PGS.TS Trần Đình Tuấn
Hội Cựu Giáo chức Việt Nam
Email: [email protected]
Tóm tắt: Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng tiếp tục khẳng định phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, xây dựng xã hội học tập và thúc đẩy học tập suốt đời là một trong những động lực quan trọng để phát triển đất nước nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới. Trong bối cảnh đó, đội ngũ trí thức thuộc Hội Cựu Giáo chức Việt Nam là lực lượng có nhiều kinh nghiệm, tri thức, uy tín xã hội và tâm huyết với sự nghiệp giáo dục, có thể đóng góp tích cực vào việc tuyên truyền, quán triệt và tổ chức thực hiện chủ trương học tập suốt đời. Bài báo phân tích cơ sở lý luận, cơ sở chính trị và thực tiễn về vai trò của đội ngũ trí thức thuộc Hội Cựu Giáo chức Việt Nam; đánh giá những kết quả, hạn chế trong quá trình phát huy vai trò của lực lượng này; đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp nhằm phát huy hiệu quả nguồn lực trí thức cao tuổi trong xây dựng xã hội học tập, góp phần thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển giáo dục và phát triển con người Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.
Từ khóa: học tập suốt đời; xã hội học tập; Hội Cựu Giáo chức Việt Nam; đội ngũ trí thức; Đại hội XIV của Đảng.
Đoàn cán bộ Trung ương Hội Cựu Giáo chức Việt Nam làm việc với Bộ Giáo dục và Thể thao Lào, tại Thủ đô Vientiane
1. Mở đầu
Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, tri thức trở thành nguồn lực quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Chu kỳ đổi mới công nghệ ngày càng rút ngắn, đòi hỏi mỗi cá nhân phải không ngừng học tập, cập nhật tri thức và phát triển năng lực nghề nghiệp trong suốt cuộc đời.
Đại hội XIV của Đảng tiếp tục xác định xây dựng xã hội học tập, thúc đẩy học tập suốt đời là nhiệm vụ chiến lược nhằm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, xây dựng công dân số và hình thành nền kinh tế tri thức. Đây không chỉ là yêu cầu của ngành giáo dục mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội.
Trong quá trình đó, đội ngũ trí thức thuộc Hội Cựu Giáo chức Việt Nam có nhiều lợi thế nổi bật. Đây là lực lượng gồm các nhà giáo, nhà quản lý giáo dục, nhà khoa học đã nghỉ hưu nhưng vẫn còn năng lực chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn và uy tín xã hội. Nếu được phát huy hiệu quả, lực lượng này sẽ trở thành "nguồn vốn tri thức xã hội" quan trọng góp phần lan tỏa văn hóa học tập, xây dựng xã hội học tập và phát triển con người Việt Nam.
Bài báo tập trung làm rõ vai trò của đội ngũ trí thức thuộc Hội Cựu Giáo chức Việt Nam trong việc quán triệt và thực hiện quan điểm học tập suốt đời theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng, đồng thời đề xuất các giải pháp phát huy hiệu quả nguồn lực trí thức này trong giai đoạn mới.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Quan điểm của Đảng về học tập suốt đời trong kỷ nguyên phát triển mới
Học tập suốt đời được Đại hội XIV của Đảng xác định “Đẩy mạnh xây dựng xã hội học tập, học tập suốt đời, phát triển các mô hình, phương thức, phong trào học tập theo hướng đa dạng hoá, phù hợp với các đối tượng, từng địa phương. Phát huy vai trò và trách nhiệm của cả hệ thống chính trị trong việc đẩy mạnh phát triển xã hội học tập; nâng cao ý thức tự học, tự rèn luyện, tự trau dồi kiến thức, nâng cao trình độ của mọi người dân, mọi lứa tuổi” (tr. 103).
Quan điểm trên thể hiện bước phát triển mới trong tư duy của Đảng về giáo dục và đào tạo. Nếu trước đây giáo dục chủ yếu được nhìn nhận là hoạt động diễn ra trong hệ thống nhà trường thì theo tinh thần Đại hội XIV, học tập suốt đời đã trở thành một quyền, một nhu cầu và đồng thời là trách nhiệm của mỗi công dân trong xã hội tri thức. Điều đó đòi hỏi phải xây dựng một hệ sinh thái học tập mở, linh hoạt và bao trùm, trong đó mọi người đều có cơ hội học tập ở mọi lúc, mọi nơi và bằng nhiều hình thức khác nhau. Việc xây dựng xã hội học tập không chỉ là nhiệm vụ của ngành giáo dục mà còn là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chính trị, các tổ chức xã hội, cộng đồng và mỗi gia đình.
