1. Nhà giáo Hồ Chí Minh - Tài năng lỗi lạc và đạo đức mẫu mực
Hồ Chí Minh trong quá trình tìm đường cứu nước, cứu dân, Người đã từng là một nhà giáo. Năm 1910, vào tuổi 20, thầy giáo Nguyễn Tất Thành đã dạy ở Trường Dục Thanh, Phan Thiết. Tuy thời gian dạy học không dài nhưng tư tưởng yêu nước, thương dân, tận tụy trong những giờ lên lớp của Thầy, đặc biệt là tình thương yêu học trò, mẫu mực về đạo đức, lối sống của Thầy, quan hệ mật thiết của Thầy với bà con địa phương,… đã trở thành tấm gương sáng cho mọi người noi theo.
Bác Hồ với cán bộ, giáo viên, học viên Trường Chính trị Trung cấp Quân đội nhân dân Việt Nam, ngày 25-10-1951. Ảnh Tư liệu
Khi Thầy rời Trường Dục Thanh, từ bến cảng Nhà Rồng ở Sài Gòn, đi tìm đường cứu nước, ngày 05/6/1911, mọi người vô cùng quyến luyến, thương nhớ, dù lúc đó chưa ai được biết quyết định vô cùng hệ trọng của Người. Sau cuộc hành trình 30 năm, Người về nước, ở Pắc Bó, Cao Bằng, trực tiếp lãnh đạo cách mạng để giải phóng dân tộc, giải phóng đồng bào. Cách mạng tháng Tám thành công, Người đã khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa với bản Tuyên ngôn Độc lập bất hủ, mở ra kỷ nguyên Độc lập tự do cho Tổ quốc và nhân dân mình, đưa dân tộc ta từ nô lệ tới tự do và làm chủ. Từ thầy giáo Nguyễn Tất Thành đến người chiến sĩ cộng sản kiên cường Nguyễn Ái Quốc và lãnh tụ tối cao của toàn Đảng, toàn dân Hồ Chí Minh. Cuộc đời và sự nghiệp của Người là biểu tượng cao đẹp của đức hy sinh và lòng dũng cảm, dấn thân và dâng hiến toàn vẹn, trọn vẹn cho dân, cho nước, suốt đời phấn đấu cho lý tưởng cộng sản, theo đuổi đến cùng khát vọng Độc lập - Tự do - Hạnh phúc. Đó là hệ giá trị cốt lõi của phát triển - đất nước phồn vinh hạnh phúc, dân tộc cường thịnh, trường tồn.
Hồ Chí Minh là một nhà giáo đích thực, gắn liền với nhà tuyên truyền, cổ động vĩ đại. Từ đầu nguồn Pắc Bó, đến các căn cứ địa cách mạng, các chiến khu trong những ngày nhen lên ngọn lửa đầu tiên, thức tỉnh cả dân tộc vùng lên “đem sức ta mà tự giải phóng cho ta”, cho đến những tháng năm gian khổ xây dựng chính thể Cộng hòa Dân chủ, rồi kháng chiến kiến quốc, chăm lo cho công cuộc xây dựng miền Bắc - hậu phương lớn, hết lòng cho sự nghiệp giải phóng miền Nam - tiền tuyến lớn, và cuối đời viết Di chúc - Bản văn thiêng liêng 1000 từ gửi lại cho toàn Đảng, toàn dân trước lúc đi xa. Hồ Chí Minh dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp cách mạng, trong đó có sự nghiệp giáo dục, “trồng người”.
Trong di sản Hồ Chí Minh, tư tưởng về giáo dục, dạy học, về thầy giáo và nhà trường là một tư tưởng lớn, đặc sắc, sáng tạo và hiện đại, có tầm quan trọng đặc biệt và ý nghĩa sâu xa, chỉ dẫn con đường phát triển của nền giáo dục cách mạng - khoa học, dân chủ và nhân văn. Tư tưởng về giáo dục của Người gắn chặt với tư tưởng về phát triển văn hóa, xây dựng con người, là trù tính chiến lược của Hồ Chí Minh để giải phóng dân tộc; đồng thời, là phát triển dân tộc, độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Đây là phát kiến vĩ đại của Hồ Chí Minh về con đường và quy luật phát triển của Việt Nam trong thời đại mới. Thời đại Hồ Chí Minh ở Việt Nam được đánh giá là thời đại rực rỡ nhất trong lịch sử vẻ vang hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc ta.
