ThS. Trần Đức Khánh Hùng
Khoa Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Bách khoa Hà Nội
Email: [email protected]
Tóm tắt: Sự dịch chuyển sang nền kinh tế tri thức trong bối cảnh toàn cầu hóa đã và đang đặt ra những yêu cầu cấp thiết đối với hệ thống giáo dục đại học, đặc biệt là nhiệm vụ nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Trong cấu trúc chương trình đào tạo bậc đại học, hệ thống các môn Lý luận chính trị nói chung và Lý luận Mác - Lênin nói riêng đóng vai trò định hình thế giới quan, nhân sinh quan và bản lĩnh chính trị cho người học - những năng lực cốt lõi cấu thành chất lượng nhân lực toàn diện. Hoạt động giảng dạy các bộ môn này về bản chất là một quá trình sư phạm có định hướng, đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa nội dung tri thức và phương pháp truyền tải nhằm tối ưu hóa nhận thức của sinh viên. Do đó, việc đổi mới và nâng cao chất lượng giảng dạy các môn Lý luận Mác - Lênin không chỉ là yêu cầu nội tại của ngành giáo dục, mà còn là tính tất yếu khách quan nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn đào tạo trong giai đoạn mới.
Từ khóa: Lý luận Mác - Lênin; chất lượng giảng dạy; đại học; cao đẳng.
1. Đặt vấn đề
Trong chiến lược phát triển quốc gia, giáo dục và đào tạo được xác định là động lực cốt lõi thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và hội nhập quốc tế. Dưới tác động mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, hệ thống giáo dục đại học đối mặt với yêu cầu cấp bách phải nâng cao chất lượng toàn diện nhằm đạt chuẩn trình độ khu vực và thế giới. Trong cấu trúc đó, công tác giảng dạy các môn Lý luận Mác - Lênin giữ vai trò chủ đạo thuộc hệ thống tư tưởng tư duy của Đảng, nhằm trang bị hệ thống tri thức khoa học, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối chính trị cho người học. Việc chuẩn hóa lý luận này không chỉ nâng cao tư duy biện chứng mà còn định hình bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức cho thế hệ trẻ. Hiện nay, tiến trình đổi mới và hội nhập kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam đang tạo ra cả thời cơ lẫn những thách thức phức tạp, đan xen. B bối cảnh đó đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với công tác giáo dục chính trị, tư tưởng cho đối tượng học sinh, sinh viên. Nhận thức rõ tầm quan trọng này, các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng trong những năm qua đã tập trung đổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy các bộ môn lý luận chính trị. Đây không chỉ là nhiệm vụ thường xuyên trong cấu trúc chương trình đào tạo, mà còn là đòi hỏi khách quan mang tính đa chiều, gắn liền trách nhiệm của người dạy, người học, nhà quản lý và toàn xã hội.
2. Thực trạng giảng dạy các môn lý luận Mác - Lênin ở trường đại học hiện nay
Trong giai đoạn hiện nay, công tác giảng dạy các môn Lý luận Mác - Lênin tại hệ thống các cơ sở giáo dục nhận được sự quan tâm và định hướng sát sao từ các cấp quản lý giáo dục. Nhờ đó, việc nâng cao chất lượng đào tạo các bộ môn này đã đạt được những kết quả tích cực bước đầu, thể hiện qua sự cải tiến về nội dung và phương pháp. Tuy nhiên, bên cạnh những chuyển biến mang tính khởi sắc, thực tiễn hoạt động dạy và học đối với nhóm môn khoa học này vẫn đang đối mặt với những hạn chế, bất cập mang tính hệ thống dưới đây:
Thứ nhất, một trong những bất cập nổi cộm xuất phát từ chính đặc điểm tâm lý và phương pháp học tập của sinh viên. Do tính chất đặc thù của các môn lý luận Mác - Lênin thiên về tư duy lý luận trừu tượng, người học thường gặp khó khăn trong việc tiếp thu, đặc biệt khi các môn này được bố trí vào năm thứ nhất và năm thứ hai - thời điểm sinh viên chưa hoàn thiện kỹ năng tự học ở bậc đại học. Thực trạng này hình thành nên tâm lý e ngại, dịch chuyển động cơ học tập từ tích cực sang đối phó. Thay vì đào sâu bản chất hiện tượng, sinh viên có xu hướng áp dụng phương pháp ghi nhớ máy móc để hoàn thành các kỳ thi. Việc thiếu hụt không gian ứng dụng lý thuyết vào thực tiễn làm tri thức bị cô lập, triệt tiêu hứng thú học tập và trong một số trường hợp cực đoan, sự áp lực này trở thành nhân tố tác động khiến sinh viên có tâm lí chán nản dẫn đến việc bỏ học.
