Phùng Văn Hùng
Trường Sĩ quan Pháo binh
Tóm tắt: Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, yêu cầu nâng cao chất lượng giảng dạy môn học Chủ nghĩa xã hội khoa học trong các học viện, nhà trường quân đội càng trở nên cấp thiết. Không chỉ là nền tảng lý luận vững chắc cho học viên sĩ quan, môn học còn góp phần rèn luyện bản lĩnh chính trị, củng cố niềm tin vào con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Để đáp ứng yêu cầu thực tiễn, cần có những giải pháp đồng bộ, thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy, tạo chuyển biến mạnh mẽ cả về nhận thức và hành động.
Từ khóa: Chủ nghĩa xã hội khoa học; giảng dạy lý luận chính trị; học viên sĩ quan quân đội.
Nhận bài: 10/5/2026; Biên tập:11/5/2026; Phản biện: 15/5/2026; Duyệt đăng: 18/5/2026.
1. Đặt vấn đề
Trong hệ thống các môn học lý luận chính trị Mác - Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học có vai trò đặc biệt quan trọng đối với việc định hướng tư tưởng và hành động cách mạng cho cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam. Môn học này cung cấp nền tảng lý luận khoa học giúp học viên sĩ quan hiểu rõ bản chất và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, từ đó củng cố niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng và lý tưởng xã hội chủ nghĩa. Trong bối cảnh toàn Đảng, toàn dân, toàn quân đẩy mạnh công cuộc đổi mới và phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, việc giảng dạy môn học này càng có ý nghĩa to lớn.
Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy công tác giảng dạy môn học Chủ nghĩa xã hội khoa học tại các học viện, nhà trường quân đội vẫn còn những hạn chế. Nội dung bài giảng đôi khi thiếu tính cập nhật, chưa gắn chặt với thực tiễn quân sự; phương pháp truyền đạt còn nặng tính một chiều; việc ứng dụng công nghệ còn chậm; và một bộ phận học viên chưa thực sự chủ động trong học tập. Trước yêu cầu xây dựng Quân đội chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, việc đổi mới nội dung và phương pháp giảng dạy môn học này là nhiệm vụ cấp thiết, nhằm nâng cao chất lượng giáo dục chính trị, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
2. Thực trạng giảng dạy môn học Chủ nghĩa xã hội khoa học hiện nay trong các học viện, nhà trường quân đội
Môn Chủ nghĩa xã hội khoa học là một trong ba môn học lý luận chính trị Mác - Lênin giữ vai trò nền tảng trong việc trang bị thế giới quan, phương pháp luận, niềm tin cách mạng và tư duy khoa học cho học viên trong các học viện, nhà trường quân đội. Việc giảng dạy môn học này không chỉ góp phần xây dựng lập trường tư tưởng vững vàng mà còn nâng cao khả năng phản biện, đấu tranh với các quan điểm sai trái, thù địch trên mặt trận tư tưởng lý luận. Trong những năm qua, công tác giảng dạy môn học Chủ nghĩa xã hội khoa học trong các nhà trường quân đội đã đạt được nhiều kết quả tích cực, song bên cạnh đó vẫn còn tồn tại một số hạn chế nhất định, ảnh hưởng đến hiệu quả giáo dục chính trị trong tình hình mới.
Trước hết, về nhận thức của các cấp lãnh đạo, chỉ huy và đội ngũ cán bộ, giảng viên, học viên trong các nhà trường quân đội đối với môn học Chủ nghĩa xã hội khoa học nhìn chung đã có chuyển biến tích cực. Các cơ quan quản lý giáo dục, khoa chuyên môn đã xác định đúng vị trí, vai trò của môn học, coi đây là một bộ phận không thể thiếu trong chương trình đào tạo sĩ quan, có tác động trực tiếp đến bản lĩnh chính trị và năng lực công tác của học viên sau khi ra trường. Đội ngũ giảng viên được tạo điều kiện học tập, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, tích cực nghiên cứu đổi mới phương pháp giảng dạy để truyền tải tốt hơn các nội dung lý luận mang tính trừu tượng, khái quát cao.
Tuy nhiên, trong thực tế, mức độ nhận thức về tầm quan trọng của môn học Chủ nghĩa xã hội khoa học giữa các đối tượng học viên chưa đồng đều. Một bộ phận học viên cho rằng môn học mang tính lý luận cao, ít liên hệ đến thực tiễn quân sự nên chưa dành sự quan tâm đúng mức trong quá trình học tập. Tình trạng học đối phó, học để thi, học thuộc lòng máy móc vẫn còn phổ biến. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng tiếp thu và khả năng vận dụng kiến thức lý luận vào thực tiễn công tác sau này.
