PGS. TS Nguyễn Gia Cầu
Tổng biên tập Tạp chí Giáo chức Việt Nam
Tóm tắt: Bài viết khẳng định, tính lí luận của báo chí giáo dục được thể hiện ở chỗ, mỗi sự kiện, hiện tượng giáo dục được phân tích dưới những góc nhìn đa chiều, theo cách tiếp cận hệ thống, khoa học, biện chứng trong những hoàn cảnh lịch sử cụ thể mang tính khái quát chứ không áp đặt theo kiểu nói lấy được, chụp mũ, từ hiện tượng quy thành bản chất, vì vậy tạo được niềm tin của người đọc. Người đọc tin, học tập, vận dụng và làm theo báo chí (theo những điều tốt đẹp) là bởi vì thông tin của báo chí được trình bày, thể hiện vừa có lí, vừa có tình (có cơ sở lí luận, khoa học và cơ sở thực tiễn).
Mở đầu
Báo chí nói riêng, thông tin đại chúng nói chung là một lĩnh vực quan trọng trên mặt trận tư tưởng văn hóa. Báo chí, xuất bản,… phải làm tốt chức năng, nhiệm vụ tuyên truyền thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, phát hiện những nhân tố mới, cái hay, cái đẹp trong xã hội, trong cuộc sống của nhân dân, giới thiệu gương người tốt, việc tốt, những điển hình tiên tiến, những nhân tố mới, phê phán những hiện tượng tiêu cực, uốn nắn những nhận thức lệch lạc, đấu tranh với những quan điểm sai trái, luôn coi trọng và không ngừng nâng cao tính chân thật, tính giáo dục, tình chiến đấu, tính sắc bén của thông tin. Thông tin báo chí phải được lựa chọn, chắt lọc, thực sự có sức lay động, lan tỏa sâu rộng trong cộng đồng, truyền cho người đọc, người nghe nhận thức đúng đắn, bồi dưỡng tình cảm cao đẹp, vun đắp niềm tin vào chân lí, xây dựng ý chí sắt đá, bền vững về một tương lai tốt đẹp, một cuộc sống hạnh phúc,…dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Nội dung
2.1. Báo chí cách mạng Việt Nam
Do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập, ra đời từ rất sớm (21/6/1925), tới nay đã tròn 10 thập kỉ. 100 năm xây dựng và phát triển trong quá trình đấu tranh cách mạng, trải qua những giai đoạn hào hùng, những thời kì vẻ vang như: thời kì Xô Viết Nghệ Tĩnh, Mặt trận Việt Minh tiến tới tổng khởi nghĩa giành thắng lợi trong cách mạng Tháng Tám và sự ra đời của nước Việt Nam mới (2/9/1945), rồi 9 năm kháng chiến chống thực dân Pháp thành công (1954), hòa bình lập lại ở miền Bắc, cả nước lại bước vào cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước, xây dựng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc, đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (1975), cả nước bước vào xây dựng xã hội chủ nghĩa, thực hiện công cuộc đổi mới (từ 1986) xây dựng cơ đồ Việt Nam chưa bao giờ to đẹp như hôm nay và đặc biệt từ 2025 trở đi cả dân tộc ta dưới sự lãnh đạo của Đảng bước vào Kỉ nguyên vươn mình của dân tộc,… Trong suốt chặng đường hào hùng ấy, Báo chí của chúng ta có sứ mệnh vẻ vang là phục vụ cách mạng giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng xã hội, giải phóng con người, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Tính cách mạng, tính chiến đấu, tính khoa học vừa là bản chất, vừa là nét đặc trưng nổi bật của Báo chí Việt Nam nói chung, trong đó có Báo chí giáo dục. “Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ”(Hồ Chí Minh).