Thứ hai, bên cạnh các yếu tố từ người học, chất lượng giảng dạy các môn Lý luận Mác – Lênin còn chịu ảnh hưởng lớn từ sự phân hóa năng lực trong đội ngũ giảng viên. Một mặt, các giảng viên trẻ có xu hướng tiếp cận bài giảng mang tính lý thuyết thuần túy do hạn chế về kinh nghiệm thực tiễn. Việc duy trì phương pháp thuyết giảng đơn điệu không chỉ làm giảm tính hấp dẫn của môn học mà còn dễ tạo tâm lý ức chế, thụ động cho sinh viên. Mặt khác, đối với đội ngũ giảng viên giàu kinh nghiệm, dù bài giảng có sự chiều sâu về thực tiễn nhưng hiệu quả truyền tải lại bị hạn chế bởi rào cản trong việc ứng dụng công nghệ thông tin vào chuyển đổi số giáo dục. Sự thiếu đồng bộ giữa tri thức thực tiễn và kỹ năng sư phạm hiện đại này đang là một nút thắt lớn cần tháo gỡ để nâng cao tính thuyết phục của bộ môn.
Thứ ba, sự bất cập trong công tác quản lý hạ tầng và cơ chế đánh giá cũng là những nhân tố tác động tiêu cực đến chất lượng giảng dạy các môn lý luận Mác - Lênin. Về mặt tổ chức, quy mô lớp học vượt quá tiêu chuẩn (100 - 200 sinh viên/lớp lý thuyết và 50 - 70 sinh viên/lớp thảo luận) đã hạn chế khả năng tương tác và phát huy tính tích cực của người học. Tình trạng này càng trở nên nghiêm trọng khi hệ thống cơ sở vật chất, thiết bị công nghệ và nguồn học liệu chuyên ngành chưa được đầu tư đúng mức, cùng với sự thiếu hụt kinh phí cho các hoạt động trải nghiệm thực tế. Song song với đó, hệ thống kiểm tra và đánh giá kết quả học tập hiện nay vẫn chưa hoàn thiện, thiếu các công cụ kích thích tư duy độc lập và đảm bảo tính khách quan giữa các đối tượng người học. Hệ quả là chưa thể hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi tri thức lý luận thành năng lực nhận thức độc lập, tự chủ và sáng tạo của sinh viên.
Thứ tư, chất lượng giảng dạy các môn lý luận Mác - Lênin hiện nay còn chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi cục diện an ninh tư tưởng thế giới và thực trạng quản lý xã hội trong nước. Về mặt khách quan, chiến lược 'Diễn biến hòa bình' của các thế lực thù địch đang diễn ra với các phương thức ngày càng tinh vi, tập trung phủ nhận tính khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin và truyền bá xu hướng đa nguyên chính trị. Đối tượng hướng đến hàng đầu của chiến lược này là thế hệ trẻ, đặc biệt là sinh viên - nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trước các luồng thông tin độc hại trên không gian mạng dẫn đến biểu hiện phai nhạt lý tưởng cách mạng. Về mặt chủ quan, những bất cập trong quản lý nhà nước và các hiện tượng tiêu cực xã hội chưa được giải quyết triệt để cũng gây ảnh hưởng không nhỏ đến niềm tin của người học vào con đường phát triển XHCN. Sự tác động đa chiều này đã làm suy giảm động lực học tập các môn lý luận chính trị trong nhà trường. Do đó, việc đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm trang bị bản lĩnh chính trị, nâng cao khả năng tự sàng lọc và sức đề kháng tư tưởng cho sinh viên trước các âm mưu chuyển hóa ý thức hệ là một nhiệm vụ mang tính chiến lược của đội ngũ giảng viên hiện nay.