Về nội dung chương trình và giáo trình giảng dạy, hiện nay các học viện, nhà trường quân đội đã sử dụng thống nhất chương trình môn học Chủ nghĩa xã hội khoa học theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo và sự hướng dẫn chuyên môn của Tổng cục Chính trị. Giáo trình được biên soạn cơ bản bảo đảm tính khoa học, hệ thống, bám sát quan điểm của Đảng, cập nhật những thành tựu lý luận và thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam và trên thế giới. Một số nhà trường đã chủ động xây dựng giáo trình nội bộ, tài liệu học tập phù hợp với đặc thù quân sự và trình độ học viên. Tuy nhiên, trong bối cảnh tình hình chính trị, xã hội và khoa học công nghệ thay đổi nhanh chóng, nội dung giáo trình vẫn còn chậm cập nhật, chưa phản ánh kịp thời những vấn đề mới như quá trình chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, kinh tế tuần hoàn, phát triển bền vững trong chủ nghĩa xã hội hiện đại.
Bên cạnh đó, việc tích hợp kiến thức lý luận với thực tiễn hoạt động quân sự, quốc phòng còn chưa rõ nét. Nhiều học viên phản ánh rằng nội dung bài giảng còn khô khan, thiếu tính sinh động, thiếu liên hệ với công tác huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và xây dựng đơn vị. Đây là một nguyên nhân quan trọng khiến việc học môn Chủ nghĩa xã hội khoa học còn mang tính hình thức, chưa tạo ra động lực học tập thực sự cho người học.
Về phương pháp giảng dạy, hầu hết các giảng viên hiện nay vẫn sử dụng phương pháp thuyết trình kết hợp trình chiếu bài giảng điện tử, trong đó giảng viên là trung tâm và học viên chủ yếu tiếp nhận kiến thức một chiều. Việc tổ chức các hình thức thảo luận, học nhóm, phản biện, trình bày tiểu luận, học qua dự án hoặc qua các tình huống thực tiễn còn hạn chế. Nhiều buổi học lý luận diễn ra với không khí trầm lắng, học viên ít tương tác, thiếu hứng thú. Đây là điểm yếu tồn tại dai dẳng làm giảm hiệu quả tiếp thu của người học, nhất là với thế hệ học viên trẻ vốn quen với các công nghệ hiện đại, tư duy nhanh và thích khám phá.
Đội ngũ giảng viên lý luận chính trị, trong đó có giảng viên giảng dạy môn Chủ nghĩa xã hội khoa học, nhìn chung có trình độ chuyên môn tốt, có ý thức trách nhiệm trong công việc. Tuy nhiên, số lượng giảng viên có học vị tiến sĩ, có khả năng nghiên cứu chuyên sâu còn chưa nhiều. Một bộ phận giảng viên còn thiếu kinh nghiệm thực tiễn, kỹ năng sư phạm chưa thật linh hoạt, chưa tạo được sự cuốn hút trong bài giảng. Một số nhà trường chưa có cơ chế khuyến khích, tạo điều kiện cho giảng viên đi thực tế tại đơn vị, tiếp cận các mô hình thực tiễn sinh động để làm giàu thêm nội dung và ví dụ minh họa trong giảng dạy.
Về điều kiện cơ sở vật chất phục vụ giảng dạy, các nhà trường quân đội đã có nhiều nỗ lực trong đầu tư, trang bị phòng học đa năng, máy chiếu, thiết bị nghe nhìn, thư viện điện tử. Một số đơn vị đã bước đầu xây dựng hệ thống học liệu số, lớp học trực tuyến, tổ chức giảng dạy qua nền tảng học tập điện tử. Tuy vậy, mức độ ứng dụng công nghệ thông tin vẫn chưa đồng bộ, nhiều giảng viên chưa thành thạo sử dụng các phần mềm hỗ trợ giảng dạy. Việc khai thác kho học liệu số, nguồn tài liệu tham khảo còn nghèo nàn, thiếu liên kết giữa các nhà trường.
Ngoài ra, công tác kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học viên còn nặng về kiểm tra viết lý thuyết, chưa chú trọng đánh giá kỹ năng tư duy phản biện, năng lực vận dụng lý luận vào giải quyết các vấn đề thực tiễn. Hình thức thi cử còn đơn điệu, ít phát huy khả năng sáng tạo và tư duy độc lập của người học. Một số học viên có thể đạt điểm cao nhưng thiếu khả năng liên hệ lý luận với nhiệm vụ xây dựng đơn vị, đấu tranh tư tưởng hoặc định hướng hành động thực tiễn.
Nhìn tổng thể, công tác giảng dạy môn học Chủ nghĩa xã hội khoa học trong các học viện, nhà trường quân đội đã có những chuyển biến tích cực trên nhiều phương diện, song vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu đặt ra trong giai đoạn mới. Từ sự phát triển mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, từ yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại đến các thách thức trên mặt trận tư tưởng văn hóa, đặt ra nhiệm vụ cần phải đổi mới mạnh mẽ, toàn diện và thực chất công tác giảng dạy môn lý luận này.
Thực trạng trên cho thấy cần có những giải pháp đồng bộ, thiết thực từ khâu tổ chức dạy học, nội dung, phương pháp đến đội ngũ giảng viên và cơ sở vật chất, nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục chính trị cho học viên. Chỉ khi nào người học thực sự hiểu, tin và hành động theo lý tưởng xã hội chủ nghĩa thì khi đó môn Chủ nghĩa xã hội khoa học mới phát huy hết giá trị và vai trò định hướng chiến lược trong giáo dục quân đội hiện đại.
3. Những yêu cầu đặt ra đối với giảng dạy môn học Chủ nghĩa xã hội khoa học trong tình hình mới
Bước vào thời kỳ phát triển mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, với sự bùng nổ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và truyền thông toàn cầu, công tác giáo dục chính trị, tư tưởng trong quân đội nói chung và giảng dạy môn Chủ nghĩa xã hội khoa học nói riêng đang đứng trước những thách thức và yêu cầu rất lớn. Đặc biệt, trong bối cảnh thế giới có nhiều biến động phức tạp, chủ nghĩa tư bản vẫn không ngừng điều chỉnh, thích nghi và tìm cách lan tỏa giá trị để tác động vào tư tưởng, nhận thức của cán bộ, đảng viên và nhân dân, thì việc giáo dục lý luận Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội càng cần phải được tổ chức bài bản, khoa học và thực chất hơn bao giờ hết.
Thứ nhất, giảng dạy môn học Chủ nghĩa xã hội khoa học phải góp phần nâng cao nhận thức chính trị, củng cố niềm tin khoa học và lý tưởng cách mạng cho học viên. Trong điều kiện hiện nay, khi một bộ phận cán bộ, đảng viên và học viên trẻ còn có biểu hiện dao động, nghi ngờ về tính tất yếu, tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội thì vai trò của môn học này trong việc lý giải một cách khoa học, thuyết phục về con đường phát triển của dân tộc càng trở nên cấp thiết. Giảng dạy môn học phải giúp người học hiểu rõ bản chất, mục tiêu, quy luật và đặc điểm của xã hội xã hội chủ nghĩa, nắm vững những luận điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin về giai cấp, nhà nước, dân chủ, chính quyền nhân dân, cũng như những nội dung cốt lõi trong tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Chỉ có hiểu đúng, thấm nhuần và tin tưởng vào con đường đã chọn, người học mới có thể kiên định lập trường chính trị, không bị dao động trước các quan điểm sai trái, thù địch.
Thứ hai, môn học cần gắn chặt với thực tiễn xây dựng Quân đội và nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Không thể tách rời lý luận với thực tiễn công tác quân sự, quốc phòng. Các nội dung giảng dạy phải liên hệ sâu sắc với thực tiễn hoạt động của Quân đội nhân dân Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại, nâng cao chất lượng tổng hợp và khả năng sẵn sàng chiến đấu. Giảng viên cần vận dụng nội dung lý luận để phân tích, lý giải những hiện tượng, vấn đề cụ thể trong thực tế quân đội, từ đó giúp học viên hình thành khả năng tư duy lý luận, vận dụng kiến thức một cách linh hoạt, sáng tạo vào thực tiễn chỉ huy, quản lý sau này.
Thứ ba, yêu cầu đổi mới nội dung chương trình, giáo trình theo hướng hiện đại, cập nhật và sát với nhiệm vụ chính trị trong giai đoạn hiện nay là rất quan trọng. Mặc dù nội dung Chủ nghĩa xã hội khoa học mang tính hàn lâm, trừu tượng, nhưng không có nghĩa là không thể đổi mới. Nội dung giảng dạy cần chú trọng cập nhật những thành tựu mới trong xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, kết quả đổi mới tư duy lý luận của Đảng ta qua các kỳ Đại hội, những vấn đề thực tiễn đang đặt ra trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển bền vững, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, quốc phòng toàn dân và hội nhập quốc tế. Nội dung cũng cần nhấn mạnh đến những thách thức về tư tưởng, văn hóa, đặc biệt là âm mưu, thủ đoạn “diễn biến hòa bình”, “phi chính trị hóa” quân đội của các thế lực thù địch trên không gian mạng và các nền tảng truyền thông.