Nhà giáo dục lỗi lạc Hồ Chí Minh đồng thời là nhà văn hóa kiệt xuất của Việt Nam mang tầm vóc Danh nhân văn hóa thế giới, đã để lại cho toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta những tư tưởng thấm nhuần sâu sắc bản chất khoa học - cách mạng và nhân văn, nhất là tư tưởng đổi mới - phát triển và hội nhập quốc tế. Nhiều luận điểm và kiến giải của Người cách đây đã trên 100 năm vẫn còn nguyên giá trị khai sáng và chấn hưng dân tộc, vẫn mới mẻ, hiện đại. Thiên tài tư tưởng và tổ chức của Hồ Chí Minh tỏ rõ sự vượt trội và vượt trước thời đại mà Người sống, tranh đấu; ngay cả sự nhạy cảm, mẫn cảm đặc biệt của Người khi dự báo thời cuộc và tương lai; nhận rõ xu hướng vận động đi lên của lịch sử đã từng gây ngạc nhiên trong tư duy và tư tưởng của giới nghiên cứu trong nước và quốc tế. Đó là tầm vóc vĩ đại của Hồ Chí Minh được thực tiễn lịch sử xác nhận. Có thể khái quát một vài điểm nổi bật tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, có ý nghĩa không chỉ trong quá khứ vận động làm cách mạng của Người, trong hiện tại đổi mới ngày nay; mà còn trong tương lai, triển vọng lâu dài của phát triển Việt Nam và thế giới. Đó là những giá trị bền vững của tư tưởng Hồ Chí Minh từ góc nhìn giáo dục và chấn hưng giáo dục.
Thứ nhất, giáo dục và nhà trường thông qua vai trò người thầy giáo - những kỹ sư tâm hồn phải đặc biệt chú trọng giáo dục lòng yêu nước, tự hào về truyền thống lịch sử của dân tộc, thức tỉnh ý thức và tinh thần dân tộc để giác ngộ về trách nhiệm của mình với Tổ quốc - Dân tộc và Nhân dân.
Dù chỉ dạy môn thể dục, sau đó dạy lịch sử, địa lý, ngôn ngữ hay giáo dục công dân ở Trường Dục Thanh, nhưng với thầy giáo Nguyễn Tất Thành, mọi môn học với tính cách là phương tiện khoa học đều đồng quy tới mục đích dạy cho học trò lòng yêu nước, thương dân; dạy đoàn kết; dạy bổn phận và nghĩa vụ với xã hội. Đó là định hướng tư tưởng, là giáo dục giá trị, lẽ sống, niềm tin, bồi dưỡng nhân sinh quan đúng đắn, tình cảm trong sáng lành mạnh. Sâu xa mà nói, đó là giáo dục đạo đức văn hóa “ở đời” và “làm người”, phải thân dân và chính tâm. Sau này, trong thời kỳ kháng chiến, Người nêu rõ “Phải đặc biệt coi trọng các môn học về tinh thần và đạo đức”[5,tr.120], nhất là môn lịch sử:
“Dân ta phải biết sử ta
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”[1, tr.255]
Thứ hai, dạy học là hoạt động chủ đạo trong quá trình giáo dục. Không có thầy trò, trường lớp và dạy học thì không thành giáo dục. Vai trò người thầy rất quan trọng, sứ mệnh rất vẻ vang nhưng có khi cũng âm thầm, cống hiến hy sinh như “những anh hùng vô danh”, trọng trách rất nặng nề, có ảnh hưởng lớn lao đến trí tuệ, đạo đức, nhân cách người học, nhất là học sinh nhỏ tuổi. Dạy học và giáo dục phải coi trọng đạo đức. Đức là gốc, tài là quan trọng. Có đức phải có tài, có tài phải có đức. Người thầy phải là tấm gương mẫu mực về đạo đức, lối sống, cách ứng xử cho học trò noi theo. Trường sư phạm thì thầy phải mô phạm, là “Sư hinh” cao quý.