2.2.Báo chí giáo dục
Báo chí là tên gọi chung đối với các loại hình báo in, báo hình, báo nói, báo điện tử. Báo chí là cách gọi chung báo và tạp chí. Khái niệm báo chí giáo dục mà chúng tôi đề cập bao gồm các báo in và tạp chí in của ngành giáo dục và đào tạo, trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo, hoặc trực thuộc các cơ quan như các Vụ chức năng, các Viện nghiên cứu của Bộ, báo chí của các trường Đại học (cả trường đại học công lập và ngoài công lập), báo chí của các Hội (xã hội nghề nghiệp) như Hội Cựu Giáo chức Việt Nam, Hội khoa học Tâm lí – Giáo dục, Hiệp hội Thiết bị giáo dục, Hiệp hội các trường Đại học và Cao đẳng,…Nói báo chí giáo dục là đề cập báo chí thuộc các cơ quan chủ quản là cơ quan giáo dục, để phân biệt với báo chí thuộc cơ quan chủ quản không phải là cơ quan giáo dục. Ở đây, chúng tôi không bàn đến tính giáo dục của báo chí (báo chí có chức năng giáo dục, một chức năng vô cùng quan trọng, cùng với chức năng nhận thức và chức năng thẩm mĩ).
Nghiên cứu, tìm hiểu tôn chỉ, mục đích, chức năng nhiệm vụ, nội dung bài vở, phương thức hoạt động, hình thức trình bày, cách thể hiện,…của các báo, tạp chí giáo dục trong thời gian qua và hiện nay, chúng tôi nhận thấy:
2.2.1.Về tính lí luận của Báo chí giáo dục
Theo tôn chỉ mục đích, chức năng nhiệm vụ, mỗi cơ quan, đơn vị báo chí giáo dục đã hoàn thành tốt công việc của mình được ghi trong Quyết định thành lập (của cơ quan chủ quản) và ghi trong Giấy phép hoạt động (do Bộ Thông tin – Truyền thông, Bộ Văn hóa, Thể Thao và Du lịch cấp). Mỗi cơ quan báo chí giáo dục đều thực hiện nghiêm chỉnh, thực hiện đúng, không máy móc, cứng nhắc và có sáng tạo tôn chỉ, mục đích, chức năng nhiệm vụ được ghi trong Giấy phép hoạt động. Kết quả khảo sát, thăm dò bước đầu của chúng tôi đối với dư luận bạn đọc (cán bộ nghiên cứu, cán bộ quản lí, chỉ đạo giáo dục, giáo viên, nghiên cứu sinh, học viên,…) cho thấy chất lượng bài vở của báo chí giáo dục có định hướng chính trị đúng đắn, có tính khoa học, sư phạm, thể hiện tính văn hóa và tính nghiệp vụ báo chí. Dù là loại hình báo tuần hay tạp chí xã hội, tạp chí khoa học, báo in hay báo điện tử,…cách thể hiện ý tưởng, nội dung sự việc, hiện tượng, trình bày luận điểm, luận cứ tương đối đa dạng, phù hợp, có tính khách quan và sức thuyết phục đối với người đọc. Tính lí luận của báo chí giáo dục được thể hiện ở chỗ, mỗi sự kiện, hiện tượng giáo dục được phân tích dưới những góc nhìn đa chiều, theo cách tiếp cận hệ thống, khoa học, biện chứng trong những hoàn cảnh lịch sử cụ thể mang tính khái quát chứ không áp đặt theo kiểu nói lấy được, chụp mũ, từ hiện tượng quy thành bản chất, vì vậy tạo được niềm tin của người đọc. Người đọc tin, học tập, vận dụng và làm theo báo chí (theo những điều tốt đẹp) là bởi vì thông tin của báo chí được trình bày, thể hiện vừa có lí, vừa có tình (có cơ sở lí luận, khoa học và cơ sở thực tiễn).
