Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tác động rất lớn đến mọi mặt của xã hội. Ngày 27/9/2019 Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 52-NQ/TW “Về một số chủ trương, chính sách chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư”, Nghị quyết số 50/NQ-CP, ngày 17/4/2020 ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 52-NQ/TW, ngày 27/9/2019 của Bộ Chính trị; theo đó Bộ Quốc phòng đã ban hành Kế hoạch số 2237/QĐ-BQP, ngày 16/7/2020 triển khai thực hiện Nghị quyết số 52-NQ/TW.
Bộ Tổng Tham mưu tổ chức Hội nghị triển khai Kế hoạch Chuyển đổi số trong lĩnh vực giáo dục-đào tạo ở các nhà trường quân đội giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030. Trung tướng Ngô Minh Tiến, Phó tổng Tham mưu trưởng chủ trì hội nghị.
Cùng với cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, trong thời gian gần đây vấn đề “chuyển đổi số” (Digital transformation) đang trở thành một xu thế phát triển mới của thời đại, ngày 03/6/2020 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 749/QĐ-TTg phê duyệt “Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”. Chuyển đổi số sẽ tác động không nhỏ đến mọi lĩnh vực, trong đó có vấn đề xây dựng đội ngũ nhà giáo Quân đội.
Những năm gần đây, công nghệ thông tin trên thế giới và ở Việt Nam đã thay đổi đáng kể. Theo thống kê năm 2020, Việt Nam có hơn 68,17 triệu người dùng internet, chiếm 70% dân số, cao hơn mức trung bình 46,64% của thế giới, nằm trong những quốc gia và vùng lãnh thổ có số lượng người dùng internet cao nhất tại châu Á. Hạ tầng viễn thông internet trên thế giới, trong đó có cả Việt Nam đã phát triển nhanh. Với mạng 3G, 4G phổ biến ở Việt Nam, không chỉ hai người mà nhiều người có thể họp, hội đàm hình ảnh trực tuyến (video conference) hay mỗi cá nhân có thể truyền hình trực tiếp (live streaming) đến khắp thế giới. Ở Việt Nam, việc truy cập internet thông qua 3G, 4G ngày càng rẻ và những người ít có điều kiện cũng khá dễ dàng truy cập internet miễn phí. Kết nối internet đang trở thành một tính năng mặc định cần có trên hầu hết các thiết bị tính toán. Ngay cả các thiết bị gia dụng thông thường cũng tiến tới kết nối vào mạng lưới này để trở thành mạng vạn vật (internet of Things - IoT).
Công nghệ điện toán đám mây, cơ sở dữ liệu lớn cũng đã phát triển tương đối hoàn thiện. Một cá nhân hay một đơn vị nhỏ có thể xây dựng và triển khai các ứng dụng cho người dùng ở quy mô toàn cầu. Trên các ứng dụng này, nhiều người dùng có thể cùng làm việc trên một tài liệu hay một ứng dụng cùng một lúc đồng thời có thể trao đổi trực tuyến khi làm việc và có thể làm việc ở mọi lúc, mọi nơi. Ở Việt Nam, mới đây có Hệ tri thức Việt số hóa đang hình thành và có rất nhiều dữ liệu được tập hợp từ tất cả các lĩnh vực. Cơ sở dữ liệu này hoàn toàn có thể khai thác, tích hợp, sử dụng lại hoặc liên kết với các hệ thống học liệu khác. Cùng với sự phát triển của hạ tầng tính toán, hạ tầng internet và nền tảng điện toán đám mây, khoa học máy tính có nhiều tiến bộ vượt bậc trong lĩnh vực trí tuệ nhận tạo, như khả năng nhận dạng tiếng nói của máy tính đã gần bằng con người, khả năng tổng hợp tiếng nói cũng tự nhiên như con người, khả năng tự học của máy tính đã chiến thắng con người trong nhiều trò chơi phức tạp như cờ vây, xì-tố. Trong Quân đội còn có một lợi thế là có mạng truyền số liệu quân sự với băng thông rộng đã được kết nối đến nhiều đơn vị Quân đội (100% các học viện, trường sĩ quan, đại học, các cơ quan của Bộ Quốc phòng, Bộ Tổng tham mưu, Tổng cục Chính trị, các tổng cục, các Bộ Tư lệnh Quân khu, Quân đoàn, Quân chủng, Binh chủng đều đã kết nối với mạng truyền số liệu quân sự).