3. Một số giải pháp nhằm đổi mới và nâng cao chất lượng giảng dạy các môn lý luận Mác – Lênin
Một là, giải pháp trọng tâm trong việc nâng cao chất lượng đào tạo các môn Lý luận chính trị là hiện đại hóa các phương pháp dạy học trên nền tảng kế thừa. Tiến trình đổi mới không phủ định vai trò của các phương pháp truyền thống (thuyết trình, đàm thoại) mà tập trung cải tiến kỹ thuật thực hiện nhằm hạn chế nhược điểm cố hữu của chúng. Yêu cầu đặt ra là giảng viên phải làm chủ các kỹ năng điều phối tương tác, thiết kế câu hỏi định hướng và xử lý tình huống sư phạm một cách khoa học. Đồng thời, để phá vỡ tính thụ động của không gian lớp học truyền thống, việc đan xen các phương pháp tiếp cận mới - đặc biệt là dạy học giải quyết vấn đề - vào bài giảng là giải pháp tối ưu. Mô hình tích hợp này giúp kích thích động cơ nhận thức nội tại, khuyến khích sinh viên độc lập suy nghĩ và chủ động tiếp cận bản chất của tri thức lý luận.
Hai là, giải pháp then chốt tiếp theo nằm ở việc chuẩn hóa năng lực chuyên môn và phát triển tư duy liên ngành cho đội ngũ giảng viên. Hiệu quả giảng dạy phụ thuộc trực tiếp vào khả năng làm chủ tri thức của người dạy ở cả hai cấp độ: vĩ mô (tầm nhìn hệ thống về môn học) và vi mô (sự luận giải thấu đáo các khía cạnh lý luận trong từng bài giảng). Bên cạnh yêu cầu chuyên sâu, giảng viên cần đặc biệt chú trọng đến tính liên ngành giữa bộ môn mình đảm nhiệm với các cấu phần khác trong hệ thống lý luận chính trị như Triết học, Kinh tế chính trị, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Tư tưởng Hồ Chí Minh và Lịch sử Đảng. Sự giao thoa tri thức này đòi hỏi một phương thức tiếp cận tích hợp trong thiết kế giáo án. Việc làm rõ mối quan hệ biện chứng, sự ràng buộc và tác động qua lại giữa các môn khoa học này giúp loại bỏ tư duy biệt lập, đem lại cái nhìn khách quan, toàn diện và nâng cao giá trị khoa học của bài giảng.
Ba là, vận dụng linh hoạt phương pháp dạy học giải quyết vấn đề gắn với mô hình nghiên cứu tình huống thực tiễn. Dạy học giải quyết vấn đề (Problem-based-learning) là phương thức sư phạm tối ưu nhằm phát triển năng lực tư duy biện chứng, khả năng nhận diện và xử lý các phức hợp thông tin của người học. Bản chất của mô hình này là đặt sinh viên vào một không gian chứa đựng các nghịch lý hoặc mâu thuẫn nhận thức; thông qua quá trình tự lực hoặc bán tự lực giải quyết mâu thuẫn, người học sẽ chủ động chiếm lĩnh tri thức, hình thành kỹ năng và phát triển phương pháp luận khoa học. Các tình huống giả định này có thể tồn tại dưới dạng các bài toán khoa học thuần túy hoặc các tình huống phát sinh từ thực tiễn hoạt động quân sự tại các cơ quan, đơn vị cơ sở.Tuy nhiên, thực tế khảo sát cho thấy, hoạt động dạy học nêu vấn đề hiện nay thường có xu hướng học thuật hóa, tập trung sâu vào các mâu thuẫn lý luận chuyên ngành mà thiếu sự liên đới với thực tiễn kiểm nghiệm. Sự mất cân đối này khiến học viên gặp lúng túng khi đối diện với các biến số phức tạp trong môi trường công tác thực tế. Do đó, việc tích hợp phương pháp dạy học dựa trên nghiên cứu tình huống (Case-based-learning) vào tiến trình bài giảng là một tất yếu khách quan. Việc thiết kế các chuyên đề tích hợp, mô phỏng các tình huống và hoạt động thực tiễn trong đời sống xã hội sẽ giúp khắc phục triệt để tính hàn lâm thuần túy của các bộ môn lý luận. Đây là con đường ngắn nhất để thu hẹp khoảng cách giữa không gian giảng đường và thực tế đơn vị, rèn luyện cho người học năng lực tư duy liên môn và kỹ năng xử lý các vấn đề thực tiễn phức tạp.
