Dòng sông Từ điển…

1

Có một ông già, vận bộ quân phục đã bạc màu thường lang thang ở các hiệu sách cũ và các điểm bán sách vỉa hè. Ông già thường hỏi những người bán sách:

-Có quyển “Từ điển tiếng Nga” nào không? Càng cũ càng tốt…

Lúc đầu, những người bán sách cũ không khỏi ngạc nhiên.

Có người nói:

-Bây giờ còn có ma nào mó đến “Từ điển tiếng Nga” nữa đâu, cụ khốt?

Người khác lại nói:

-“Từ điển tiếng Anh” đang hot, sao cụ lại hỏi “Từ điển tiếng Nga”?

Cũng có người sẵng giọng:

-Ai còn bán cái thứ sách cổ lỗ sĩ ấy nữa mà hỏi! Mất thì giờ…

Tuy nhiên, như người ta nói “Trăm bó đuốc bắt được con ếch”, trong một lần ông già ghé vào một hiệu sách cũ khá khuất nẻo ở phố HB thì ông suýt reo lên khi thấy có hẳn một kệ sách xếp toàn “Từ điển tiếng Nga”! Ông già cặm cụi lật giở từng cuốn và thường dừng lại rất lâu ở những cuốn xuất bản từ năm 1970 đến năm 1972 của thế kỉ trước.

Chủ hiệu sách cũ cũng là một người lớn tuổi. Thấy có một ông già cứ đứng chôn chân ở kệ sách “Từ điển tiếng Nga”, ông chủ bèn đến gần và hỏi:

-Thưa ông, ông có vẻ thích những cuốn sách cũ này?

Ông già khẽ giật mình:

-À… Ờ… Nói thế nào nhỉ… Nó là “nhân chứng” của một thời đấy…

-Chắc ngày xưa, ông là lính Thành Cổ Quảng Trị?

Ông già ngạc nhiên:

-Sao ông biết?

-Bởi ngày xưa tôi cũng từng là lính Thành Cổ Quảng Trị mà…

Ông già xoay người, nhìn thẳng vào ông chủ hiệu sách:

-Thế thì ông đúng là sinh viên Khoa Nga văn mặc áo lính rồi!

Đến lượt ông chủ hiệu sách trố mắt kinh ngạc:

-Sao ông biết ạ?

-À… Ờ… Chuyện dài lắm…

Ông chủ hiệu sách cúi đầu buồn bã:

-Tôi bị thương nặng và được đưa ra bắc nên đã may mắn sống sót…

2

Ông già vận bộ quân phục ấy tên là Khoa.

Mùa hè năm 1972, Khoa là đại đội trưởng từ chiến trường Quảng Trị ra Bắc nhận tân binh. Hầu hết tân binh đều trẻ măng, đa số là người thành phố, đã tốt nghiệp cấp 3 và rất nhiều sinh viên đại học. Tuy tân binh chưa kịp huấn luyện đầy đủ, nhưng họ đã phải cấp tốc hành quân vào chiến trường. Mỗi người phải mang vác 40 kg bao gồm quân trang, vũ khí, toàn bộ cơ số đạn chiến đấu và dự trữ. Lệnh của cấp trên là bằng mọi giá không được bỏ người lại, người nào ốm thì phải cáng đi theo. Lương thực, quân trang thì có thể vứt lại, nhưng vũ khí và đạn được thì tuyệt đối không. Người nào không đủ sức mang thì phải san sẻ cho toàn đơn vị.

Sau hơn ba tháng hành quân liên miên, số tân binh bị ốm đau, kiệt sức, tai nạn, dính bom dọc đường… không thể đi tới đích chiếm khoảng 20% quân số. Buổi chiều cuối cùng ở bờ bắc sông Thạch Hãn, đơn vị tổ chức kiểm tra quân trang và vũ khí trang bị để đêm sẽ vượt sông. Lính dàn hang ngang, trải tấm nilon màu cỏ úa trước mặt, sau đó xếp hết vũ khí và tư trang lên tấm nilon đó. Khoa đi kiểm tra nhanh một lượt và kinh ngạc khi thấy gã lính nào cũng có một cuốn “Từ điển tiếng Nga” dày cộp. Khoa lạnh lùng ra lệnh:

-Bỏ hết sách từ điển ra bên cạnh tấm nilon!

Một gã lính hỏi:

-Sau đó thì sao hả thủ trưởng?

Khoa vẫn lạnh lùng:

-Đốt hết!

Cả hàng quân nhao nhao phản ứng. Một gã lính lầu bầu:

-Đồ vô học!

Khoa lập tức bước tới trước mặt gã lính, quắc mắt:

-Mày vừa nói gì?

Gã lính ngẩng cao đầu, giọng đầy thách thức:

-Tôi bảo ông là đồ vô học! Rõ chưa?

Khoa cười nhạt:

-Mày hãy giở một trang bất kì và đọc một từ bất kì xem sao!

