ThS. Trần Đức Khánh Hùng
Khoa Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Bách khoa Hà Nội
Tóm tắt: Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế sâu rộng và sự phát triển mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo đã trở thành mục tiêu cốt lõi, sống còn của các học viện, nhà trường hiện nay. Để hướng tới mục tiêu cung ứng nguồn nhân lực chất lượng cao, toàn diện về phẩm chất, năng lực, nhận thức và nhân cách, đáp ứng trọn vẹn yêu cầu khắt khe của thị trường lao động; việc cụ thể hóa chủ trương đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục là một tất yếu khách quan. Trong hành trình đó, khâu then chốt mang tính quyết định chính là chuẩn hóa và nâng cao chất lượng đội ngũ “người Thầy”, đặc biệt là lực lượng giảng viên khoa học xã hội và nhân văn. Đây là đội ngũ giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc định hình thế giới quan, nhân sinh quan và phông văn hóa cho người học, đồng thời là nhân tố đóng góp trực tiếp vào chất lượng giảng dạy, nghiên cứu khoa học và xây dựng môi trường giáo dục tiên tiến, mẫu mực.
Từ khóa: Khoa học xã hội và nhân văn; năng lực; sư phạm.
1. Đặt vấn đề
Trong hệ thống giáo dục đại học, nhóm ngành Khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) đóng vai trò nền tảng trong tiến trình định hình thế giới quan, bản lĩnh chính trị, cùng hệ giá trị đạo đức và nhân cách của người học. Xét dưới góc độ quản lý giáo dục, đội ngũ giảng viên thuộc khối ngành này là lực lượng cốt lõi định hình chất lượng đầu ra của nguồn nhân lực. Do đó, việc xây dựng và chuẩn hóa khung năng lực của đội ngũ giảng viên KHXH&NV trở thành một tất yếu khách quan. Tiến trình này không chỉ nâng cao chất lượng đào tạo mà còn là mắt xích chiến lược nhằm đáp ứng các yêu cầu phát triển bền vững và bảo vệ chủ quyền quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.
2. Chuẩn hóa giảng viên khoa học xã hội và nhân văn: Yêu cầu tất yếu từ xu thế hội nhập và tự chủ đại học
Chuẩn hóa đội ngũ giảng viên KHXH&NV là tiến trình hệ thống hóa nhằm xác lập, vận hành và duy trì các tiêu chuẩn đồng bộ về phẩm chất chính trị, năng lực chuyên môn, trình độ học thuật, phương pháp sư phạm, cùng đạo đức và phong cách nghề nghiệp. Về mặt lý luận, tiến trình này được vận hành dựa trên hệ quy chiếu là các quan điểm của Đảng về công tác cán bộ và tinh thần đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo theo Nghị quyết số 29-NQ/TW. Đặc biệt, trong môi trường quân sự, hoạt động chuẩn hóa mang tính đặc thù sâu sắc khi gắn liền với yêu cầu bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, chủ động đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, nhằm giữ vững trận địa tư tưởng của giai cấp công nhân. Về phương diện khoa học quản lý, chuẩn hóa đóng vai trò là tiền đề khách quan để thiết lập hệ thống tiêu chí định lượng trong đánh giá, bồi dưỡng và phát triển nguồn nhân lực giảng dạy. Theo đó, nội hàm của khái niệm này trong bối cảnh hiện nay không chỉ giới hạn ở việc nâng cao trình độ chuyên môn thuần túy, mà đã mở rộng sang cấu trúc năng lực đa chiều, bao gồm việc phát triển các kỹ năng mềm, năng lực lãnh đạo, cùng khả năng thích ứng linh hoạt trước sự chuyển dịch nhanh chóng của công nghệ và môi trường giáo dục hiện đại. Trong những năm qua, các học viện, nhà trường đã quán triệt tốt các nghị quyết của Đảng, chỉ thị của cấp trên về xây dựng đội ngũ giảng viên, nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo; đã có nhiều chủ trương, biện pháp đồng bộ, thiết thực trong xây dựng, đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ giảng viên nói chung, đội ngũ giảng viên KHXH&NV nói riêng và thu được nhiều kết quả tốt, kinh nghiệm quý; chất lượng đội ngũ giảng viên KHXH&NV từng bước được nâng cao, đáp ứng mục tiêu, yêu cầu đào tạo. Tuy nhiên, thực tế cho thấy số giảng viên có học hàm, học vị cao còn ít, giảng viên cao cấp, giảng viên chính chưa nhiều; năng lực giảng dạy và NCKH ở một số giảng viên chưa đáp ứng được yêu cầu đổi mới; trình độ ngoại ngữ, tin học chưa đồng đều, hạn chế về khả năng tiếp cận tri thức mới. Đối với giảng viên chưa thật sự nhạy bén trong đấu tranh tư tưởng, còn lúng túng trước các vấn đề phức tạp trên không gian mạng, việc gắn kết giảng dạy lý luận với thực tiễn đơn vị chưa sâu sắc, dẫn đến bài giảng chưa phong phú, tính thuyết phục chưa cao. Một số giảng viên chưa chủ động, tích cực, tự giác trong tự học tập, rèn luyện, nâng cao phẩm chất, năng lực, trình độ mọi mặt để đáp ứng các tiêu chuẩn trong quá trình chuẩn hóa. Chính vì vậy, một bộ phận giảng viên còn tỏ ra lúng túng, thiếu linh hoạt, sáng tạo trong tổ chức hoạt động thực tiễn, chất lượng hoạt động chuyên môn chưa cao, năng lực giảng dạy và NCKH còn hạn chế.