Đại hội nhấn mạnh: “Đổi mới và nâng cao hiệu quả hoạt động của các thiết chế giáo dục cơ sở; hỗ trợ các trung tâm học tập cộng đồng, …; tăng cường đào tạo từ xa; hỗ trợ những người yếu thế có điều kiện để học tập suốt đời. Khuyến khích người Việt Nam ở nước ngoài tham gia vào các hoạt động khuyến học, khuyến tài và xây dựng xã hội học tập”. Quan điểm này đặt ra yêu cầu huy động mọi nguồn lực xã hội, trong đó có đội ngũ trí thức nghỉ hưu tham gia phát triển giáo dục cộng đồng.
2.2. Vai trò của đội ngũ trí thức thuộc Hội Cựu Giáo chức Việt Nam
Thứ nhất, là lực lượng truyền bá tri thức có uy tín xã hội cao. Các hội viên là những nhà giáo có nhiều năm giảng dạy, quản lý và nghiên cứu khoa học. Uy tín nghề nghiệp giúp tiếng nói của họ có sức thuyết phục trong tuyên truyền chủ trương của Đảng về học tập suốt đời.
Thứ hai, là cầu nối giữa các thế hệ. Các cựu giáo chức vừa truyền đạt tri thức chuyên môn vừa truyền lửa nghề nghiệp, đạo đức, lý tưởng sống và kinh nghiệm thực tiễn cho thế hệ trẻ.
Thứ ba, là lực lượng tư vấn chính sách giáo dục. Nhiều hội viên là chuyên gia đầu ngành, có khả năng tham gia phản biện xã hội, góp ý chính sách giáo dục, chương trình đào tạo và phát triển nguồn nhân lực.
Thứ tư, là nhân tố thúc đẩy xây dựng xã hội học tập. Thông qua các hoạt động tại địa phương, trung tâm học tập cộng đồng, câu lạc bộ trí thức, thư viện, trường học và các nền tảng số, đội ngũ cựu giáo chức góp phần lan tỏa tinh thần học tập suốt đời.
Thứ năm, là lực lượng gìn giữ và phát triển văn hóa giáo dục Việt Nam. Những giá trị truyền thống của nghề giáo được đội ngũ cựu giáo chức gìn giữ và truyền lại cho thế hệ trẻ, góp phần xây dựng nền giáo dục nhân văn, khai phóng và hiện đại.
2.3. Thực trạng phát huy vai trò đội ngũ trí thức thuộc Hội Cựu Giáo chức Việt Nam
Trong những năm gần đây, các cấp Hội đã tổ chức nhiều hội thảo khoa học; tham gia tư vấn giáo dục địa phương; hỗ trợ bồi dưỡng giáo viên trẻ; tham gia xây dựng xã hội học tập; khuyến học, khuyến tài; tham gia phản biện chính sách giáo dục; hỗ trợ các trung tâm học tập cộng đồng; tham gia chuyển đổi số trong giáo dục.
Nhiều địa phương đã hình thành các câu lạc bộ trí thức cao tuổi, diễn đàn chia sẻ kinh nghiệm giáo dục và các mô hình cố vấn chuyên môn cho giáo viên trẻ.
Bên cạnh kết quả đạt được vẫn còn tồn tại: cơ chế phát huy trí thức nghỉ hưu chưa đồng bộ; nguồn lực tài chính còn hạn chế; ứng dụng công nghệ số của một bộ phận hội viên còn chưa cao; thiếu cơ chế kết nối giữa Hội với các cơ sở giáo dục và doanh nghiệp; hoạt động nghiên cứu, phản biện chính sách còn phân tán; chưa xây dựng được cơ sở dữ liệu chuyên gia cựu giáo chức trên phạm vi toàn quốc.
2.4. Một số giải pháp phát huy vai trò của đội ngũ trí thức thuộc Hội Cựu Giáo chức Việt Nam
2.4.1. Nâng cao nhận thức về vị trí, vai trò của đội ngũ trí thức cựu giáo chức
Các cấp ủy, chính quyền và ngành giáo dục cần coi đội ngũ cựu giáo chức là nguồn lực tri thức đặc biệt của quốc gia, tạo điều kiện để họ tiếp tục cống hiến sau khi nghỉ hưu.