Thứ tư, yêu cầu về đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học là rất quan trọng. Việc giảng dạy môn lý luận chính trị không thể chỉ dừng lại ở thuyết trình một chiều, học viên ghi chép, học thuộc lòng, mà phải chuyển sang phương pháp dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm. Giảng viên cần tổ chức các hoạt động học tập đa dạng như thảo luận nhóm, nghiên cứu tình huống, diễn đàn học thuật, trình bày chuyên đề, phản biện khoa học, học qua tình huống giả định… Những phương pháp này không chỉ giúp học viên nắm vững kiến thức, mà còn tạo cơ hội để phát triển năng lực tư duy phản biện, kỹ năng diễn đạt, làm việc nhóm và giải quyết vấn đề. Đồng thời, việc đổi mới phương pháp giảng dạy còn đòi hỏi giảng viên phải không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng sư phạm, khả năng thiết kế và tổ chức các hoạt động học tập sáng tạo, phù hợp với đặc điểm của từng đối tượng học viên.
Thứ năm, yêu cầu ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong quá trình dạy học môn Chủ nghĩa xã hội khoa học là xu thế tất yếu. Trong bối cảnh giáo dục đại học đang chuyển mình theo hướng số hóa, việc tận dụng các nền tảng công nghệ để xây dựng bài giảng điện tử, hệ thống học liệu số, kho tư liệu đa phương tiện, lớp học trực tuyến, mô hình lớp học đảo ngược... sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho học viên tiếp cận kiến thức một cách linh hoạt, chủ động. Đồng thời, việc sử dụng các công cụ như phần mềm tương tác, mạng xã hội học thuật, hệ thống đánh giá trực tuyến cũng góp phần nâng cao chất lượng kiểm tra, đánh giá và quản lý quá trình học tập. Tuy nhiên, để thực hiện hiệu quả yêu cầu này, cần sự đầu tư đồng bộ về cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ, đồng thời bồi dưỡng kỹ năng số cho cả giảng viên và học viên.
Cuối cùng, yêu cầu xây dựng môi trường học tập dân chủ, cởi mở, tôn trọng sự khác biệt và thúc đẩy tinh thần học thuật trong giảng dạy môn học Chủ nghĩa xã hội khoa học là yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả. Khi học viên cảm thấy được tôn trọng, được khuyến khích thể hiện quan điểm cá nhân, được tranh luận và bảo vệ ý kiến trong khuôn khổ khoa học, họ sẽ chủ động, tích cực hơn trong quá trình học tập. Giảng viên cần tạo điều kiện để học viên phát biểu, đặt câu hỏi, phản biện, từ đó kích thích sự hứng thú, say mê nghiên cứu lý luận chính trị.
Tóm lại, trong bối cảnh mới, giảng dạy môn học Chủ nghĩa xã hội khoa học cần được đặt trong yêu cầu phát triển của nền giáo dục quân đội hiện đại, gắn bó chặt chẽ với nhiệm vụ xây dựng con người quân nhân cách mạng toàn diện, trung thành với Đảng, với Tổ quốc và nhân dân. Những yêu cầu mới đặt ra đòi hỏi sự đổi mới toàn diện, sáng tạo và trách nhiệm cao của các cơ quan quản lý, đội ngũ giảng viên và chính bản thân người học. Chỉ khi đó, môn học này mới thực sự trở thành nền tảng tư tưởng vững chắc, là kim chỉ nam cho hành động của người sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam trong thời kỳ mới.
4. Một số giải pháp nâng cao chất lượng giảng dạy môn học Chủ nghĩa xã hội khoa học
Một là, nâng cao nhận thức, trách nhiệm và trình độ của đội ngũ giảng viên
Đội ngũ giảng viên là yếu tố then chốt quyết định chất lượng giảng dạy các môn học lý luận chính trị nói chung và môn Chủ nghĩa xã hội khoa học nói riêng. Trong điều kiện hiện nay, yêu cầu đặt ra đối với giảng viên là không chỉ vững vàng về chuyên môn, có phẩm chất chính trị tốt mà còn phải không ngừng đổi mới tư duy, nâng cao kỹ năng sư phạm, làm chủ công nghệ để đáp ứng yêu cầu giảng dạy trong môi trường quân đội hiện đại.
Trước hết, cần nâng cao nhận thức chính trị, tinh thần trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ giảng viên. Giảng viên môn học Chủ nghĩa xã hội khoa học không chỉ là người truyền thụ tri thức, mà còn là người định hướng tư tưởng, hun đúc niềm tin, lý tưởng cách mạng cho học viên. Vì vậy, mỗi giảng viên phải thường xuyên tu dưỡng, rèn luyện phẩm chất chính trị, giữ vững lập trường tư tưởng, kiên định mục tiêu lý tưởng xã hội chủ nghĩa, tuyệt đối trung thành với Đảng, với Tổ quốc và nhân dân. Từ đó, giảng viên mới có thể truyền tải nội dung giảng dạy một cách sâu sắc, thuyết phục, thể hiện bản lĩnh chính trị vững vàng và tầm vóc trí tuệ trong mỗi bài giảng.