3. Một số giải pháp nâng cao chất lượng và chuẩn hóa đội ngũ giảng viên khoa học xã hội và nhân văn hiện nay
Một là, chuẩn hóa hệ giá trị cốt lõi của người thầy, bao gồm: bản lĩnh chính trị, tư tưởng vững vàng, đạo đức nghề nghiệp và nhân cách mẫu mực.
Phẩm chất chính trị, đạo đức và phong cách nghề nghiệp là yếu tố nền tảng quyết định chất lượng và định hướng hoạt động của đội ngũ giảng viên khoa học xã hội và nhân văn. Do đó, cần chú trọng xây dựng bản lĩnh chính trị vững vàng, tuyệt đối trung thành với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân; thường xuyên bồi dưỡng lý luận chính trị, cập nhật kịp thời chủ trương, đường lối của Đảng và những vấn đề mới của thực tiễn. Đồng thời, phát huy vai trò của cấp ủy, tổ chức đảng trong định hướng tư tưởng, tạo điều kiện để giảng viên tham gia bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng. Bên cạnh đó, cần tăng cường rèn luyện đạo đức nghề nghiệp, lối sống trong sạch, tinh thần trách nhiệm và tác phong sư phạm chuẩn mực; xây dựng phong cách giảng dạy khoa học, logic, gắn lý luận với thực tiễn, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo.
Hai là, chuẩn hóa các tiêu chuẩn về chức danh khoa học và vị trí việc làm theo quy định.
Chuẩn hóa chức danh và năng lực thực tiễn của đội ngũ giảng viên khoa học xã hội và nhân văn là yêu cầu khách quan nhằm đáp ứng mục tiêu đào tạo gắn giữa chức danh công tác và trình độ học vấn của người học. Theo đó, giảng viên không chỉ cần có trình độ chuyên môn, năng lực sư phạm mà còn phải có kinh nghiệm thực tiễn trên các cương vị lãnh đạo, chỉ huy để nâng cao khả năng vận dụng lý luận vào giải quyết các vấn đề thực tiễn. Thực tế cho thấy, bài giảng thiếu tính thuyết phục và sức hấp dẫn thường xuất phát từ việc chưa được cập nhật kịp thời những yêu cầu, tình huống và kinh nghiệm từ hoạt động thực tiễn. Vì vậy, cần xây dựng cơ chế để giảng viên thường xuyên đi thực tế, đào tạo hoặc luân chuyển công tác tại các đơn vị khác nhằm tích lũy kinh nghiệm, rèn luyện bản lĩnh, phương pháp và tác phong công tác. Đồng thời, quá trình này giúp giảng viên phát hiện những vấn đề mới nảy sinh trong thực tiễn, bổ sung và hoàn thiện nội dung giảng dạy, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và hiệu quả nghiên cứu khoa học.
Ba là, chuẩn hóa trình độ chuyên môn, năng lực nghề nghiệp và các kỹ năng bổ trợ (ngoại ngữ, ứng dụng công nghệ thông tin).