2.4.2. Hoàn thiện cơ chế, chính sách phát huy nguồn lực trí thức
Xây dựng các cơ chế chuyên gia tư vấn; giáo sư danh dự cộng đồng; cố vấn giáo dục địa phương; chuyên gia phản biện chính sách; cố vấn chuyển đổi số trong giáo dục; mentor cho giáo viên trẻ; cộng tác viên nghiên cứu khoa học.
2.4.3. Xây dựng nền tảng số kết nối trí thức cựu giáo chức
Hình thành hệ sinh thái số gồm cơ sở dữ liệu chuyên gia; ngân hàng bài giảng; thư viện số; diễn đàn học thuật; hệ thống hội thảo trực tuyến; mạng lưới cố vấn giáo dục.
Việc ứng dụng AI có thể hỗ trợ quản lý chuyên gia, kết nối nhu cầu tư vấn, lưu trữ tri thức và phổ biến tài liệu học tập.
2.4.4. Phát triển các mô hình học tập suốt đời dựa vào cộng đồng
Đẩy mạnh các mô hình: Câu lạc bộ học tập suốt đời. Đại học tuổi thứ ba. Lớp học kỹ năng số. Cố vấn học tập cộng đồng. Thư viện học tập mở. Diễn đàn giáo dục trực tuyến. Trung tâm tri thức cộng đồng.
2.4.5. Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học và phản biện chính sách
Khuyến khích các hội viên tham gia nghiên cứu khoa học giáo dục; tư vấn chính sách; phản biện xã hội; xây dựng chương trình giáo dục địa phương; đánh giá tác động chính sách giáo dục.
2.4.6. Xây dựng văn hóa học tập suốt đời trong chính đội ngũ hội viên
Mỗi hội viên cần trở thành tấm gương về tinh thần tự học, tự nghiên cứu và làm chủ công nghệ số. Việc thường xuyên cập nhật tri thức mới, kỹ năng số, ngoại ngữ và trí tuệ nhân tạo sẽ giúp đội ngũ cựu giáo chức tiếp tục đóng góp hiệu quả cho sự nghiệp giáo dục.
2.5. Mô hình lý thuyết "4T" về phát huy vai trò của đội ngũ trí thức thuộc Hội Cựu Giáo chức Việt Nam trong xây dựng xã hội học tập
(T1) Tri thức (Knowledge).
Đây là chức năng nền tảng. Đội ngũ cựu giáo chức là nguồn vốn tri thức được tích lũy qua nhiều năm giảng dạy, nghiên cứu khoa học, quản lý giáo dục và thực tiễn xã hội. Tri thức này bao gồm tri thức chuyên ngành; kinh nghiệm sư phạm; phương pháp giáo dục; kỹ năng quản lý; giá trị văn hóa và đạo đức nghề giáo.
Trong xã hội học tập, các cựu giáo chức tiếp tục tham gia biên soạn tài liệu; giảng dạy chuyên đề; nghiên cứu khoa học; đào tạo giáo viên; phổ biến tri thức mới cho cộng đồng.
Như vậy, Tri thức chính là nguồn lực đầu vào của toàn bộ mô hình.
(T2) Truyền cảm hứng (Inspiration)
Khác với giáo viên đang công tác, các cựu giáo chức có ưu thế về trải nghiệm nghề nghiệp và uy tín xã hội. Thông qua các hoạt động nói chuyện chuyên đề, giao lưu, mentoring, diễn đàn giáo dục, họ truyền cảm hứng về tinh thần hiếu học; đạo đức nghề nghiệp; trách nhiệm xã hội; khát vọng cống hiến; văn hóa đọc; học tập suốt đời.
Yếu tố "Truyền cảm hứng" góp phần hình thành động cơ học tập nội tại, tạo nên văn hóa học tập trong gia đình, nhà trường và cộng đồng.
(T3) Tư vấn (Consulting)
Đây là vai trò ngày càng quan trọng trong bối cảnh đổi mới giáo dục. Đội ngũ trí thức Hội Cựu Giáo chức có thể tham gia tư vấn ở nhiều cấp độ tư vấn chính sách giáo dục; phản biện xã hội; tư vấn phát triển nhà trường; tư vấn chuyên môn cho giáo viên trẻ; tư vấn hướng nghiệp; tư vấn xây dựng xã hội học tập ở địa phương.