Thứ ba, phải có dân chủ gắn liền với kỷ cương nền nếp. Phải xây dựng nhà trường là môi trường văn hóa tiêu biểu của xã hội. Giáo dục từ gia đình đến nhà trường và gắn liền với xã hội. Phải có sự phối hợp thống nhất giữa các lực lượng giáo dục.
Thứ tư, nguyên lý, phương châm giáo dục là: Học đi đôi với hành. Giáo dục nhà trường gắn với đời sống xã hội, với lao động, sản xuất và làm công tác xã hội. Chú trọng giáo dục lý tưởng chính trị.
Thứ năm, phải đặc biệt chú trọng phương pháp. Giáo dục, dạy học vừa là một khoa học vừa là một nghệ thuật. Nhà giáo quan trọng, nhà quản lý giáo dục cũng rất quan trọng. Phải đổi mới sáng tạo, không giáo điều, sách vở. Học để làm việc, làm người, làm cán bộ. Học để phụng sự Đoàn thể, giai cấp và nhân dân, Tổ quốc và nhân loại. Muốn đạt mục đích, thì phải cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư[3, tr.208]. Người có những chỉ dẫn cụ thể, đặc sắc về phương pháp giáo dục, phương pháp dạy - học cho từng cấp học, trường mẫu giáo, tiểu học, trung học, đại học.
Thứ sáu, phải tập trung nguồn lực, điều kiện để phát triển giáo dục, trong đó có xây dựng đội ngũ giáo viên. Đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho phát triển. Lo những công việc trước mắt, cấp bách; đồng thời là những việc lâu dài, từ xóa mù chữ, diệt giặc dốt, chăm lo cho bình dân học vụ và gây dựng giáo dục đại học, chuyên nghiệp, dạy nghề.
Thứ bảy, phải chú trọng thi đua dạy tốt, học tốt. Thi đua là yêu nước. Yêu nước phải thi đua. Thông qua giáo dục mà thực hiện khát vọng phát triển. Điển hình nhất là thư của Người gửi thầy và trò nhân ngày Khai giảng năm học đầu tiên dưới chính thể Cộng hòa Dân chủ. Trong bức thư này, Người nêu rõ “phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có của các em”. Đó là tầm tư tưởng cương lĩnh, tuyên ngôn về giáo dục mới. Người kỳ vọng, dân tộc sẽ sánh vai cùng các cường quốc năm châu, nhờ công học tập của các em[2, tr.34-35].
Viết Di chúc từ tháng 5/1965, Người còn quan tâm sửa lại “5 điều Bác dạy thiếu nhi”, nhấn mạnh “giữ gìn vệ sinh thật tốt, khiêm tốn, thật thà, dũng cảm”. Cũng trong Di chúc, Người gợi mở đổi mới giáo dục, trong đó có mô hình nhà trường “nửa ngày học tập, nửa ngày lao động sản xuất”[5, tr.617]. Chú trọng giáo dục toàn diện. Tóm lại, từ tìm đường, chọn đường, nhận đường, Hồ Chí Minh trở thành người dẫn đường, ngọn cờ dẫn đường của cách mạng Việt Nam.
Là nhà giáo dục lỗi lạc và tấm gương mẫu mực về đạo đức, Hồ Chí Minh là người khai sáng vĩ đại của dân tộc, người khai tâm, khai trí cho dân tộc ta, Nhân dân ta với tư cách nhà giáo dục, nhà văn hóa, nhà tư tưởng thiên tài. Người là người truyền cảm hứng mãnh liệt của dân tộc và Nhân dân ta, đặc biệt là đội ngũ nhà giáo, trong đó có đội ngũ nhà giáo Quân đội.