Chuẩn hóa trình độ học vấn, năng lực chuyên môn và kỹ năng số là yêu cầu quan trọng nhằm xây dựng đội ngũ giảng viên khoa học xã hội và nhân văn đáp ứng mục tiêu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong giai đoạn hiện nay. Theo đó, giảng viên không chỉ cần có trình độ học vấn trên bậc đào tạo, kiến thức chuyên sâu về chuyên ngành mà còn phải có năng lực nghiên cứu liên ngành và khả năng cập nhật những thành tựu mới của khoa học, công nghệ. Vì vậy, cần chủ động tạo nguồn và xây dựng kế hoạch cử giảng viên tham gia đào tạo sau đại học, nghiên cứu sinh trong và ngoài nước, đồng thời khuyến khích tham gia các khóa bồi dưỡng chuyên môn, phương pháp giảng dạy tiên tiến nhằm nâng cao năng lực giảng dạy và nghiên cứu khoa học. Bên cạnh đó, ngoại ngữ và tin học cần được xác định là những tiêu chí bắt buộc trong chuẩn hóa đội ngũ giảng viên. Việc tổ chức đào tạo, bồi dưỡng, xây dựng môi trường học tập và phát triển các câu lạc bộ ngoại ngữ, tin học sẽ góp phần nâng cao khả năng tiếp cận tri thức mới, ứng dụng công nghệ hiện đại và tăng cường năng lực hội nhập quốc tế của đội ngũ giảng viên.
Bốn là, chuẩn hóa năng lực sư phạm thông qua việc đổi mới phương pháp dạy học và hoàn thiện kỹ năng bổ trợ.
Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0, việc đổi mới phương pháp giảng dạy là yêu cầu tất yếu. Giảng viên cần thành thạo các phương pháp dạy học tích cực: nêu vấn đề, thảo luận nhóm, xử lý tình huống, tranh biện, mô phỏng, kết hợp lý thuyết với thực tiễn quân sự. Ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, xây dựng hệ thống bài giảng điện tử, học liệu số. Kỹ năng sư phạm là một nội dung cấu thành năng lực giảng dạy của người giảng viên KHXH&NV, nó quyết định trực tiếp đến chất lượng bài giảng. Thực tế hiện nay, đội ngũ giảng viên được lựa chọn từ nhiều nguồn khác nhau, được đào tạo cơ bản, hoặc lựa chọn từ học viên tốt nghiệp từ các trường trong và ngoài nước. Cần thẩm định, đánh giá một cách khách quan, toàn diện cả về nội dung, kiến thức chuyên môn và kỹ năng, phương pháp sư phạm. Bên cạnh đó, cần mở lớp hoặc cho giảng viên đi học lớp bồi dưỡng về nghiệp vụ sư phạm. Đối với khoa và bộ môn cần tích cực, chủ động trong việc bồi dưỡng giảng viên, đẩy mạnh các hoạt động phương pháp như giảng thư, giảng mẫu, dự giờ, thanh tra, kiểm tra rút kinh nghiệm giảng dạy, sinh hoạt khoa học, trao đổi học thuật. Đối với từng giảng viên phải tích cực, chủ động trong tự học tập, tự rèn luyện bản thân, tăng cường dự giờ những giảng viên giỏi, giảng viên có kinh nghiệm trong bộ môn, trong khoa.
Năm là, chuẩn hóa các tiêu chí về hoạt động nghiên cứu khoa học và chuyển giao tri thức.
Chuẩn hóa năng lực nghiên cứu khoa học là một nội dung quan trọng trong xây dựng đội ngũ giảng viên khoa học xã hội và nhân văn đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và đào tạo. Theo đó, mỗi giảng viên cần có khả năng nghiên cứu độc lập, chủ động tham gia các đề tài khoa học các cấp, hướng dẫn học viên nghiên cứu khoa học và tăng cường công bố các công trình trên các tạp chí chuyên ngành, liên ngành có uy tín. Hoạt động nghiên cứu cần gắn chặt với thực tiễn, lấy yêu cầu của thực tiễn làm cơ sở để bổ sung, hoàn thiện nội dung giảng dạy và nâng cao chất lượng đào tạo. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế khuyến khích và hỗ trợ giảng viên biên soạn giáo trình, sách chuyên khảo, tài liệu tham khảo; mở rộng hợp tác nghiên cứu với các cơ sở đào tạo, nghiên cứu trong và ngoài quân đội nhằm trao đổi học thuật, chia sẻ kinh nghiệm và nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học.
