TCGCVN - Truyền thông số, đặc biệt là mạng xã hội, đóng vai trò quan trọng trong đời sống hiện đại, giúp con người kết nối và tiếp cận thông tin dễ dàng hơn. Tuy nhiên, cũng xuất hiện nhiều vấn đề như thông tin sai lệch và hành vi thiếu văn hóa. Do đó, cần có giải pháp hiệu quả để chấn chỉnh những hành vi này, bảo vệ giá trị văn hóa truyền thống và đảm bảo một môi trường giao tiếp tích cực.
1. Văn hóa ứng xử trên truyền thông số mạng xã hội hiện nay
Thực tiễn cho thấy truyền thông số mạng xã hội hiện nay đang mang lại nhiều lợi ích tích cực cho cuộc sống của chúng ta. Trước hết, nó là kênh thông tin, tuyên truyền về chủ trương, đường lối, quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; truyền tải thông tin hàng ngày về tình hình chính trị, kinh tế - xã hội của đất nước và thông tin quốc tế đến với Nhân dân một cách nhanh chóng, chính xác, kịp thời. Bên cạnh đó, thông qua ứng dụng zalo, viber và một số nền tảng xã hội khác...các cơ quan Nhà nước giải quyết thủ tục hành chính cho người dân và các doanh nghiệp được dễ dàng, thuận lợi hơn, tiết kiệm và rút ngắn thời gian và công sức. Người sử dụng phương tiện truyền thông số mạng xã hội có thể gọi video, livestream, chat nhóm tiện ích, nhắn tin, truyền hình ảnh nhanh chóng, xem nhật ký bạn bè, đăng thông tin, bài viết, hình ảnh...Không những vậy, truyền thông số mạng xã hội còn là phương tiện hữu ích để mỗi người có thể đăng quan điểm cá nhân; giao lưu, chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm sống; nêu gương người tốt, việc tốt trong xã hội để mọi người học tập và làm theo. Bên cạnh đó, người sử dụng còn có thể phản ánh những vấn đề tiêu cực, bất hợp lý, những hành vi vi phạm quy định của pháp luật, những hành vi chống phá Đảng, Nhà nước, chế độ của những hội nhóm, tổ chức, cá nhân tới các cơ quan chức năng xử lý. Truyền thông số mạng xã hội cũng là diễn đàn để các tổ chức, cá nhân có thể chia sẻ, cập nhật tin tức, trao đổi thông tin, tìm kiếm việc làm, giải quyết các công việc hàng ngày, đồng thời cũng là nơi giao lưu, kết nối cộng đồng, bạn bè, gia đình, mở rộng các quan hệ hợp tác và hội nhập quốc tế. Đối với các doanh nghiệp, người kinh doanh có thể thông qua mạng xã hội để quảng cáo kinh doanh, đăng tin tuyển dụng miễn phí để tiết kiệm chi phí, thời gian, sức lao động và thân thiện với môi trường. Những tin nhắn hoặc thông tin đã đăng trên truyền thông số mạng xã hội sẽ được lưu trữ lại, và điều đó làm cho mỗi người có trách nhiệm hơn trong việc cung cấp thông tin của mình. Truyền thông số mạng xã hội đóng vai trò quan trọng trong Cách mạng Công nghiệp 4.0, góp phần quan trọng đối với việc xây dựng Chính phủ điện tử, hướng đến Chính phủ số. Có thể khẳng định, trong tương lai đây là một trong những phương tiện chủ yếu giúp cho mọi người dân trao đổi, chia sẻ thông tin trực tuyến chủ yếu để giải quyết các công việc.