Xác định rõ việc thống nhất nhận thức, đồng thuận tư tưởng là vô cùng quan trọng, là khâu trước tiên, Báo chí giáo dục đã đẩy mạnh công tác quán triệt chủ trương, đường lối, quan điểm phát triển giáo dục của Đảng và Nhà nước trong thời kì mới, đã thông tin, tuyên truyền tạo sự thống nhất cao, quyết tâm lớn trong đội ngũ các nhà giáo, các thầy cô giáo, trong cán bộ, hội viên hội CGC Việt Nam cũng như trong nhân dân.
Giáo dục là câu chuyện của mọi nhà, mọi người. Người dân rất quan tâm đến giáo dục, từ việc nhỏ đến việc lớn, từ bữa ăn hàng ngày của trẻ học mẫu giáo cho đến nội dung sách giáo khoa, nội dung thi cử của học sinh các cấp, đến tấm bằng của học vị cao nhất trong hệ thống giáo dục quốc dân… Trong công tác thông tin, tuyên truyền, vận động, giải thích thực hiện đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, thực hiện chủ trương xã hội hóa giáo dục, Báo chí giáo dục đã tạo dòng thông tin chủ lưu, dẫn dắt, định hướng, góp phần thống nhất nhận thức trong đội ngũ cán bộ, GV, tạo sự đồng thuận khi thực hiện Luật Giáo dục, cũng như Chương trình Giáo dục phổ thông mới 2018. Trong thời gian qua, Báo chí giáo dục đã làm tốt nhiệm vụ chính trị của mình, tạo sự đồng thuận, khơi lên khát vọng phát triển đổi mới giáo dục, lấy học sinh làm trung tâm của quá trình giáo dục đào tạo. Báo chí Giáo dục là tiếng nói của Đảng, Nhà nước và Nhân dân, là diễn đàn của toàn xã hội xây dựng giáo dục, là một trong các lực lượng tiên phong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên mặt trận văn hóa, giáo dục.
Trên thực tế, Báo chí giáo dục đã tuyên truyền, giải thích một cách có lí luận, có căn cứ khoa học, nhờ đó làm sáng rõ luận điểm công tác giáo dục, sự nghiệp giáo dục & đào tạo có ý nghĩa quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của toàn Đảng, toàn dân, mang tính xã hội rộng lớn và sâu sắc, nó gắn bó một cách hữu cơ, trực tiếp hoặc gián tiếp với tất cả mọi thành viên trong xã hội, trong cộng đồng. Đầu tư cho giáo dục là đầu tư để phát triển, là một chiến lược đầu tư để phát triển không chỉ với hiện tại mà của cả tương lai (như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn: vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người). Các đường lối, chủ trương, chính sách lớn, quan trọng về phát triển giáo dục & đào tạo toàn diện học sinh trong thời kì mới được đăng tải, tuyên truyền trên báo chí giáo dục một cách thường xuyên, ở vị trí trang trọng và thực sự đã giúp định hướng đúng đắn, có hiệu quả quá trình nhận thức của đông đảo nhà quản lí, cán bộ chỉ đạo, nghiên cứu giáo dục cũng như đội ngũ giáo viên và học sinh. Với trách nhiệm và thiên chức của mình, Báo chí giáo dục những năm qua đã thực sự góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc giáo dục thế hệ trẻ, tạo được uy tín cho ngành giáo dục, cho trường học, tạo được niềm tin nơi phụ huynh để họ an tâm và tin tưởng khi con em họ hàng ngày được đến trường “mỗi ngày là một ngày vui”.
Đề tài về giáo dục & đào tạo có nội dung rất đa dạng, phong phú, sinh động đối với người viết, nhất là trong điều kiện đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục của thời kì công nghệ số, trí tuệ nhân tạo phát triển rất mạnh mẽ, từng ngày, từng giờ, đất nước công nghiệp hóa, hiện đại hóa, mở cửa và hội nhập. Mặt khác, dân tộc ta, nhân dân ta có truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, vì thế, mọi người dù ở các góc độ khác nhau, trình độ và nhận thức khác nhau, vẫn có thể trao đổi, bàn bạc được về sự học, đạo học, đạo làm người.