Song song với đó, cần tổ chức các lớp bồi dưỡng chuyên môn sâu, nâng cao trình độ lý luận chính trị, cập nhật kiến thức mới cho giảng viên. Trong giai đoạn hiện nay, khi lý luận Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh đang tiếp tục được Đảng ta vận dụng sáng tạo vào sự nghiệp đổi mới, xây dựng chủ nghĩa xã hội, thì giảng viên không thể chỉ bám vào khuôn khổ sách giáo trình cũ. Họ cần thường xuyên nghiên cứu các văn kiện của Đảng, nghị quyết của Quân ủy Trung ương, tổng kết thực tiễn công tác quân sự, quốc phòng để bổ sung vào bài giảng những luận cứ mới, những ví dụ sinh động từ thực tế. Đồng thời, cần đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu khoa học trong đội ngũ giảng viên, gắn nghiên cứu với giảng dạy, khuyến khích các đề tài cấp cơ sở, cấp ngành nhằm không ngừng đổi mới nội dung và phương pháp tiếp cận.
Một nội dung quan trọng khác là rèn luyện kỹ năng sư phạm cho giảng viên. Không chỉ cần nắm chắc nội dung lý luận, giảng viên còn phải biết cách truyền đạt hấp dẫn, logic, có khả năng khơi gợi tư duy và cảm xúc cho người học. Việc sử dụng ngôn ngữ giảng dạy rõ ràng, dễ hiểu, kết hợp biểu cảm linh hoạt, sử dụng công nghệ giảng dạy hợp lý, tổ chức tương tác hiệu quả... là những yêu cầu bắt buộc để nâng cao tính cuốn hút và chất lượng bài giảng. Trong điều kiện học viên là những quân nhân có đặc điểm riêng về tư duy, tác phong và kỷ luật, giảng viên cần chủ động lựa chọn phương pháp phù hợp, tránh giáo điều, khô cứng, tăng tính thực tiễn và gắn với nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu.
Ngoài ra, các học viện, nhà trường cần có cơ chế phát hiện, bồi dưỡng và sử dụng đội ngũ giảng viên trẻ, tạo điều kiện để họ tiếp cận với các chương trình đào tạo sau đại học, học tập ở nước ngoài, tham gia hội thảo khoa học, đi thực tế ở đơn vị chiến đấu để nâng cao trình độ toàn diện. Việc xây dựng môi trường làm việc chuyên nghiệp, dân chủ, tôn trọng học thuật sẽ giúp giảng viên phát huy hết năng lực và tâm huyết với nghề.
Hai là, đổi mới nội dung và chương trình giảng dạy
Trong bối cảnh mới, nội dung giảng dạy môn Chủ nghĩa xã hội khoa học cần được đổi mới mạnh mẽ cả về hệ thống lý luận lẫn cập nhật thực tiễn nhằm đáp ứng yêu cầu đào tạo sĩ quan trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Đổi mới nội dung không có nghĩa là làm mới một cách tùy tiện mà phải trên cơ sở bảo đảm tính chính trị, tính khoa học và tính thực tiễn.
Trước hết, nội dung giảng dạy cần bám sát Cương lĩnh, đường lối, chủ trương của Đảng về xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Các nội dung lý luận kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin về đấu tranh giai cấp, sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, vai trò của nhà nước xã hội chủ nghĩa, mục tiêu và phương thức quá độ lên chủ nghĩa xã hội... cần được trình bày một cách hệ thống, ngắn gọn và khoa học, đồng thời liên hệ chặt chẽ với sự vận dụng sáng tạo của Đảng ta trong điều kiện lịch sử cụ thể. Giảng viên cần nhấn mạnh những quan điểm mới trong các Văn kiện Đại hội Đảng, như phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng nền quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân, phát triển con người toàn diện trong bối cảnh chuyển đổi số và toàn cầu hóa.
Một yêu cầu quan trọng khác là tăng cường các nội dung liên hệ thực tiễn quân đội, quốc phòng, an ninh. Bài giảng cần thể hiện rõ mối quan hệ giữa lý luận chủ nghĩa xã hội và thực tiễn xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại. Giảng viên cần vận dụng lý luận để làm rõ vai trò của quân đội trong bảo vệ thành quả cách mạng, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh chống các quan điểm sai trái, phản động. Những nội dung như dân chủ trong quân đội, mối quan hệ giữa quân đội và nhân dân, giữ vững bản chất giai cấp công nhân của quân đội... cần được thể hiện sâu sắc trong nội dung môn học.
Đồng thời, việc cập nhật các vấn đề thực tiễn của đất nước như quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế tri thức, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số, phát triển xanh, phát triển bền vững... cũng rất cần thiết. Đây là những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến con đường phát triển của chủ nghĩa xã hội ở nước ta, giúp học viên thấy được lý luận không tách rời thực tiễn mà luôn vận động, phát triển cùng thời đại.