Bên cạnh rất nhiều lợi ích đem lại cho người sử dụng, sự phát triển quá nhanh của truyền thông số mạng xã hội cũng kéo theo nhiều hệ lụy, sự bất tiện, trong đó, vấn đề văn hóa ứng xử trên không gian mạng đang là mối quan tâm lớn. Đó là, người dùng truyền thông số mạng xã hội nếu không nêu cao ý thức, trách nhiệm sẽ có những hành động tiêu cực như: Đăng tải, chia sẻ thông tin có thể gây xúc phạm, làm mất uy tín, danh dự cá nhân của người khác hoặc làm ảnh hưởng quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; Hoạt động khai thác, sử dụng trái phép thông tin cá nhân, riêng tư của người khác cho mục đích thương mại, hoặc các mục đích khác; Vô tình hoặc cố ý “vào hùa” theo đám đông chia sẻ (share), nhận xét, đánh giá trước một thông tin, sự kiện nào đó khi chưa có độ tin cậy cao hoặc không có căn cứ để khẳng định sự kiện đó là có thật; Có những hành động cổ xúy, tiếp tay cho các trào lưu lệch lạc, thiếu văn hóa, gây phản cảm như “bóc phốt”, “tung clip, hình ảnh nhạy cảm” của người khác, đưa thông tin bịa đặt, gây ảnh hưởng xấu đến trật tự an toàn xã hội, kích động bạo lực, phân biệt dân tộc, chủng tộc, vùng miền, giới tính, tôn giáo; có những biểu hiện đi ngược lại với thuần phong mỹ tục Việt Nam...
Từ thực tiễn trên cho thấy, văn hóa ứng xử trên mạng xã hội đã và đang bị nhiều người sử dụng coi nhẹ hoặc vô tình tạo nên những hành động không được phép. Chính vì vậy, việc giáo dục đạo đức, văn hóa, hành vi ứng xử chuẩn mực trên mạng xã hội đang trở thành vấn đề cấp thiết và đòi hỏi sự tham gia từ nhiều phía cả phía các cơ quan quản lý lẫn người sử dụng. Để tìm ra giải pháp nhằm xây dựng hành vi ứng xử văn hóa tốt đẹp trên mạng xã hội, trước hết cần nhận rõ những nguyên nhân dẫn tới sự lệch lạc trong văn hóa ứng xử trên mạng xã hội. Một trong những nguyên nhân chủ yếu chính là do một bộ phận người sử dụng mạng xã hội bị đắm chìm trong thế giới ảo, đặc biệt là những người trẻ tuổi, khiến họ sẵn sàng bỏ qua các quy tắc đạo đức, chuẩn mực văn hóa trong cuộc sống thực để được nổi tiếng hay nhận được sự chú ý, điều này thể hiện qua số lượt xem (view), chia sẻ (share), tương tác, bày tỏ thái độ (like, love), bình luận (comment) trên mạng xã hội. Bên cạnh đó, cũng do chính người sử dụng chưa hiểu rõ những quy định của pháp luật, chưa nhận thức được hết các hậu quả của việc tương tác với nội dung độc hại; sự thiếu trách nhiệm trong quá trình sử dụng mạng xã hội cũng là yếu tố ảnh hưởng không ít tới hành vi ứng xử trên mạng xã hội. Do vậy, dưới góc nhìn của nhiều người sử dụng, mạng xã hội là môi trường “ảo”, là “vô danh” nên họ cho rằng không phải chịu trách nhiệm với những hành động của mình, từ đó tùy ý, tự do trong phát ngôn, chia sẻ thông tin mà không nghĩ đến hậu quả tiêu cực đối với xã hội, cá nhân và những tổ chức. Do sự đa dạng, tính đặc thù về ngôn ngữ trên mạng xã hội nên việc sử dụng công cụ kỹ thuật để nhận diện và phát hiện những nội dung vi phạm chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn đang đặt ra. Ngôn ngữ sử dụng trên mạng xã hội hiện nay được dùng theo cách riêng với sự kết hợp “lạ hóa” và khó hiểu, có thể kết hợp với ngôn ngữ khác (phổ biến là tiếng Anh) hoặc dùng tiếng lóng, thêm, bớt, thay thế chữ cái, viết chữ hoa,… Bên cạnh đó, quy định pháp luật trong xử phạt các hành vi vi phạm đạo đức, thuần phong mỹ tục, những hình ảnh phản cảm, trái văn hóa…còn mang tính chung chung, định tính, gây khó khăn cho các cơ quan chức năng trong việc xử lý.
Trong thời gian qua, các đơn vị chức năng của Bộ Thông tin và Truyền thông đã thực hiện triển khai nhiều biện pháp nhằm tăng cường quản lý nội dung thông tin trên mạng xã hội, ngăn chặn xử lý những nội dung vi phạm pháp luật trên mạng xã hội và song song với đó, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật cũng dần được hoàn thiện, điển hình như: Luật An ninh mạng; Nghị định số 72/2013/NĐ-CP và Nghị định số 27/2018/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng. Trong quy định có nhấn mạnh mọi hành vi vi phạm pháp luật trong quá trình sử dụng mạng xã hội đều bị xử lý nghiêm theo quy định; tùy theo tính chất, mức độ vi phạm, có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định số 15/2020/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, công nghệ thông tin và giao dịch điện tử; hoặc có thể bị xử lý theo quy định của Bộ luật Hình sự .