Từ nhiều thập kỉ qua và hiện nay, báo chí giáo dục đã phản ánh các kết quả nghiên cứu khoa học giáo dục, giáo dục nhân cách, giáo dục toàn diện học sinh một cách có chọn lọc và góp phần làm phong phú, giau có, sâu sắc tri thức khoa học giáo dục. Ở nước ta, từ sau cách mạng Tháng Tám, nhất là sau 40 năm đổi mới (từ 1986), khoa học giáo dục đã phát triển tương đối mạnh mẽ cả về lĩnh vực nghiên cứu cũng như giảng dạy và ứng dụng vào thực tiễn giáo dục & đào tạo. Các thành tựu nghiên cứu về tâm lí học, giáo dục học, lí luận giáo dục và lí luận dạy học, về khoa học cơ bản,…đã góp phần đáng kể vào quá trình nâng cao chất lượng giáo dục và giảng dạy học sinh, nâng cao chất lượng đào tạo thế hệ trẻ. Phản ánh một cách có chọn lọc, theo cách nhìn khoa học những thành tựu, kết quả nghiên cứu về khoa học giáo dục trong tờ tạp chí lí luận khoa học giáo dục đã mang lại chất lượng cho tờ tạp chí, tạo nên giá trị khoa học của tờ tạp chí, đó cũng chính là thể hiện của tính lí luận khoa học của báo chí giáo dục.
2.2.2. Bước vào kỉ nguyên mới, kỉ nguyên vươn mình của dân tộc
với sự phát triển vũ bão của khoa học và công nghệ, Báo chí giáo dục sẽ tiếp tục phát huy truyền thống vẻ vang, gắn bó máu thịt với cuộc sống học đường và công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục,… không ngừng cải tiến, đổi mới, nâng cao vai trò và vị thế, sức cạnh tranh của mình để xứng đáng là Báo chí của sự nghiệp cao quý, sự nghiệp “trồng người”.
Xây dựng nền báo chí, truyền thông giáo dục chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại. Các các cơ quan báo chí giáo dục cần tiếp tục tuyên truyền sâu sắc, toàn diện, kịp thời các nghị quyết, chỉ thị, chính sách của Ðảng và Nhà nước về phát triển giáo dục & đào tạo, đặc biệt là tư tưởng chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm về kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam.
Cùng với báo chí nói chung, Báo chí giáo dục phải góp phần kiến tạo không gian phát triển mới, phải cổ vũ, tạo ra phong trào thi đua sáng tạo, dù trong trường hợp nào cũng phải thi đua dạy thật tốt, học thật tốt, tất cả vì học sinh thân yêu, đấu tranh mạnh mẽ với các rào cản, sự trì trệ ngăn cản đổi mới giáo dục, thực hiện chuyển đổi số trong giáo dục một cách mạnh mẽ, góp phần cùng Ðảng, Nhà nước và nhân dân tạo nền tảng vững chắc để đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.
Kỉ niệm ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam là đợt sinh hoạt chính trị sâu rộng, là tiền đề để Báo chí Cách mạng Việt Nam nói chúng, Báo chí Giáo dục nói riêng xây dựng một tầm nhìn mới, diện mạo mới, đáp ứng yêu cầu của nhân dân, phục vụ sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc.
Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho Báo chí số, nâng cao năng lực cạnh tranh của Báo chí giáo dục trên không gian mạng.
Đổi mới phương thức hoạt động của Báo chí giáo dục đáp ứng yêu cầu của tình hình mới, là tiếng nói của các nhà giáo, nhà khoa học, là diễn đàn của xã hội, tích cực tham gia vào công tác giám sát và phản biện xã hội, góp phần xây dựng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực giáo dục.