Ngoài ra, nội dung giảng dạy cần đảm bảo tính phù hợp với trình độ và đặc điểm của học viên sĩ quan. Cần lựa chọn những vấn đề trọng tâm, cốt lõi, tránh ôm đồm kiến thức hàn lâm, trừu tượng khó hiểu. Việc thiết kế chương trình theo hướng mô đun hóa, phân nhóm chuyên đề, lồng ghép các bài học tình huống sẽ giúp nâng cao hiệu quả tiếp thu và tạo điều kiện thuận lợi cho học viên vận dụng kiến thức vào thực tiễn chỉ huy, quản lý sau khi tốt nghiệp.
Đổi mới nội dung và chương trình giảng dạy môn Chủ nghĩa xã hội khoa học cần gắn liền với việc xây dựng hệ thống học liệu phong phú, đa dạng, bao gồm giáo trình chính thống, tài liệu tham khảo, video bài giảng, mô hình mô phỏng, học liệu số, thư viện điện tử... để hỗ trợ giảng viên và học viên trong quá trình dạy - học. Việc hình thành cơ sở dữ liệu học tập liên ngành giữa các nhà trường trong toàn quân cũng sẽ góp phần nâng cao chất lượng và tính thống nhất trong đào tạo.
Tóm lại, đổi mới nội dung và chương trình giảng dạy môn Chủ nghĩa xã hội khoa học là yêu cầu cấp bách và lâu dài, nhằm thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của thực tiễn và yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục lý luận chính trị trong quân đội. Sự đổi mới này không chỉ đơn thuần là thay đổi giáo trình mà còn là một quá trình tư duy, cải tiến, hoàn thiện không ngừng để đưa lý luận chính trị thực sự thấm sâu vào tư tưởng, tình cảm và hành động của người học.
Ba là, đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động và tư duy phản biện của học viên
Một trong những hạn chế lớn trong giảng dạy môn Chủ nghĩa xã hội khoa học hiện nay là tình trạng giảng viên vẫn còn nặng về thuyết trình, truyền đạt một chiều, trong khi học viên học tập thụ động, thiếu sáng tạo và ít có cơ hội để thể hiện tư duy phản biện. Điều này dẫn đến việc tiếp thu kiến thức một cách máy móc, thiếu chiều sâu và hạn chế khả năng vận dụng vào thực tiễn công tác quân sự, quốc phòng. Vì vậy, yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải đổi mới phương pháp giảng dạy, lấy người học làm trung tâm, phát huy cao nhất năng lực tư duy độc lập, sáng tạo và bản lĩnh chính trị của học viên sĩ quan.
Trước hết, giảng viên cần thiết kế các bài giảng theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động của người học. Không chỉ đơn thuần truyền thụ kiến thức, giảng viên cần tổ chức các hoạt động học tập đa dạng, tạo điều kiện để học viên được tham gia thảo luận, đặt câu hỏi, nêu quan điểm, phản biện và trình bày ý kiến cá nhân. Các hình thức như học theo nhóm, học thông qua dự án, tổ chức diễn đàn học thuật, xử lý tình huống gắn với thực tiễn quân sự, quốc phòng sẽ giúp học viên rèn luyện tư duy hệ thống và nâng cao năng lực vận dụng lý luận vào phân tích các vấn đề cụ thể.
Bên cạnh đó, cần tăng cường các phương pháp trực quan, sinh động trong giảng dạy. Việc sử dụng sơ đồ tư duy, hình ảnh minh họa, video tài liệu, trích đoạn phim tư liệu lịch sử hoặc phỏng vấn chuyên gia sẽ giúp học viên hình dung rõ hơn các khái niệm trừu tượng trong chủ nghĩa xã hội khoa học. Những phương tiện trực quan này không chỉ tạo hứng thú học tập mà còn làm cho nội dung lý luận trở nên gần gũi và dễ tiếp cận hơn. Đặc biệt, khi học viên cảm nhận được sự liên hệ mật thiết giữa bài giảng và thực tiễn đời sống quân đội, họ sẽ có động lực học tập cao hơn và có thái độ tích cực với môn học.
Giảng viên cũng cần rèn luyện kỹ năng đặt câu hỏi mở để kích thích tư duy phản biện của học viên. Thay vì đặt câu hỏi mang tính kiểm tra, đánh giá đơn thuần, giảng viên nên khuyến khích học viên tranh luận, so sánh, phân tích các hiện tượng xã hội dưới ánh sáng của lý luận Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Cách tiếp cận này sẽ giúp học viên hình thành năng lực lý luận vững vàng, từ đó xây dựng lập trường chính trị kiên định và sẵn sàng đấu tranh với các quan điểm sai trái, phản động.