Bốn là, giải pháp mang tính cấp thiết tiếp theo là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và các phương tiện kỹ thuật hiện đại vào thực tiễn giảng dạy. Tiến trình hiện đại hóa phương tiện dạy học là nhân tố then chốt để nâng cao chất lượng bài giảng và thúc đẩy tính tích cực nhận thức của sinh viên. Bằng việc làm chủ các công cụ công nghệ, giảng viên có thể khai thác tối đa nguồn dữ liệu học thuật số hóa, đồng thời tích hợp các phương tiện đa phương tiện như tư liệu phim ảnh, video minh họa và các phần mềm tương tác phù hợp với nội dung lý luận. Sự kết hợp này tăng cường tính trực quan, giúp người học dễ dàng tiếp cận, ghi nhớ và vận dụng tri thức vào thực tiễn một cách kịp thời, chính xác. Quan trọng hơn, ứng dụng công nghệ thông tin góp phần đổi mới căn bản phương pháp dạy học theo hướng chuyển dịch từ truyền đạt thụ động sang tổ chức và điều khiển hướng dẫn, từ đó tối ưu hóa thời gian sư phạm, giảm cường độ lao động cho người dạy và tạo động lực học tập bền vững cho người học.
4. Kết luận
Nâng cao chất lượng giảng dạy các môn lý luận Mác - Lênin là yêu cầu cấp bách nhằm đáp ứng các mục tiêu giáo dục đại học trong tình hình mới. Quá trình này đòi hỏi các nhà trường phải đánh giá đúng thực trạng, từ đó triển khai hệ thống giải pháp đồng bộ: đổi mới phương pháp luận dạy học, tăng cường tính trực quan bằng công nghệ, và đặc biệt là khơi dậy ý thức trách nhiệm, tính chủ động của đội ngũ giảng viên. Kết quả của sự chuyển đổi này không chỉ nâng cao hiệu quả đào tạo bộ môn, mà còn là mắt xích quan trọng để thực hiện hiệu quả tinh thần Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới giáo dục, góp phần định hình bản lĩnh chính trị vững vàng cho thế hệ trí thức trẻ và nguồn nhân lực chất lượng cao của đất nước.
Tài liệu tham khảo
[1]. V.I.Lênin, (1978), Toàn tập, Tập 18, NXB Tiến bộ, Mátxcơva.
[2]. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (Tập 1 & Tập 2). Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật.
[3]. Lê. V. C. (2023). Phát huy vai trò của giảng viên trong việc định hình lý tưởng cách mạng và nâng cao sức đề kháng tư tưởng cho sinh viên trước chiến lược "diễn biến hòa bình". Tạp chí Tuyên giáo, số tháng 8/2023, 12-16.
[4]. Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh. (2022). Nâng cao hiệu quả giáo dục chính trị, tư tưởng cho thế hệ trẻ trong bối cảnh bùng nổ thông tin mạng. Nxb. Lý luận chính trị.
SOME ISSUES ON INNOVATING AND IMPROVING THE QUALITY OF TEACHING MARXIST-LENINIST POLITICAL THEORY DISCIPLINES IN UNIVERSITIES AND COLLEGES TODAY
MA. Tran Duc Khanh Hung
Faculty of National Defense and Security Education - Hanoi University of Science and Technology
Abstract: The transition to a knowledge-based economy in the context of globalization has been posing urgent demands on the higher education system, particularly the task of enhancing human resource quality. Within the structure of higher education curricula, the system of political theory disciplines in general, and Marxist-Leninist theories in particular, plays a fundamental role in shaping students' worldview, outlook on life, and political mettle - core competencies that constitute comprehensive human resource quality. The teaching of these disciplines is, in essence, a guided pedagogical process that requires a synchronous combination of intellectual content and delivery methods to optimize student cognition. Therefore, innovating and improving the quality of teaching Marxist-Leninist theory disciplines is not only an intrinsic requirement of the education sector but also an objective necessity to meet training standards in the new era.
Keywords: Marxist-Leninist theories; teaching quality; universities and colleges.