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, dù các cơ quan quản lý Nhà nước có ban hành các văn bản pháp lý, các quy định nghiêm ngặt đến đâu, có thường xuyên cập nhật để luật phù hợp với thực tế đến đâu cũng không thể loại trừ hoàn toàn được hết những nội dung không sai trái, kém văn hóa, không lành mạnh trên không gian mạng xã hội. Chính vì thế, bên cạnh những quy định của pháp luật, cần phải có một khuôn khổ thể chế “mềm”, để bổ sung cho các khung pháp lý chính thức của Nhà nước, đồng thời có những văn bản hướng dẫn cụ thể để xử lý, ngăn chặn kịp thời những hành vi vi phạm.
2. Một số giải pháp nhằm tăng cường hơn nữa quản lý văn hóa ứng xử trên truyền thông số mạng xã hội ở Việt Nam hiện nay
Thứ nhất, hoàn thiện hơn nữa về hệ thống văn bản quy phạm pháp luật.
Trước thực trạng ứng xử văn hóa trên truyền thông số mạng xã hội, cần thiết phải đẩy mạnh việc hoàn chỉnh hệ thống văn bản quy phạm pháp luật quản lý nội dung thông tin trên mạng xã hội, sử dụng các biện pháp chủ quan và khách quan trong phòng chống và xử lý hành vi lợi dụng mạng xã hội để vi phạm pháp luật, trục lợi cá nhân. Nghiên cứu, rà soát và sửa đổi, bổ sung nhằm nâng cao hơn nữa hiệu lực, hiệu quả các văn bản hiện có về quản lý truyền thông số mạng xã hội, phù hợp với yêu cầu thực tiễn, xu hướng hành vi của người dùng và theo sự phát triển nhanh của công nghệ thông tin.
Các cơ quan quản lý tăng cường hơn nữa các chế tài xử lý nghiêm khắc hơn, có tính răn đe cao hơn đối với những hành vi vi phạm pháp luật trên truyền thông số trên mạng xã hội có chủ đích, có tác động xấu đến xã hội, làm xói mòn giá trị đạo đức, văn hóa, truyền thống của dân tộc Việt Nam hoặc gây hậu quả nghiêm trọng dẫn đến tính mạng con người hoặc đe dọa đến vấn đề an ninh quốc gia.
Cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung và chỉnh sửa những quy định đối với các nền tảng truyền thông số mạng xã hội, phải nhanh chóng có những giải pháp để định danh tài khoản người dùng tại Việt Nam và các quy định liên quan đến trách nhiệm pháp lý đối với nội dung mà người dùng đăng tải trên nền tảng mạng xã hội.
Thứ hai, tăng cường giáo dục đạo đức và nâng cao hơn nữa về ý thức cho người dùng mạng xã hội
Song song với những thông tin tích cực, mạng xã hội còn tồn tại những thông tin, sai trái, lệch chuẩn, độc hại, không phù hợp về chuẩn đạo đức, văn hóa. Nếu chỉ sử dụng pháp luật để quản lý, điều chỉnh hành vi của con người, thì chưa đủ, mà còn cần có sự điều chỉnh từ góc độ chuẩn mực đạo đức, văn hóa dân tộc. Do đó, cần thiết phải tăng cường giáo dục những chuẩn mực về đạo đức, văn hóa ứng xử trên mạng xã hội cho người sử dụng. Chuẩn mực đạo đức bao gồm: Sự quan tâm, yêu thương, chia sẻ với những người gặp khó khăn; không nói xấu, xúc phạm, hạ thấp danh dự, nhân phẩm của người khác; không kích động, gây mất đoàn kết...Để thực hiện tốt công tác giáo dục đạo đức cho người sử dụng mạng xã hội số, cần phải có những biện pháp khuyến khích, thúc đẩy những giá trị tốt đẹp của con người nói chung và trong cộng đồng mạng nói riêng, đưa ra hướng dẫn để mọi cá nhân, tổ chức tham gia mạng xã hội ứng xử một cách văn minh. Như là, xây dựng những tiêu chí cụ thể về ứng xử văn hóa, đạo đức trên mạng xã hội; đưa hoạt động giáo dục về ứng xử văn hóa đạo đức trên mạng xã hội vào trong chương trình giáo dục các cấp; tuyên truyền cho cán bộ, viên chức, người lao động trong tại các cơ quan, đơn vị...