Ngoài ra, cần có cơ chế đánh giá kết quả học tập không chỉ dựa vào bài thi viết, mà cần kết hợp đánh giá quá trình, đánh giá năng lực tư duy, khả năng trình bày và phản biện trong các hoạt động học tập. Hệ thống đánh giá phải toàn diện, khách quan và phản ánh đúng quá trình phấn đấu, nỗ lực của từng học viên.
Bốn là, ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong giảng dạy lý luận chính trị
Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và xu hướng chuyển đổi số trong giáo dục đang mở ra những cơ hội to lớn để nâng cao hiệu quả giảng dạy môn Chủ nghĩa xã hội khoa học trong quân đội. Trong môi trường học đường hiện đại, việc sử dụng công nghệ không chỉ giúp cải thiện phương pháp truyền đạt, mà còn hỗ trợ đắc lực cho người học trong việc tiếp cận tri thức, tự học và nâng cao năng lực tư duy. Do đó, ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số vào giảng dạy lý luận chính trị là xu thế tất yếu và cần được triển khai bài bản, đồng bộ.
Trước tiên, các học viện, nhà trường cần đẩy mạnh việc xây dựng hệ thống học liệu điện tử, thư viện số, bài giảng số hóa và các nền tảng học tập trực tuyến. Những tài liệu này cần được thiết kế khoa học, dễ tiếp cận, tích hợp đa phương tiện và liên tục cập nhật để phản ánh kịp thời những biến đổi trong lý luận và thực tiễn. Việc học viên có thể truy cập kho tài liệu mọi lúc, mọi nơi giúp họ chủ động trong việc học tập, ôn luyện và nghiên cứu chuyên sâu các vấn đề lý luận theo nhu cầu cá nhân.
Bên cạnh đó, cần phát triển các lớp học thông minh, lớp học kết hợp giữa trực tiếp và trực tuyến. Giảng viên có thể sử dụng các phần mềm trình chiếu, bảng tương tác điện tử, nền tảng quản lý học tập để trình bày nội dung giảng dạy một cách trực quan, sinh động. Những công cụ như Kahoot, Quizizz, Mentimeter hoặc các nền tảng quản lý học tập như Moodle, Google Classroom cũng có thể được khai thác nhằm tạo sự tương tác, phản hồi nhanh chóng giữa người dạy và người học.
Một hướng đi quan trọng khác là xây dựng các chương trình mô phỏng, học qua tình huống, hoặc lớp học đảo ngược, trong đó học viên sẽ tiếp cận nội dung bài học từ trước ở nhà thông qua video giảng dạy, sau đó đến lớp để thảo luận, làm việc nhóm, giải quyết các vấn đề cụ thể. Cách làm này phát huy tính chủ động và khả năng tư duy sáng tạo, đồng thời giúp giảng viên đánh giá chính xác hơn khả năng tiếp thu và vận dụng kiến thức của từng học viên.
Để ứng dụng công nghệ thông tin đạt hiệu quả, cần có sự đầu tư đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật, mạng nội bộ, máy tính, hệ thống máy chủ và phần mềm giảng dạy. Cùng với đó là việc tổ chức bồi dưỡng kỹ năng công nghệ số cho đội ngũ giảng viên và cán bộ quản lý giáo dục, bảo đảm họ có thể sử dụng thành thạo các công cụ hỗ trợ giảng dạy hiện đại. Không chỉ vậy, cần khuyến khích học viên nâng cao kỹ năng tự học, tự nghiên cứu trên môi trường mạng, phát triển tư duy độc lập và khả năng học tập suốt đời.
Ứng dụng công nghệ không chỉ là công cụ hỗ trợ mà còn là môi trường để đổi mới cách nghĩ, cách tiếp cận trong dạy học lý luận chính trị. Nó giúp biến việc học khô cứng thành trải nghiệm học tập hấp dẫn, lôi cuốn và có chiều sâu. Đặc biệt, trong bối cảnh tác chiến trên không gian mạng ngày càng trở nên phức tạp, việc làm chủ công nghệ và sử dụng hiệu quả các phương tiện truyền thông hiện đại sẽ giúp học viên sĩ quan có thêm công cụ để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên mặt trận tư tưởng - văn hóa.
Năm là, tăng cường gắn lý luận với thực tiễn, kết hợp học tập với rèn luyện trong môi trường quân đội
Một đặc điểm cơ bản của giáo dục trong quân đội là tính thực tiễn cao, gắn chặt giữa học tập lý luận với thực tiễn huấn luyện, công tác, chiến đấu. Đối với môn Chủ nghĩa xã hội khoa học, việc vận dụng kiến thức lý luận vào phân tích các hiện tượng xã hội, chính trị và quân sự cụ thể là yếu tố quyết định hiệu quả của bài giảng và khả năng ứng dụng của người học. Vì vậy, cần tăng cường gắn kết giữa dạy học lý luận với thực tiễn hoạt động trong môi trường quân đội, để biến lý luận thành kim chỉ nam cho hành động cách mạng.