Sáu là, đồng bộ hóa quy trình chuẩn hóa giảng viên với việc chuẩn hóa nội dung giảng dạy mang tính thực tiễn và đặc thù.
Chuẩn hóa nội dung, chương trình và phương pháp giảng dạy là yêu cầu quan trọng nhằm nâng cao chất lượng đào tạo trong bối cảnh đổi mới giáo dục. Theo đó, trên cơ sở chương trình chuẩn cần thường xuyên rà soát, cập nhật và hoàn thiện nội dung theo hướng khoa học, hiện đại, bảo đảm tính kế thừa, liên thông giữa các bậc học, đồng thời khắc phục tình trạng trùng lặp, chồng chéo giữa các học phần và tăng cường gắn kết giữa lý luận với thực tiễn. Bên cạnh đó, việc đổi mới chương trình phải gắn với đổi mới phương pháp dạy học theo hướng lấy người học làm trung tâm, phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo trong quá trình tiếp thu kiến thức. Giảng viên cần chuyển từ phương thức truyền thụ một chiều sang vai trò tổ chức, định hướng và gợi mở, xây dựng các tình huống có vấn đề, khuyến khích người học tư duy độc lập, vận dụng kiến thức vào giải quyết các yêu cầu thực tiễn, qua đó nâng cao hiệu quả giáo dục và đào tạo.
4. Kết luận
Có thể khẳng định, chuẩn hóa đội ngũ giảng viên khoa học xã hội và nhân văn là yêu cầu khách quan và có ý nghĩa chiến lược đối với việc nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo trong giai đoạn hiện nay. Quá trình chuẩn hóa không chỉ dừng lại ở việc đáp ứng các tiêu chuẩn về bằng cấp, chứng chỉ mà cần hướng tới chuẩn hóa toàn diện về phẩm chất chính trị, năng lực chuyên môn, kỹ năng sư phạm và năng lực nghiên cứu khoa học, với kết quả được kiểm chứng bằng hiệu quả giảng dạy và sản phẩm đào tạo. Tuy nhiên, để quá trình chuẩn hóa đạt được hiệu quả thực chất, bên cạnh sự quan tâm của các cơ quan quản lý và cơ sở đào tạo, yếu tố quyết định vẫn là tinh thần tự học, tự rèn luyện, ý thức đổi mới và khát vọng phát triển của mỗi giảng viên nhằm không ngừng nâng cao trình độ, năng lực, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và đào tạo trong bối cảnh hiện nay.
Tài liệu tham khảo
[1]. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (Tập 1). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
[2]. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2018). Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khóa XII: Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 19 tháng 5 năm 2018 về tập trung xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp, nhất là cấp chiến lược, đủ phẩm chất, năng lực và uy tín, ngang tầm nhiệm vụ.
[3]. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam. (2013). Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4 tháng 11 năm 2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.
[4]. Quân ủy Trung ương. (2019). Nghị quyết số 109-NQ/QUTW ngày 11 tháng 02 năm 2019 về xây dựng đội ngũ cán bộ quân đội, nhất là cán bộ cấp chiến dịch, chiến lược đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
ENHANCING THE PROFESSIONAL AND PEDAGOGICAL COMPETENCIES OF SOCIAL SCIENCES AND HUMANITIES LECTURERS TO MEET THE STANDARDIZATION REQUIREMENTS OF HIGHER EDUCATION REFORM
MA. Tran Duc Khanh Hung
Faculty of National Defense and Security Education - Hanoi University of Science and Technology
Abstract: In the context of globalization, deep international integration, and the rapid advancement of the Fourth Industrial Revolution, enhancing the quality of education and training has become a fundamental and strategic objective for higher education institutions. To achieve the goal of providing high - quality human resources with comprehensive competencies, ethical qualities, intellectual capacity, and well-rounded character that meet the increasingly demanding requirements of the labor market, the implementation of comprehensive and fundamental educational reform is an inevitable necessity. Within this process, the standardization and continuous improvement of the teaching workforce - particularly lecturers in the social sciences and humanities - constitute the decisive factor. This group of academics plays a pivotal role in shaping students’ worldviews, values, and cultural foundations while making a direct contribution to the quality of teaching, scientific research, and the development of an advanced and exemplary educational environment.
Keywords: Social Sciences and Humanities; Professional Competence; Pedagogical Competence.