2. Các nhà giáo Quân đội học tập, làm theo tấm gương mẫu mực nhà giáo Hồ Chí Minh trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Hồ Chí Minh là người sáng lập, giáo dục, rèn luyện Quân đội ta, được ngưỡng mộ và tôn vinh là người cha thân yêu của lực lượng vũ trang cách mạng. Là nhà giáo dục, Người quan tâm ngay từ đầu công tác giáo dục tư tưởng chính trị trong Quân đội. Chỉ thị của Người thành lập quân đội, chuẩn bị lực lượng, khởi nghĩa vũ trang giành chính quyền về tay nhân dân, Người xác định tên của tổ chức tiền thân của Quân đội là “Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân”. Đó là đội quân tuyên truyền sâu rộng trong dân chúng, giác ngộ dân chúng làm cách mạng. Người nhấn mạnh “chính trị trọng hơn quân sự”. “Người trước súng sau, dựa vào dân mà đánh giặc”. Có dân thì rồi sẽ có súng. Phải suốt đời gần dân và vì dân. Sau này, người xác định tính chất, bản chất của Quân đội cách mạng là quân đội nhân dân, làm chiến tranh nhân dân để giải phóng dân tộc phục vụ dân và bảo vệ dân.
Chăm lo xây dựng quân đội, Người dành ưu tiên trước hết cho công tác chính trị, giáo dục tư tưởng và đạo đức, tuyên truyền vận động, xây dựng mối liên hệ giữa Đảng với dân, giữa quân với dân, phải như “cá với nước”.
Ngay sau khi cách mạng thành công, chính quyền non trẻ mới thành lập, Người đã dành thời gian đến thăm và huấn thị tại các khóa học của trường quân chính, đào tạo, huấn luyện các cán bộ chính trị trong quân đội. Người đến thăm Trường Võ bị Trần Quốc Tuấn (Trường Sĩ quan lục quân 1 ngày nay), Người căn dặn tỉ mỉ việc huấn luyện và gây dựng tổ chức nhà trường, nhấn mạnh đạo đức, chính trị và kỷ luật. Người còn viết sách, báo huấn luyện chính trị viên. Người để lại những chỉ dẫn vô cùng quan trọng đối với lực lượng vũ trang[6].
Do đó, tình cảm của nhà giáo Hồ Chí Minh với các nhà giáo Quân đội hết sức mật thiết, sâu sắc và gần gũi, thương yêu rất đỗi chân thành, tự nhiên. Danh xưng “Bộ đội Cụ Hồ” của nhân dân ngưỡng mộ, yêu quý bộ đội như con em ruột thịt mà trao tặng từ lâu đã trở thành nét đẹp cao quý của văn hóa quân sự, quân đội cách mạng. “Người anh cả của Bộ đội Cụ Hồ” là Đại tướng huyền thoại Võ Nguyên Giáp cũng từ lâu là một sự kiện văn hóa quân đội, là truyền thống của quân đội bách chiến, bách thắng. Đại tướng vốn là một thầy giáo dạy Sử nên càng trở nên thân thiết với quân đội, từ tướng lĩnh tới chiến sĩ. Hệ thống các học viện, nhà trường trong quân đội rất lớn, đội ngũ các nhà giáo Quân đội rất đông đảo; trong đó, có rất nhiều thầy giáo là tướng lĩnh tài ba, thao lược mà cũng là các trí thức, các nhà khoa học, các nhà sư phạm tài năng.
Các nhà trường Quân đội, các nhà giáo Quân đội đem lại cho nền giáo dục quốc dân ở nước ta những giá trị đặc trưng và đặc thù của nền giáo dục cách mạng sinh ra và trưởng thành trong khói lửa chiến tranh vệ quốc vĩ đại. Vậy các nhà trường, nhà giáo Quân đội học tập và làm theo tấm gương mẫu mực của nhà giáo Hồ Chí Minh những gì và như thế nào trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc?
Trước hết, học tập và làm theo Người cả tư tưởng, đạo đức, phong cách, gắn liền với phương pháp giáo dục sáng tạo, đặc sắc của Người. Cần phải làm cho việc học tập và làm theo Bác trở thành một nhu cầu văn hóa trong Quân đội, thấm nhuần trong toàn quân, toàn quốc một cách tự giác, sáng tạo. Trong Quân đội, ở mọi quân, binh chủng, ở mọi cấp, đến các đơn vị cơ sở, đã hình thành phòng đọc Hồ Chí Minh. Mô hình này rất có ý nghĩa, phải ra sức phát huy tác dụng, hiệu quả để giáo dục cán bộ, chiến sĩ toàn quân với chất lượng cao. Cũng như trong Di chúc của Người, khi đi xa, Người còn gửi lời chào đến toàn thể bộ đội, gây nên niềm xúc động to lớn trong toàn dân, toàn quân. Đó là niềm tự hào riêng có của Quân đội ta, là tài sản văn hóa tinh thần có sức mạnh tạo động lực, phải ra sức tận dụng để giáo dục truyền thống trong Quân đội, nhất là với nhà giáo Quân đội.