Những tiến bộ trong công nghệ thông tin và truyền thông đã hỗ trợ tích cực sự phát triển của giáo dục. Trong các năm qua, công nghệ thông tin đã có nhiều công cụ hữu ích hỗ trợ giảng dạy và học tập. Phần lớn các trường đại học và nhiều trường phổ thông đều có máy chiếu hỗ trợ giáo viên giảng dạy thông qua các phần mềm trình chiếu. Với sự phát triển của mạng internet, giáo viên và học sinh ngày càng có nhiều cơ hội tương tác thông qua các hệ thống quản lý khóa học (LMS), để giáo viên quản lý lớp học, chia sẻ bài giảng, tài liệu và học sinh làm bài tập, nộp bài ngay trên hệ thống.
Năm 2012 là năm chứng kiến sự bùng nổ của các hệ thống MOOCs cho phép lớp học có hàng nghìn người tham dự. Một số hệ thống MOOCs như Coursera, Udemy, EdX, có hàng nghìn khóa học của các trường đại học nối tiếng và uy tín hàng đầu thế giới. Các khóa học này cũng lan ra cả lĩnh vực phổ thông, như Khan Academy, hay các khóa học của các công ty lớn trên thế giới, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ thông tin như Microsoft, Google, Amazon. Việt Nam cũng có một số hệ thống MOOCs như Unica, FUNiX, Topica. Các hệ thống này thường cung cấp tài liệu căn bản, trình chiếu, bài giảng video, xen kẽ các câu hỏi trắc nghiệm. Nhiều hệ thống có câu hỏi dạng tự luận, nhưng thường máy tính chấm hoặc người cùng học khác nhận xét, chấm bài theo hướng dẫn đánh giá có sẵn của bài tự luận. Một kho học liệu mở đáng chú ý nữa là Thư viện học liệu mở Việt Nam (VOER). Sau 10 năm phát triển, VOER đã có nhiều tài liệu, bài giảng, khóa học, nhưng để có được kho học liệu phong phú, hệ thống, và chất lượng, có lẽ hệ thống vẫn cần đầu tư thêm nhiều.
Quá trình chuyển đổi số đã, đang và sẽ diễn ra với tốc độ rất nhanh, làm thay đổi rất lớn quá trình tổ chức đào tạo cũng như hoạt động dạy học của giảng viên, giáo viên. Để nhà giáo Quân đội không đứng ngoài cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, cũng như quá trình chuyển đổi số, nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực cho Quân đội cần thực hiện tốt một số vấn đề sau:
Thứ nhất, nâng cao nhận thức về vai trò của quá trình chuyển đổi số trong thực hiện nhiệm vụ của nhà giáo Quân đội.
Các cơ quan, đơn vị, nhà trường cần quán triệt sâu sắc các quan điểm, nghị quyết, chỉ thị của Đảng, Nhà nước và Quân đội về xây dựng đội ngũ nhà giáo, về tăng cường năng lực tiếp cận cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư cũng như quá trình chuyển đổi số. Quán triệt, thực hiện hiệu quả Quyết định số 89/QĐ-TTg ngày 18/01/2019 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Nâng cao năng lực đội ngũ nhà giáo, cán bộ quản lý các cơ sở giáo dục đại học đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo giai đoạn 2019 - 2030”; Nghị quyết số 109-NQ/QUTW, ngày 11/02/2019 và Kế hoạch số 405-KH/QUTW, ngày 23/4/2019 của Quân ủy Trung ương về xây dựng đội ngũ cán bộ Quân đội, nhất là cấp chiến dịch, chiến lược đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới; Quyết định số 749/QĐ-TTg, ngày 03/6/2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”; Kế hoạch hành động của hệ thống nhà trường Quân đội trước tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư giai đoạn 2018 - 2020 và những năm tiếp theo; Kế hoạch số 588/KH-TM, ngày 04/3/2022 của Bộ Tổng Tham mưu về chuyển đổi số lĩnh vực giáo dục, đào tạo trong các học viện, trường Quân đội giai đoạn 2022 - 2025, định hướng đến năm 2030. Tạo chuyển biến nhận thức, trách nhiệm của bản thân đội ngũ nhà giáo, đồng thời phải làm chuyển biến nhận thức, trách nhiệm của lãnh đạo chỉ huy các cấp từ các học viện, trường, cấp quản lý trường và cấp Bộ Quốc phòng về vai trò của chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo nói chung, xây dựng đội ngũ nhà giáo Quân đội nói riêng.
Thứ hai, nâng cao trình độ, kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin và cập nhật các kiến thức về chuyển đổi số cho đội ngũ nhà giáo Quân đội.