Trước hết, nội dung bài giảng cần được cụ thể hóa qua những liên hệ thực tiễn sâu sắc về quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, nhất là vai trò của Quân đội nhân dân Việt Nam trong sự nghiệp đó. Những vấn đề như vai trò của quân đội trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đấu tranh phòng chống tham nhũng, bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, giữ gìn ổn định chính trị, hay đấu tranh chống “diễn biến hòa bình” đều là những minh chứng sinh động giúp học viên cảm nhận rõ hơn tính đúng đắn, khoa học và cách mạng của chủ nghĩa xã hội.
Bên cạnh giảng dạy trên lớp, cần tổ chức cho học viên tham gia các hoạt động thực tiễn như đi thực tế tại các đơn vị chiến đấu, cơ sở huấn luyện, vùng biên giới, hải đảo hoặc các địa phương có mô hình phát triển kinh tế - quốc phòng tiêu biểu. Qua đó, học viên không chỉ hiểu sâu hơn về lý luận đã học mà còn rèn luyện được phẩm chất chính trị, bản lĩnh chiến đấu và năng lực chỉ huy thực tiễn. Những chuyến đi thực tế, hội trại, diễn đàn học thuật gắn với chủ đề học tập lý luận cũng là hình thức giáo dục có tác dụng sâu sắc, vừa củng cố kiến thức, vừa tạo động lực cho học viên tích cực học tập.
Ngoài ra, cần đẩy mạnh công tác nghiên cứu khoa học của học viên, nhất là nghiên cứu các đề tài về lý luận chính trị, xây dựng Đảng, bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Việc này sẽ giúp học viên rèn luyện tư duy phân tích, tổng hợp và vận dụng kiến thức lý luận vào giải quyết các vấn đề thực tiễn. Đồng thời, qua các bài viết, chuyên đề, tham luận, học viên có thể thể hiện chính kiến, lập trường chính trị vững vàng, góp phần phản bác các quan điểm sai trái, thù địch một cách khoa học, có sức thuyết phục.
Tăng cường gắn lý luận với thực tiễn không chỉ giúp học viên học tốt hơn mà còn rèn luyện tác phong quân nhân cách mạng, biết suy nghĩ và hành động theo định hướng lý luận của Đảng. Đây chính là một trong những mục tiêu cốt lõi của việc giảng dạy môn Chủ nghĩa xã hội khoa học trong quân đội hiện nay.
5. Kết luận
Việc nâng cao chất lượng giảng dạy môn Chủ nghĩa xã hội khoa học cho học viên đào tạo sĩ quan trong các học viện, nhà trường quân đội hiện nay là yêu cầu cấp thiết, góp phần xây dựng đội ngũ sĩ quan có bản lĩnh chính trị vững vàng, lập trường tư tưởng kiên định và năng lực hành động hiệu quả. Trước những thách thức của tình hình mới, việc đổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy, ứng dụng công nghệ thông tin, gắn lý luận với thực tiễn và đặc biệt là nâng cao trình độ, trách nhiệm của đội ngũ giảng viên là những giải pháp then chốt cần được tập trung thực hiện đồng bộ. Khi người học thực sự làm chủ tri thức lý luận, họ sẽ có khả năng tư duy độc lập, nhạy bén trong xử lý tình huống, sẵn sàng đấu tranh phản bác quan điểm sai trái, bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng. Đó chính là cơ sở quan trọng để góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại, hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao trong tình hình mới./.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
[2]. Bộ Quốc phòng (2021), Chiến lược phát triển giáo dục và đào tạo trong Quân đội giai đoạn 2021-2030 và những năm tiếp theo, Hà Nội.
[3]. Cục Nhà trường - Bộ Tổng Tham mưu (2022), Báo cáo tổng kết công tác giáo dục - đào tạo các học viện, nhà trường trong Quân đội năm học 2021-2022, Hà Nội.
[4]. Nguyễn Phú Trọng (2022), Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
Solutions to Enhance the Quality of Teaching Social Sciences for Officer Trainees in the Military
Phung Van Hung
Artillery Officer College
Abstract: In the context of strong globalization and digital transformation, the demand for improving the quality of teaching the subject of Scientific Socialism in military academies and schools has become increasingly urgent. Not only is it a solid theoretical foundation for officer trainees, but the subject also contributes to cultivating political will and reinforcing confidence in the path toward socialism in Vietnam. To meet practical requirements, synchronized and practical solutions are needed to enhance teaching effectiveness and create significant changes in both awareness and action.
Keywords: Scientific socialism; teaching political theory; military officer cadets
