước sau: Đọc nội sung kiến thức và tóm lược nội dung -> Xây dựng từ khóa và hình ảnh trung tâm -> Phát hiện các ý tương ứng với các nhánh của sơ đồ tư duy -> Tô màu và đưa ra hình ảnh minh họa).
Về tổ chức ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam (phạm vi thời gian 01 tiết học) có thể thực hiện theo thứ tự các hoạt động sau:
Hoạt động 1: Học viên thiết kế sơ đồ tư duy theo nội dung học tập. Các bước có thể có nội dung như sau (tham khảo): (1) Vẽ chủ đề ở trung tâm (Giảng viên gợi ý từ yêu cầu, mục tiêu của nội dung theo từng mục, điểm, ý của nội dung học tập, học viên tìm từ khóa cho phù hợp. Có thể là tên bài hay tên theo chủ đề hay một nội dung bao trùm kiến thức của bài); (2) Vẽ các tiêu đề phụ vào chủ đề trung tâm (nếu tên đề dài, nhiều chữ thì có thể lược bớt và bổ sung bằng hình ảnh, ký hiệu để minh hoạ); (3) Trong từng tiêu đề phụ vẽ thêm các ý chính và chi tiết hỗ trợ; (4) Thêm các hình ảnh, số liệu để minh họa.
Hoạt động 2: Báo cáo thuyết minh về sơ đồ tư duy (Cho một vài học viên hoặc đại diện các nhóm học viên lên báo cáo, thuyết trình về sơ đồ tư duy nhóm mình đã lập).
Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện sơ đồ tư duy (Giảng viên sẽ là người cố vấn xem các nhóm làm đã đạt chưa, dẫn dắt học viên đến kiến thức trọng tâm của bài học).
Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng sơ đồ tư duy (Học viên trình bày, thuyết trình về nội dung học tập thông qua sơ đồ tư duy vừa thiết kế và chỉnh sửa. Giảng viên có thể đưa sơ đồ tư duy mình đã chuẩn bị sẵn để các học viên tham khảo. Giảng viên có thể kết luận và đưa ra một số gợi ý để học viên chuẩn bị cho vấn đề thảo luận).
Như vậy, việc chuẩn hóa quy trình thiết kế và tổ chức ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam ở Học viện Chính trị hiện nay không chỉ là việc tạo ra “bộ quy tắc” chuẩn như đã trình bày ở trên mà còn trực tiếp định hình và nâng cao năng lực tư duy lịch sử cho cả giảng viên và học viên. Để việc dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam không chỉ là việc truyền thụ, ghi nhớ kiến thức đơn thuần mà thực sự trở thành hoạt động định hướng, cổ vũ hành động, “ôn cố tri tân”.
Thứ ba, phát huy tính tích cực, chủ động của giảng viên và học viên trong vận dụng sơ đồ tư duy vào dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam.
Quá trình dạy và học là sự tương tác qua lại hai chiều giữa giảng viên và học viên, chất lượng của từng giờ học, môn học phụ thuộc trước hết vào tính tích cực, chủ động của hai chủ thể này trong hoạt động dạy và học. Trong đó giảng viên được ví như “nhạc trưởng” - có nhiệm vụ “hướng dẫn học viên nghiên cứu, học tập, rèn luyện…chịu trách nhiệm trước Thủ trưởng Học viện và chỉ huy khoa trong chỉ huy, quản lý học viên thực hiện chương trình, nội dung giảng dạy và chấp hành nghiêm quy chế, quy định về giáo dục, đào tạo của Học viện” [7]. Do đó, chất lượng vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam ở Học viện Chính trị phụ thuộc phần lớn vào tính tích cực, chủ động của người giảng viên. Cụ thể, yêu cầu đặt ra với giảng viên dạy Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam trong thực hiện vận dụng sơ đồ tư duy vào dạy học là quá trình luôn “làm mới mình” trên cơ sở cập nhật kiến thức (kiến thức chuyên ngành, công nghệ thông tin, ngoại ngữ), hoàn thiện kỹ năng sư phạm, trách nhiệm trong từng hình thức dạy học, hướng tới xây dựng hình ảnh “mỗi nhà giáo là một tấm gương sáng về tự học, đổi mới sáng tạo”.
Với học viên - trong mô hình đào tạo được xác định rõ chuẩn đầu ra với từng đối tượng, yêu cầu của từng môn học, học phần, chuyên đề (kiến thức, kỹ năng, thái đội) là điều kiện thuận lợi để người học hình dung “phông” tổng quát của quá trình đào tạo tại Học viện, trong đó có việc học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam và chuẩn bị phương pháp học tập phù hợp. Vận dụng sơ đồ tư duy trong học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam có lẽ cần bắt đầu từ chính nhu cầu học tập, nâng cao hiểu biết thực chất khoa học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam trong dòng chảy của lịch sử dân tộc của mỗi học viên. Bởi, đặc thù đối tượng đào tạo tại Học viện Chính trị - học viên khi về nhập học đã là đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam, việc học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam không chỉ trang bị kiến thức nói chung mà còn củng cố bản lĩnh chính trị, tăng cường niềm tin, năng lực, phương pháp hành động cách mạng cho người học. Chỉ khi tính tích cực, chủ động của người học được khơi gợi và phát huy thì các mục tiêu trên của môn học mới thực sự “ngấm và thấm” vào mỗi người học, trở thành nhu cầu tự thân trong tìm kiếm, ứng dụng phương pháp học tập tích cực, trong đó có việc vận dụng sơ đồ tư duy vào học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam.