Nâng cao trình độ, kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin cho đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục là nhiệm vụ hết sức quan trọng để mỗi cán bộ, giảng viên, giáo viên có thể chủ động, tích cực trong nghiên cứu, học tập, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học, quản lý giáo dục. Tạo điều kiện để các cán bộ, giảng viên, giáo viên có kỹ năng khai thác, sử dụng công nghệ thông tin vào từng nhiệm vụ theo chức năng của mình. Khi đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý giáo dục có đầy đủ trình độ, năng lực về khai thác sử dụng các trang thiết bị công nghệ thông tin trong các nhiệm vụ cụ thể thì việc ứng dụng công nghệ thông tin trong giáo dục, đào tạo sẽ luôn thuận lợi và đạt hiệu quả cao. Ngược lại sẽ là một hạn chế rất lớn, là rào cản khó vượt qua để ứng dụng công nghệ thông tin một cách hiệu quả vào giáo dục, đào tạo ở các nhà trường Quân đội. Một trong những biện pháp hiệu quả để nâng cao trình độ công nghệ thông tin cho nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục này là thông qua các lớp tập huấn về công nghệ thông tin.
Các lớp tập huấn có thể tổ chức với nhiều hình thức, quy mô khác nhau. Nội dung tập huấn nên tập trung vào việc nâng cao kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin, đảm bảo để mỗi nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục đều đạt chuẩn sử dụng công nghệ thông tin cơ bản trở lên theo Thông tư số 03/2014/TT-BTTTT Quy định Chuẩn kỹ năng sử dụng Công nghệ thông tin ngày 11/3/2014 của Bộ Thông tin và Truyền thông. Ngoài ra có thể tổ chức các lớp tập huấn về phương pháp xây dựng phần mềm dạy học, phần mềm mô phỏng; sử dụng các phần mềm dùng chung; giới thiệu các phần mềm mới... Bên cạnh đó cũng cần tạo điều kiện thuận lợi để các nhà giáo Quân đội được trang bị, cập nhật, bổ sung các kiến thức, nội dung cơ bản về chuyển đổi số, về bản chất và các công nghệ cốt lõi của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Thứ ba, tạo điều kiện thuận lợi về phương tiện, trang thiết bị cho các nhà giáo Quân đội tiếp cận và thực hiện quá trình chuyển đổi số trong dạy học và nghiên cứu khoa học.
Bên cạnh yếu tố quan trọng nhất là con người thì yếu tố về trang thiết bị công nghệ thông tin đóng vai trò rất quan trọng để nhà giáo triển khai ứng dụng chuyển đổi số vào công tác giáo dục, đào tạo. Hiện nay, các trang thiết bị công nghệ thông tin, công nghệ mô phỏng đã trở thành nhu cầu không thể thiếu trong từng bài giảng của giảng viên, giáo viên, là phương tiện làm việc hiệu quả của mỗi cán bộ quản lý. Đầu tư các trang thiết bị công nghệ thông tin phục vụ giáo dục, đào tạo trong các nhà trường Quân đội cần có trọng tâm, trọng điểm, tránh lãng phí. Ưu tiên các trang thiết bị có nhu cầu sử dụng cao và phục vụ trực tiếp cho nhiệm vụ giáo dục, đào tạo. Chú trọng khai thác có hiệu quả các trang thiết bị công nghệ thông tin hiện có. Từng bước phát triển nền tảng hỗ trợ dạy và học từ xa, ứng dụng triệt để công nghệ số trong công tác quản lý, giảng dạy và học tập; số hóa tài liệu, giáo trình; xây dựng nền tảng chia sẻ tài nguyên tài nguyên theo cả hình thức trực tiếp và trực tuyến. Phát triển công nghệ giáo dục, hướng tời đào tạo cá thể hóa. Khai thác có hiệu quả mạng truyền số liệu quân sự, thực hiện chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo phải đi cùng với đảm bảo an toàn, an ninh số, đảm bảo bí mật quân sự, quốc phòng.
Tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà giáo Quân đội trong quá trình triển khai Đề án chuyển đổi số quốc gia là yêu cầu khách quan, góp phần quan trọng trong việc đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo của các nhà trường Quân đội, đòi hỏi tiến hành đồng bộ các giải pháp nêu trên. Mỗi giải pháp có vị trí, vai trò quan trọng song có tính độc lập tương đối với nhau. Thực hiện tốt các giải pháp sẽ góp phần quan trọng để nhà giáo Quân đội tự tin thực hiện quá trình chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo, góp nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực cho nhiệm vụ xây dựng Quân đội, củng cố quốc phòng, bảo vệ Tổ quốc./.