Gã lính có vẻ ngạc nhiên nhưng vẫn làm theo lời Khoa. Gã vừa đọc một từ lên thì Khoa lập tức dịch ngay sang tiếng Việt và nói:

-Tiếp!

…

Liên tiếp mười từ ở mười trang sách khác nhau, Khoa đều dịch ngay tắp lự. Gã lính trố mắt, lắp bắp:

-Thủ trưởng… Thủ trưởng…

Khoa dịu giọng:

-Nói để mày biết, tao học chế tạo máy ở Nga 5 năm, tốt nghiệp kĩ sư bằng đỏ đấy, rõ chưa?!

…

Đêm, theo kế hoạch, Khoa chỉ huy các B (trung đội) lần lượt vượt sông.

B1 qua được, B2 qua được, B3 qua được gần hết sông, B4 tới giữa sông thì... pháo bầy pháo chụp của địch bất thần chụp xuống như mưa, nước sông sôi lên và dựng thành từng cột sóng lớn, hai khẩu đại liên đặt trên cầu Thạch Hãn bắn như vãi đạn. Pháo và đạn đại liên nã vào giữa đội hình B3 và B4 khiến máu nhuộm đỏ cả một khúc sông… Những chiếc ba lô bị xé nát cùng với xác lính dập dềnh trôi dạt…

Khoa nghiến răng trèo trẹo, đau đớn thốt lên: “Hỏng rồi…”! Bỗng Khoa dán mắt xuống mặt sông. Có cái gì tung tóe trăng trắng nhờ nhờ? Khoa nhảy đại xuống sông, vừa dìu một người lính, vừa vơ vội một nắm “trăng trắng nhờ nhờ”… Giấy… Đúng hơn, đó là những trang sách… Trời ơi! Đã bảo vứt bỏ hết những cuốn từ điển mà sao chúng nó vẫn cố tình mang theo?

3

Khoa dìu được người lính sang bờ nam sông Thạch Hãn thì một tân binh còn sống sót cũng vừa tới nơi. Tất cả nằm vật ra bờ sông, bất động như những cái xác. Khoa moi mấy trang sách ra vuốt lại và lặng người, khóe mắt cay cay. Vậy là số tân binh vốn là sinh viên khoa Nga văn đã hi sinh gần hết…

Khoa gạt nước mắt, hô khẽ:

-Tất cả mang vũ khí! Vận động gấp!

Thấy gã lính mình vừa dìu từ sông lên cứ loay hoay với chiếc ba lô, Khoa rít lên:

-Đồ khốn! Vứt hết!

Vừa nói, Khoa vừa mở cái ba lô ra xem… Cha mẹ ơi! Lại một cuốn “Từ điển tiếng Nga” dày cộp… Khoa ném bẹt cuốn từ điển xuống đất, lệnh:

-Đứng dậy! Vận động gấp!

Nhưng thật bất ngờ, gã lính vừa lao tới nhặt cuốn từ điển, vừa mếu máo:

-Biết đâu em sống sót và lại về học tiếp thì sao, thủ trưởng ơi…

Khoa thở dài:

-Cậu tên gì?

-Dạ, em là Mậu ạ…

4

Sáng sớm hôm sau, bọn TQLC Sài Gòn ỷ thế đông tràn lên chỗ tường thành do tiểu đội Mậu trấn giữ. Cuộc kịch chiến diễn ra từ 5 giờ sáng đến 11 giờ trưa. Hàng chục đợt xông lên của bọn TQLC đều bị đánh bật trở lại. Chúng lùi ra, gọi pháo. Pháo quần nhừ tử khoảng 30 phút, sau đó chúng lại xông lên. Cứ thế, đến 11 giờ thì tiểu đội Mậu hi sinh hết, còn Mậu thì bị thương rất nặng, nằm vắt người lên một đống gạch đổ nát.

Bọn TQLC hò reo xông tới. Bất thần, Mậu vùng dậy và quét hết một băng AK 47, trước khi bị hàng trăm viên đạn địch găm vào người.

Khi Khoa dẫn quân đến tiếp ứng và đánh lui bọn TQLC thì Mậu chỉ còn là một đống giẻ sũng máu…

Khoa ôm đống giẻ sũng máu ấy vào lòng rất lâu, nước mắt lã chã… Bất giác Khoa mở hai nắp túi áo của Mậu để thử tìm xem có thư, ảnh gì không… Và Khoa sững người… Trong hai túi áo ngực của Mậu có vài trang từ điển tiếng Nga đẫm máu được gấp làm tư và trang nào cũng có một dòng chữ ngoằn ngoèo: “Hẹn ngày trở về giảng đường”…

Khoa nấc lên… Trời ơi, một người lính, ngay cả khi đang cận kề cái chết vẫn nuôi ước mơ có ngày được trở lại giảng đường…

5