Đỗ Văn Trịnh - Bùi Tiến Phúc
Học viện Chính tri - Bộ Quốc phòng
1. Mở đầu
Trong quá trình đổi mới, Đảng ta luôn khẳng định phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình tổng quát trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Mô hình đó không chỉ phản ánh trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, mà còn là kết quả của sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của đất nước ta. Trong đó, việc tiếp cận đúng đắn và vận dụng sáng tạo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về kinh tế tư bản tư nhân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm phát huy mặt tích cực, khắc phục hạn chế, bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Kinh tế tư bản tư nhân theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và sự cần thiết phải vận dụng trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin Kinh tế tư bản tư nhân là hình thái tổ chức sản xuất đặc trưng của chủ nghĩa tư bản, dựa trên chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất và quan hệ bóc lột lao động làm thuê nhằm tối đa hóa giá trị thặng dư. Trong đó, nhà tư bản không trực tiếp sản xuất mà chiếm đoạt kết quả lao động thông qua hợp đồng lao động và cơ chế thị trường. “Sở hữu tư nhân dựa trên lao động cá thể… đã bị thay thế bằng sở hữu tưu nhân tư bản chủ nghĩa dựa trên sự bóc lột lao động của người khác, lao động làm thuê”[1, tr.219]. Hình thức biểu hiện phổ biến là xí nghiệp tư nhân, nơi quá trình sản xuất diễn ra có tổ chức, hợp pháp và mang lại lợi nhuận cho giai cấp tư sản. Khi phát triển đến giai đoạn đế quốc, kinh tế tư bản tư nhân chuyển hóa thành các tổ chức độc quyền, hình thành tư bản tài chính, mở rộng bóc lột trên phạm vi toàn cầu. Trên cơ sở đó, các nhà kinh điển đã chỉ ra rằng, trong quá trình phát triển của chủ nghĩa tư bản, kinh tế tư bản tư nhân là hình thức đầu tiên, đặc trưng bởi chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản về tư liệu sản xuất, lao động làm thuê, và mục đích tối cao là lợi nhuận. Đây là hình thức kinh tế khai sinh và làm nền móng cho sự phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, có vai trò to lớn trong việc thúc đẩy lực lượng sản xuất, mở rộng quan hệ hàng hóa - tiền tệ, đưa năng suất lao động và sản lượng sản phẩm lên một tầm cao chưa từng có trong lịch sử. Tuy nhiên, các Ông cũng đồng thời vạch rõ những mâu thuẫn nội tại của kinh tế tư bản tư nhân, đó là mâu thuẫn giữa tính chất xã hội hóa cao của sản xuất với chế độ chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, là nguyên nhân dẫn đến các cuộc khủng hoảng kinh tế, sự phân hóa giai cấp, sự bóc lột người lao động, và cuối cùng là sự diệt vong tất yếu của chủ nghĩa tư bản.
Như vậy, Chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin không phủ nhận vai trò lịch sử của kinh tế tư bản tư nhân, mà trên cơ sở phê phán khoa học, đã chỉ rõ khả năng vận dụng, sử dụng có chọn lọc hình thức kinh tế này như một bộ phận cấu thành trong chiến lược phát triển kinh tế thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
Việt Nam đang trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, một mô hình đặc thù chưa từng có trong lịch sử nhân loại, trong điều kiện một nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, điểm xuất phát thấp. Do đó, việc vận dụng sáng tạo quan điểm của chủ nghĩa C.Mác - V.I. Lênin về kinh tế tư bản tư nhân vào phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một quyết sách chiến lược, góp phần quan trọng trong việc thúc đẩy lực lượng sản xuất và xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội. Theo quan điểm của C.Mác và V.I.Lênin kinh tế tư bản tư nhân là hình thức kinh tế dựa trên chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất và mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận. Do đó, sự phát triển của khu vực kinh tế này vừa thúc đẩy năng suất lao động, tăng trưởng kinh tế và đổi mới công nghệ, đồng thời cũng sản sinh ra những mâu thuẫn nội tại không thể tự điều chỉnh, điển hình là mâu thuẫn giữa tính chất xã hội của sản xuất và mục đích chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa. Nhận thức rõ hai mặt của hình thức kinh tế này sẽ giúp Việt Nam tận dụng được những yếu tố tích cực trong phát triển lực lượng sản xuất, đồng thời chủ động kiểm soát, định hướng và khắc phục những hệ lụy tiêu cực. Cùng với đó, trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Việt Nam chủ trương phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, trong đó kinh tế tư nhân được xác định là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế và thực tiễn những năm vừa qua kinh tế tư nhân đã đóng góp lớn vào sự phát triển của nền kinh tế quốc dân. Tuy nhiên, nếu thiếu sự định hướng chính trị, tư tưởng đúng đắn, sự phát triển của kinh tế tư bản tư nhân có thể dẫn đến tình trạng phân hóa giàu nghèo, thao túng thị trường, tham nhũng chính sách, xa rời mục tiêu xã hội chủ nghĩa. Do đó, việc vận dụng có chọn lọc và phát triển sáng tạo tư tưởng Mác -Lênin là điều kiện bảo đảm cho sự phát triển đúng hướng và bền vững của khu vực này trong nền kinh tế quốc dân. Bên cạnh đó, trong bối cảnh toàn cầu hóa, cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự cạnh tranh chiến lược ngày càng phức tạp, việc phát triển kinh tế tư bản tư nhân theo định hướng xã hội chủ nghĩa càng đòi hỏi phải có nền tảng lý luận vững chắc để làm căn cứ định hình các chính sách kinh tế - xã hội phù hợp. Chủ nghĩa Mác - Lênin, với tính khoa học và cách mạng, là công cụ tư duy giúp Đảng và Nhà nước Việt Nam hoạch định và điều tiết quá trình phát triển kinh tế tư nhân một cách hiệu quả, không rơi vào vết xe đổ của chủ nghĩa tư bản phương Tây, đồng thời vẫn phát huy được tính năng động và sáng tạo của khu vực này. Đồng thời, quá trình đổi mới ở Việt Nam suốt gần bốn thập niên qua đã khẳng định giá trị trường tồn của chủ nghĩa Mác - Lênin trong việc soi sáng con đường phát triển kinh tế đất nước. Trong đó, việc nắm vững bản chất, xu hướng vận động và mâu thuẫn của kinh tế tư bản tư nhân là điều kiện tiên quyết để không rơi vào tư duy giáo điều, cũng như không bị cuốn theo chủ nghĩa thực dụng, mất phương hướng chính trị. Từ những lý do nêu trên có thể khẳng định, việc vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về kinh tế tư bản tư nhân trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam không chỉ là sự tiếp nối về mặt lý luận, mà còn là sự lựa chọn mang tính tất yếu và chiến lược nhằm bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa cho quá trình phát triển kinh tế, giữ vững vai trò lãnh đạo của Đảng và củng cố nền tảng chính trị, tư tưởng của chế độ.
2.2. Bảo đảm sự kiên định, phát triển sáng tạo trong vận dụng quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin về kinh tế tư bản tư nhân
Việc vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về kinh tế tư bản tư nhân ở Việt Nam hiện nay không thể giản đơn theo lối giáo điều hay máy móc, mà cần xuất phát từ thực tiễn đất nước và yêu cầu phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Trong quá trình đó, cần quán triệt một cách nghiêm túc và đầy đủ tinh thần một số yêu cầu sau:
Thứ nhất, kiên định lập trường giai cấp công nhân và mục tiêu xã hội chủ nghĩa: trong nhận thức và xử lý các vấn đề liên quan đến kinh tế tư bản tư nhân. Đây là điểm then chốt để phân biệt giữa tư duy vận dụng sáng tạo với sự xa rời nguyên lý, rơi vào khuynh hướng thực dụng hoặc “tư bản hóa” con đường phát triển. Kiên định ở đây là giữ vững vai trò chủ đạo của sở hữu toàn dân, của kinh tế nhà nước, của Đảng Cộng sản Việt Nam, đội tiên phong của giai cấp công nhân trong lãnh đạo, quản lý và điều tiết sự phát triển của các thành phần kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Thứ hai, phát triển sáng tạo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin: về kinh tế tư bản tư nhân trên cơ sở nhận diện đúng thực tiễn, đặc điểm, bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam. Thực tiễn cho thấy, kinh tế tư bản tư nhân có thể tồn tại lâu dài trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, đóng vai trò bổ trợ trong phát triển lực lượng sản xuất, thu hút vốn, công nghệ, kinh nghiệm quản lý, tạo việc làm và tăng trưởng. Tư tưởng của Lênin về việc “sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước” và “kết hợp giữa chính sách kinh tế mới với kiểm soát của nhà nước vô sản” cho thấy khả năng sử dụng có giới hạn và có điều kiện các yếu tố của kinh tế tư bản tư nhân trong tiến trình cách mạng xã hội chủ nghĩa. Việt Nam cần kế thừa tinh thần đó để xử lý linh hoạt mối quan hệ giữa nhà nước, thị trường và xã hội trong phát triển kinh tế nhiều thành phần.