Đặc biệt, với kinh nghiệm tích lũy nhiều năm, họ có thể trở thành cố vấn giáo dục (Educational Mentors) cho các cơ sở giáo dục và chính quyền địa phương.
(T4) Thúc đẩy học tập suốt đời (Transformation)
Đây là mục tiêu cuối cùng của mô hình. Đội ngũ trí thức không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn thúc đẩy sự hình thành các cộng đồng học tập thông qua tổ chức câu lạc bộ học tập; hướng dẫn học trực tuyến; xây dựng thư viện cộng đồng; phát triển học liệu mở; hỗ trợ chuyển đổi số; đào tạo kỹ năng số cho người cao tuổi; kết nối các thế hệ học tập.
Khi bốn chức năng trên được thực hiện đồng bộ sẽ tạo nên quá trình chuyển hóa từ nguồn lực tri thức cá nhân thành nguồn lực tri thức xã hội, góp phần xây dựng xã hội học tập bền vững. Có thể khái quát thành công thức:
Xã hội học tập = f (Tri thức + Truyền cảm hứng + Tư vấn + Thúc đẩy học tập suốt đời)
Trong đó, bốn thành tố tác động qua lại và bổ trợ lẫn nhau, tạo thành một hệ thống phát triển liên tục.
2.6. Cơ chế phối hợp giữa Hội Cựu Giáo chức Việt Nam với ngành giáo dục, Hội Khuyến học Việt Nam và Trung tâm học tập cộng đồng
Việc phát huy vai trò của đội ngũ trí thức Hội Cựu Giáo chức Việt Nam chỉ đạt hiệu quả cao khi được đặt trong một mạng lưới phối hợp đa chủ thể, kết nối giữa các tổ chức giáo dục, chính quyền và cộng đồng. Trên cơ sở lý thuyết quản trị mạng lưới, quản trị cộng tác và mô hình "Nhà nước – Nhà trường – Xã hội", tác giả đề xuất cơ chế phối hợp theo hướng liên kết chức năng, chia sẻ nguồn lực và đồng kiến tạo giá trị.
2.6.1. Phối hợp với ngành giáo dục
Ngành giáo dục giữ vai trò định hướng chiến lược và điều phối chuyên môn. Hội Cựu Giáo chức là lực lượng chuyên gia đồng hành.
Các nội dung phối hợp gồm tham gia góp ý xây dựng chương trình giáo dục địa phương; bồi dưỡng giáo viên mới tuyển dụng; hướng dẫn nghiên cứu khoa học; tham gia kiểm định chất lượng giáo dục; phản biện các dự thảo chính sách; xây dựng học liệu số; tham gia các diễn đàn đổi mới giáo dục.
Mô hình này giúp hình thành cơ chế "Nhà giáo đương nhiệm - Nhà giáo nghỉ hưu - Nhà quản lý", tạo nên quá trình chuyển giao tri thức liên tục giữa các thế hệ.
2.6.2. Phối hợp với Hội Khuyến học Việt Nam
Hai tổ chức có nhiều điểm tương đồng về mục tiêu xây dựng xã hội học tập nhưng có lợi thế khác nhau.
Hội Khuyến học có mạng lưới sâu rộng đến tận cơ sở, trong khi Hội Cựu Giáo chức tập hợp đội ngũ chuyên gia giáo dục giàu kinh nghiệm. Sự phối hợp sẽ tạo hiệu ứng cộng hưởng thông qua phát triển mô hình "Gia đình học tập", "Dòng họ học tập", "Cộng đồng học tập"; tổ chức các lớp bồi dưỡng kỹ năng số và kỹ năng học tập suốt đời; triển khai các diễn đàn học tập mở; tư vấn hướng nghiệp và học tập cho thanh thiếu niên; xây dựng các quỹ khuyến học gắn với phát triển năng lực.
Qua đó, Hội Cựu Giáo chức đóng vai trò cung cấp tri thức và tư vấn chuyên môn, còn Hội Khuyến học phát huy thế mạnh trong tổ chức phong trào và huy động cộng đồng.
2.6.3. Phối hợp với Trung tâm học tập cộng đồng
Trung tâm học tập cộng đồng là thiết chế giáo dục không chính quy giữ vai trò hạt nhân của xã hội học tập ở cơ sở.
Đội ngũ trí thức Hội Cựu Giáo chức có thể tham gia với các vai trò giảng viên kiêm nhiệm; báo cáo viên chuyên đề; cố vấn học tập; hướng dẫn viên kỹ năng số; chuyên gia tư vấn giáo dục gia đình; biên soạn học liệu; đánh giá chất lượng hoạt động.
Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, các cựu giáo chức có thể hỗ trợ xây dựng thư viện số cộng đồng; lớp học trực tuyến; kho học liệu mở; diễn đàn học tập liên thế hệ; câu lạc bộ AI dành cho người cao tuổi; chương trình bồi dưỡng kỹ năng số cho người dân.
Qua đó, Trung tâm học tập cộng đồng không chỉ là nơi tổ chức các khóa học mà còn trở thành hệ sinh thái học tập mở, nơi mọi người dân có thể học tập, chia sẻ kinh nghiệm và phát triển năng lực suốt đời.
2.6.4. Đề xuất mô hình phối hợp "3C"
Connection (Kết nối): Thiết lập cơ sở dữ liệu chuyên gia cựu giáo chức; kết nối số giữa Hội Cựu Giáo chức, ngành giáo dục, Hội Khuyến học và Trung tâm học tập cộng đồng.
Cooperation (Hợp tác): Xây dựng kế hoạch phối hợp thường niên, chia sẻ nguồn lực chuyên gia, học liệu và cơ sở vật chất; tổ chức các chương trình bồi dưỡng và tư vấn chung.
Co-creation (Đồng kiến tạo): Cùng thiết kế chương trình học tập suốt đời, phát triển học liệu mở, xây dựng các mô hình cộng đồng học tập và đánh giá tác động chính sách.
Mô hình "4T" kết hợp với cơ chế phối hợp "3C" tạo thành một khung lý thuyết hoàn chỉnh, trong đó "4T" giải thích chức năng và giá trị cốt lõi của đội ngũ trí thức Hội Cựu Giáo chức Việt Nam, còn "3C" làm rõ phương thức tổ chức và vận hành mạng lưới hợp tác.
Hai mô hình bổ trợ cho nhau, góp phần nâng cao tính mới, tính hệ thống và giá trị ứng dụng của bài tham luận này, đồng thời phù hợp với định hướng xây dựng xã hội học tập và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.
3. Kết luận
Học tập suốt đời là xu thế tất yếu của nền giáo dục hiện đại và là yêu cầu chiến lược để phát triển nguồn nhân lực trong kỷ nguyên số. Đội ngũ trí thức thuộc Hội Cựu Giáo chức Việt Nam là nguồn lực tri thức quý báu, hội tụ kinh nghiệm nghề nghiệp, năng lực chuyên môn và uy tín xã hội, có khả năng đóng góp tích cực vào việc quán triệt, lan tỏa và hiện thực hóa quan điểm học tập suốt đời theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.
Để phát huy hiệu quả nguồn lực này cần xây dựng cơ chế, chính sách đồng bộ; tăng cường chuyển đổi số trong hoạt động của Hội; phát triển mạng lưới chuyên gia tư vấn, phản biện và cố vấn giáo dục; đồng thời tạo môi trường để các cựu giáo chức tiếp tục học tập, nghiên cứu và cống hiến. Khi được kết nối hiệu quả với hệ thống giáo dục, chính quyền địa phương, các tổ chức xã hội và cộng đồng học tập, đội ngũ trí thức thuộc Hội Cựu Giáo chức Việt Nam sẽ trở thành một trong những lực lượng nòng cốt góp phần xây dựng xã hội học tập, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc trong giai đoạn mới.
Tài liệu tham khảo
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Văn phòng Trung ương Đảng, Hà Nội.
2. Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Hà Nội.
3. Quốc hội (2019). Luật Giáo dục số 43/2019/QH14. Hà Nội.
4. Quốc hội (2025). Luật Nhà giáo số 73/2025/QH15. Hà Nội.
5. UNESCO Institute for Lifelong Learning (2022). Making Lifelong Learning a Reality: A Handbook. Hamburg: UNESCO Institute for Lifelong Learning. (Hiện thực hóa học tập suốt đời: Sổ tay hướng dẫn)
6. Trần Đình Tuấn (2026), Phát huy vai trò của đội ngũ trí thức trong kỷ nguyên số hướng tới thực hiện Nghị quyết đại hội XIV của Đảng, https://tapchigiaochuc.com.vn/phat-huy-vai-tro-cua-doi-ngu-tri-thuc-trong-ky-nguyen-so-huong-toi-thuc-hien-nghi-quyet-dai-hoi-xiv-cua-dang.html