Thứ tư, xây dựng môi trường văn hóa sư phạm và bảo đảm các điều kiện vật chất nhằm nâng cao chất lượng vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
Đặc trưng của hoạt động vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam là việc không ngừng tạo ra và mở rộng không gian, cơ hội cho hoạt động trao đổi, phản biện giữa giảng viên và học viên xung quanh nội dung học tập. Do đó, việc xây dựng môi trường văn hóa sư phạm và bảo đảm các điều kiện vật chất nhằm nâng cao chất lượng hoạt động này là yêu cầu không thể thiếu. Theo đó, việc xây dựng môi trường văn hóa sư phạm lành mạnh, cởi mở, ủng hộ phản biện, trao đổi theo hướng thầy và trò cùng đồng hành để chiếm lĩnh tri thức môn học, nâng cao năng lực tư duy tổng hợp, khả năng thuyết trình và các kỹ năng mềm khác phục vụ nhiệm vụ giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học, hoàn thành mục tiêu giáo dục đào tạo. Môi trường văn hóa sư phạm được củng cố trên cơ sở mối quan hệ “thầy và trò”, quán triệt và thực hiện phương châm: “thầy ra thầy, trò ra trò” trên các mặt đạo đức, nhân cách, tri thức; kiên quyết chấn chỉnh tiêu cực trong giáo dục, coi trọng danh dự người thầy, tôn vinh người thầy trong xã hội” [8]. Chỉ khi đó, tính “cởi mở” trong hoạt động dạy và học trên cơ sở tuân thủ nghị quyết của Đảng, pháp luật của Nhà nước, điều lệnh, điều lệ của Quân đội và quy chế, quy định của Học viện mới được phát huy đúng hướng, tạo môi trường văn hóa sư phạm lành mạnh, thực chất hướng vào nhiệm vụ trung tâm là giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học.
Về triển khai đầu tư cơ sở vật chất cho đổi mới phương pháp dạy và học các môn học (trong đó có vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam ở Học viện Chính trị hiện nay) cần nằm trong cấu phần các công việc xây dựng nhà trường thông minh (trang bị hệ thống máy tính, màn hình tương tác, mua sắm phần mềm chuyên dụng…), nhằm tăng khả năng dễ triển khai trong hoạt động dạy và học; tăng tính hấp dẫn, thuyết phục, dễ nhớ, dễ hiểu của từng SĐTD được tạo ra trong môn học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam.
3. Kết luận
Vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam ở Học viện Chính trị hiện nay là một nhu cầu tự thân, một đòi hỏi khách quan nhằm nâng cao tổng thể chất lượng dạy và học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, góp phần khắc phục được những hạn chế của các phương pháp dạy và học truyền thống vốn thiếu hấp dẫn, chưa thuyết phục. Qua đó, thúc đẩy năng lực tự đổi mới, tự hoàn thiện và nâng tầm đội ngũ giảng viên ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam ở Học viện Chính trị; cùng với các lực lượng sư phạm khác nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học, để Học viện xứng đáng là cái nôi đào tạo đội ngũ cán bộ chính trị của Quân đội nhân dân Việt Nam, trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quân sự hàng đầu của Quân đội và quốc gia./.
Tài liệu tham khảo
[1], [2], [3] Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr. 100, 100, 101.
[4] Viện lịch sử Đảng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2018), Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, tập I (1930-1954), Quyển 1 (1930-1945), Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr.23
[5], [8] Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Hà Nội, tr. 2.
[6], [7] Học viện Chính trị, Quy chế số 1666/QC-HV, ngày 01/6/2025, Quy chế giáo dục, đào tạo của Học viện Chính trị, Hà Nội, tr. 8, 33.
APPLICATION OF MIND MAPS IN TEACHING AND LEARNING THE HISTORY OF THE COMMUNIST PARTY OF VIETNAM AT THE POLITICAL ACADEMY TODAY
Lieutenant Colonel, M.A. Do Van Quan
Department of History of the Communist Party of Vietnam, Political Academy
Email: [email protected]
Abstract: Mind maps are an effective visual teaching and learning tool that helps organize knowledge in a systematic, vivid, and memorable manner. They are particularly useful in teaching and learning the History of the Communist Party of Vietnam, a subject that requires learners to remember historical events, timelines, and the interrelationships among key historical factors. Based on an analysis of the characteristics of the subject and the requirements for innovating teaching methods, this paper proposes solutions for applying mind maps in teaching and learning the History of the Communist Party of Vietnam at the Political Academy in the current context.
Keywords: History of the Communist Party of Vietnam; mind maps; teaching and learning; Political Academy.