Thứ ba, nâng cao năng lực quản lý, kiểm soát và định hướng phát triển của kinh tế tư bản tư nhân: theo đúng quỹ đạo của mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”. Kinh tế tư bản tư nhân, nếu không được quản lý đúng, có thể gây ra bất bình đẳng xã hội, nảy sinh tham nhũng, thao túng chính sách, làm tha hóa hệ thống quản lý. Do đó, một mặt cần bảo đảm điều kiện để kinh tế tư nhân phát triển đúng luật pháp, cạnh tranh lành mạnh, đóng góp tích cực cho tăng trưởng; mặt khác phải đặt kinh tế tư nhân trong sự giám sát, định hướng và kiểm soát của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Đây là biểu hiện cụ thể của sự phát triển sáng tạo quan điểm Mác - Lênin trong điều kiện Việt Nam.
Thứ tư, chủ động phân hóa, lựa chọn và kiểm soát các hình thức kinh tế tư bản tư nhân: trên cơ sở đánh giá đúng tính chất xã hội và vai trò kinh tế, chính trị của từng loại hình, từng lĩnh vực. Không nên đồng nhất tất cả các loại hình kinh tế tư bản tư nhân; thay vào đó, cần xác định những doanh nghiệp tư nhân có xu hướng tích cực, đổi mới sáng tạo, trách nhiệm xã hội để khuyến khích phát triển; đồng thời có biện pháp kiểm soát chặt chẽ với những hoạt động gây hại như thao túng thị trường, đầu cơ, đầu tư vào các lĩnh vực rủi ro cao, gây bất ổn vĩ mô. Đây cũng là một bước cụ thể hóa quan điểm Mác - Lênin bằng các tiêu chí, công cụ phù hợp với đặc điểm thể chế Việt Nam.
Thứ năm, tiếp tục làm sâu sắc hơn mối quan hệ biện chứng giữa phát triển kinh tế tư bản tư nhân với bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa: Một trong những đóng góp lớn của chủ nghĩa Mác - Lênin là làm rõ mối quan hệ mâu thuẫn nhưng có thể vận dụng theo hướng tích cực giữa lực lượng sản xuất tư bản tư nhân và yêu cầu phát triển của giai cấp công nhân, nhân dân lao động. Trên cơ sở đó, phát triển sáng tạo quan điểm lý luận cần đi đôi với phát triển hệ thống thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Cần thiết phải tiếp tục hoàn thiện thể chế bảo đảm quyền sở hữu tư nhân hợp pháp, quyền cạnh tranh lành mạnh, đồng thời không buông lỏng vai trò kiểm soát, điều tiết của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đối với các hành vi vi phạm đạo đức kinh doanh, trốn thuế, tham nhũng trong kinh tế tư bản tư nhân. Điều này thể hiện sự phát triển sáng tạo tư tưởng Mác - Lênin về vai trò lãnh đạo của giai cấp công nhân thông qua nhà nước của mình trong điều kiện mới.
Thứ sáu, tăng cường giáo dục lý luận chính trị, nâng cao nhận thức và năng lực tư duy biện chứng trong đội ngũ cán bộ, đảng viên: để không bị rơi vào tư duy “tả khuynh” bài trừ hoặc “hữu khuynh” dễ dãi dung túng cho các biểu hiện sai lệch của kinh tế tư bản tư nhân. Chỉ khi có được một hệ thống chính trị, tư tưởng vững chắc, kiên định về lý luận, nhạy bén về thực tiễn, Việt Nam mới có thể vận dụng một cách đúng đắn, sáng tạo và hiệu quả những giá trị bền vững quan điểm Mác - Lênin vào sự nghiệp phát triển đất nước.
3. Kết luận
Như vậy, bảo đảm sự kiên định và phát triển sáng tạo trong vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về kinh tế tư bản tư nhân là yêu cầu khách quan, mang tính chiến lược, có ý nghĩa quyết định đối với thành công của quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Đây là cách tiếp cận đúng đắn nhằm bảo vệ tính khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin, đồng thời làm phong phú thêm kho tàng lý luận trong điều kiện lịch sử mới.
Tài liệu tham khảo
[1]. C.Mác - Ăngghen, Toàn tập, T35, NXB CTQG - ST, Hà Nội – 2002
[2]. V.I.Lênin, Toàn tập, NXB, CTQG - ST, Hà Nội - 2005
[3]. Nguyễn Đức Lượng (2025) Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về kinh tế tư nhân và sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam, Tạp chí quản lý nhà nước, ISSN e- 2815 - 5831 ngày 13 tháng 5 năm 2025
[4]. Nguyễn Hồng Thu (2022), “Vai trò của thành phần kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay”, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 2, tr.73-79.
[5]. Tổng Bí thư Tô Lâm và tư duy lý luận mới về kinh tế tư nhân, https://baochinhphu.vn/tong-bi-thu-to-lam-va-tu-duy-ly-luan-moi-ve-kinh-te-tu-nhan-102250513043053242.htm