Báo chí giáo dục trong giai đoạn mới cũng cần xác định phải lấy văn hóa làm nền tảng, tạo sự đồng thuận trong xã hội, khơi dậy khát vọng phồn vinh, hạnh phúc, xây dựng con người Việt Nam có ý chí vươn lên, tự lực, tự cường. Xây dựng được đội ngũ người làm Báo chí giáo dục hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả, thực hiện tốt chức năng định hướng và dẫn dắt dư luận xã hội.
Báo chí giáo dục phải làm sáng rõ những vấn đề về lý luận và thực tiễn trong hoạt động giáo dục, nghiên cứu giáo dục, giúp cho người dân, cán bộ, cha mẹ học sinh nhất là những người chưa có điều kiện nghiên cứu lý luận, nghiên cứu thực tiễn có thể tìm hiểu qua Báo chí giáo dục (nhất là qua tạp chí khoa học giáo dục). Trong đó, những nội dung rất quan trọng như hệ thống quan điểm tư tưởng giáo dục theo tư tưởng Hồ Chí Minh, mục tiêu giáo dục, giáo dục phát triển toàn diện học sinh, luận điểm học sinh là trung tâm của nhà trường, xã hội hóa giáo dục,...phải được nghiên cứu một cách bài bản, khoa học và sâu sắc để đào tạo thế hệ trẻ thành lớp người “vừa hồng, vừa chuyên”, có đủ đức và tài, thực hiện khát vọng phát triển đất nước giàu mạnh, dân chủ, hạnh phúc, phồn vinh.
Báo chí giáo dục phát triển trong kỷ nguyên mới phải sáng tạo, đổi mớ imạnh mẽ để đáp ứng nhu cầu của công chúng, theo kịp sự phát triển của thời đại, công cuộc chuyển đổi số của đất nước Báo chí giáo dục, nhất là báo điện tử sẽ phải hướng đến đa nền tảng là xu hướng báo chí mà người đọc có thể tiếp cận tin tức trên tất cả các nền tảng kỹ thuật số khác nhau như website, ứng dụng di động và mạng xã hội. Đặc biệt là xu hướng sử dụng các nền tảng xã hội như Facebook, YouTube, TikTok, Zalo… để truyền tải thông tin.
Báo chí đa nền tảng lấy độc giả làm trung tâm, đưa thông tin tìm đến độc giả, tương tác trực tiếp với độc giả thông qua các nền tảng. Đây là vấn đề mà Lãnh đạo của cơ quan Báo chí và Ban Biên tập báo chí giáo dục phải hết sức quan tâm khi vận hành mô hình tòa soạn hội tụ.
Yêu cầu quan trọng nhất là phải tìm cách gia tăng khả năng tương tác với độc giả và trải nghiệm trên báo chí in, bằng cách báo chí giáo dục phải hướng tới thiết lập một hệ sinh thái nội dung đa nền tảng, tạo ra nhu cầu sử dụng cho từng nhóm đối tượng độc giả. Trước hết, báo in, tạp chí in về giáo dục nên tập trung vào các bài viết phân tích chi tiết và chuyên sâu về những vấn đề mới và được xã hội quan tâm, chú ý trong giáo dục. Những bài viết này không chỉ mang lại thông tin chất lượng mà còn tạo ra giá trị khác biệt so với tin tức trực tuyến thường ngắn gọn và nhanh. Nghĩa là, cho đến thời điểm hiện nay, yếu tố nội dung vẫn là then chốt để tạo vị thế cho báo chí in, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh với các phương tiện truyền thông số. Các bài viết chuyên sâu, độc quyền và được đầu tư có hàm lượng trí tuệ cao, chất lượng cao giúp báo in duy trì trong thời đại số. Tương lai của báo in trong thời đại số vẫn là sự tin tưởng mạnh mẽ từ độc giả. Ví dụ, những bài viết phân tích chi tiết, phóng sự điều tra độc quyền và các bài viết chuyên môn cao không chỉ cung cấp thông tin giá trị mà còn tạo ra sự khác biệt rõ rệt so với tin tức trực tuyến thường ngắn gọn và chưa thật có chiều sâu, chưa được luận giải một cách khoa học.