Thứ hai, các nhà giáo Quân đội nêu gương mẫu mực về đoàn kết - kỷ luật - kỷ cương nền nếp, về ý chí, nghị lực vượt khó, về bản lĩnh chính trị và năng lực sáng tạo, về “văn hóa đọc”, học tập suốt đời, làm chủ khoa học kỹ thuật, công nghệ hiện đại để làm tốt công tác đào tạo, bồi dưỡng, huấn luyện trong toàn quân; đồng thời, đóng góp vào những thành tựu đỉnh cao của khoa học giáo dục, khoa học sư phạm của nước ta. Đó là chăm lo cho nguồn lực con người, tài nguyên con người trong Quân đội thông qua giáo dục, đào tạo. Đó là sự chuẩn bị chủ động và tích cực góp phần xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới, để Quân đội luôn thực hiện theo đúng lời dạy của Hồ Chí Minh: “Nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng”[4, tr.435].
Thứ ba, tổ chức Đảng trong Quân đội và công tác chính trị trong Quân đội vô cùng quan trọng. Hệ thống chính ủy và đội ngũ chính trị viên góp phần thực hiện trọng trách lịch sử, gắn liền tính Đảng với tính khoa học. Hệ thống này phải mạnh, đội ngũ này phải giỏi để xây dựng quân đội trong sạch, vững mạnh, xây dựng Đảng và hệ thống chính trị trong sạch vững mạnh, làm nòng cốt trong cuộc đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, bảo vệ Đảng, bảo vệ chế độ, bảo vệ nhân dân. Đẩy mạnh giáo dục lý tưởng và truyền thống “Bộ đội Cụ Hồ”, nâng cao đạo đức cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhân - giặc nội xâm nguy hiểm nhất như chỉ dẫn của Người.
Thứ tư, thực hiện lời dạy của Người với Quân đội trong tổ chức và hoạt động của các nhà trường Quân đội, trong đội ngũ các nhà giáo Quân đội về Dân vận, giáo dục thái độ kính trọng lễ phép với dân, nhân dân là cha mẹ của quân đội, là nền tảng của quân đội, kỷ luật là sức mạnh của quân đội. Thực hành phương pháp, phong cách dân vận Hồ Chí Minh, sao cho khi sắp đến thì dân mong, khi ở thì dân thương, khi đi thì dân nhớ.
Thứ năm, vận dụng văn hóa Hồ Chí Minh vào thực tiễn xây dựng văn hóa quân sự, văn hóa quân đội, môi trường văn hóa thấm nhuần giá trị chân - thiện - mỹ, môi trường xanh - sạch - đẹp từ doanh trại đến cơ quan đơn vị, học viện, nhà trường, làm kiểu mẫu, nhất là vào lúc này chúng ta đang có chủ trương “Xây dựng không gian văn hóa Hồ Chí Minh”. Đội ngũ các nhà giáo Quân đội học tập và làm theo Bác để không ngừng bồi đắp cho mình và cho cả đội ngũ về trí tuệ - đạo đức - bản lĩnh - văn hóa ứng xử với các chuẩn mực Nhân - Trí - Dũng - Liêm - Trung, đoàn kết thương yêu, giúp đỡ nhau tiến bộ nữa, tiến bộ mãi. Đó là cách thiết thực nhất để Kỷ niệm 40 năm ngày Nhà giáo Việt Nam và 50 năm “Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không”, làm rạng rỡ truyền thống anh hùng của dân tộc ta, Quân đội ta./.
Tài liệu tham khảo
1. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011, tr. 255.
2. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 4, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011, tr. 34 - 35.
3. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 6, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011, tr. 208.
4. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 14, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011, tr. 435.
5. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 15, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011, tr. 617.
6. 155 câu nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh về Quân đội nhân dân Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2017.