Các tờ báo in có thể tận dụng hình thức thể hiện trên giấy bằng cách đầu tư vào các bài viết chất lượng, duy trì sự tỉ mỉ trong việc nghiên cứu viết bài, biên tập và sản xuất nội dung. Điều này không chỉ giúp duy trì vị thế của tác phẩm báo chí giáo dục trong lòng độc giả mà còn tạo ra sự khác biệt và giá trị lâu dài trong kỷ nguyên số hóa.
Cuối cùng, trải nghiệm cầm nắm, sự xúc cảm và cảm giác chạm tay vào tờ báo giấy, báo in với mùi mực thơm tạo nên một sự kết nối vật lý và tinh thần với nội dung bài báo của người đọc, điều mà các phương tiện số khó có thể thay thế. Cảm giác này không chỉ mang lại sự thoải mái mà còn giúp độc giả tập trung hơn vào việc đọc, không bị xao lãng bởi các yếu tố gây nhiễu như quảng cáo và thông báo trực tuyến.
3. Kết luận:
Hiện nay, với sự phát triển nhanh của các ngành khoa học, trong đó có khoa học giáo dục, tạp chí khoa học nói chung và tạp chí khoa học giáo dục nói riêng ngày càng phong phú về số lượng, nâng cao về chất lượng, phân bố trên nhiều lĩnh vực. Luật Báo chí coi tạp chí khoa học là sản phẩm báo chí xuất bản định kỳ để công bố kết quả nghiên cứu khoa học, thông tin về hoạt động khoa học chuyên ngành. Có thể khẳng định, tạp chí khoa học là một diễn đàn tương đối ổn định để công bố, giới thiệu, thảo luận về các kết quả nghiên cứu có tính phát hiện, tính mới (cả về lí luận và thực tiễn) đăng tải các nội dung học thuật, kết quả nghiên cứu thuộc một lĩnh vực khoa học chuyên ngành hoặc liên ngành. Đây là một trong những kênh truyền thông khoa học quan trọng nhất trong hoạt động khoa học và công nghệ, nơi thể hiện sản phẩm cuối cùng của các công trình nghiên cứu và cũng là bệ đỡ để các công trình khoa học được công bố, là sân chơi để bồi dưỡng, rèn luyện đối với các nhà khoa học trẻ. Việc nâng cao tính lí luận, tính khoa học, tính văn hóa giáo dục của tạp chí là nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên phải tập trung làm tốt. Tạp chí lí luận phát triển trong kỉ nguyên của công nghệ số cần phải có sự đổi mới, sự thích ứng phù hợp với nền tảng của công nghệ số để giữ được bạn đọc và trong sự đổi mới đó, yếu tố chất lượng, nội dung bài vở là quan trọng nhất.
Tài liệu tham khảo
[1]. Nghị quyết số 29/NQTW, ngày 4/11/2023 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo
dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế
[2]. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Celebrating the 100th Anniversary of Vietnam Revolutionary Press Day
Further enhancing the theoretical and scientific nature of educational journalism, closely linking it to school life and educational innovation in the era of national rise
Assoc.Prof.Dr. Nguyen Gia Cau
Editor-in-Chief of Vietnam Teachers’ Scientific Magazine
Email: [email protected]
Abstract: The article affirms that the theoretical nature of educational journalism is demonstrated in that each educational event and phenomenon is analyzed from multidimensional perspectives, according to a systematic, scientific, and dialectical approach in specific historical circumstances that are general in nature; rather than imposing in the way of speaking, labeling, from phenomenon to essence; thus creating the readers’ trust. The people read, learn, apply and follow the press (following the good things) because the information in the press is presented and expressed in a way that is both logical and emotional (with a theoretical, scientific and practical basis).