Để phát triển môi trường văn hóa lành mạnh trên mạng xã hội, cùng với quá trình “chống” những biểu hiện tiêu cực, chúng ta phải tích cực “xây” những giá trị tốt đẹp, văn minh. Định hướng, khuyến khích những tổ chức, cá nhân hoạt động trong lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật trên truyền thông mạng xã hội, những người có tầm ảnh hưởng lớn đối với giới trẻ hiện nay tích cực hơn nữa trong sản xuất, sáng tạo những sản phẩm chất lượng, lan tỏa những giá trị cốt lõi, phù hợp với văn hóa Việt, góp phần nhân rộng những điều tốt, biến những nội dung cao đẹp thành dòng chủ lưu trên không gian mạng. Đồng thời, ngăn chặn, đẩy lùi cái xấu, cái tiêu cực ra khỏi tầm mắt của người sử dụng mạng. Đặc biệt, cần tập trung vào phổ biến kỹ năng số để những người sử dụng mạng xã hội tự bản thân chú ý nâng cao nhận thức và đưa ra một số chuẩn mực, giá trị cốt lõi về văn hóa ứng xử khi tham gia mạng xã hội.
Đối với những hành vi ứng xử vô văn hóa, có những biểu hiện “lệch chuẩn”, cần thiết phải có sự phản biện tích cực từ phía dư luận xã hội, đề cao vai trò định hướng tích cực của người đứng đầu, quản trị viên các diễn đàn, website, fanclub… Hơn nữa, cần đẩy mạnh trang bị kiến thức, kỹ năng công nghệ thông tin, giáo dục cách thức tự bảo vệ bản thân tránh khỏi những tiêu cực trên không gian mạng cho giới trẻ, nhất là trẻ em. Có thể thấy đây là giải pháp có ý nghĩa quan trọng và lâu dài nhằm nâng cao dân trí một cách toàn diện về hành vi ứng xử trên mạng xã hội và mỗi người dân phải tự mình chọn lọc để tiếp nhận thông tin.
Cần tập trung hướng vào phổ biến kỹ năng số để tất cả mọi người dân tự nâng cao nhận thức và tự mình xác định một số chuẩn mực, giá trị cốt lõi khi tham gia mạng xã hội. Không đăng tải, lan truyền những nội dung vi phạm pháp luật, những các thông thông tin mang mục đích xúc phạm danh dự, nhân phẩm, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân khác... Khi giáo dục kỹ năng số cần hướng đến mọi đối tượng trong xã hội, trong đó, chú trọng vào nhóm đối tượng sử dụng là người trẻ, lứa tuổi vị thành niên.
Trong khi thực hiện giáo dục ý thức, thái độ cho người sử dụng mạng xã hội có thể kết hợp với các giải pháp tuyên truyền để mọi người hiểu được mạng xã hội không phải là vùng “vô luật” mà người dùng có thể tự do đăng tải, tự ý truyền bá các thông tin sai lệch, các hành vi vi phạm pháp luật và mạng xã hội bây giờ không phải là ảo mà là thật. Cho nên, mọi hành vi vi phạm pháp luật đều phải chịu trách nhiệm trước quy định của Nhà nước.
Từ thực trạng trên, đặt ra vấn đề yêu cầu đối với các cơ quan, tổ chức, cá nhân có trách nhiệm và người dùng truyền thông số mạng xã hội cần xây dựng cho mình văn hóa ứng xử trên mạng xã hội và tập trung vào những nội dung sau:
- Tự ý thức trách nhiệm phải chấp hành nghiêm chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về quản lý truyền thông số mạng xã hội. Trong đó, chú ý tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật đến các đối tượng là thanh niên, thiếu niên, học sinh, bởi họ đang ở độ tuổi mà bản lĩnh chưa thực sự vững vàng, non nớt về ý thức chính trị, dễ bị lôi kéo theo cái xấu.
- Giáo dục, nêu cao tính gương mẫu của cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức trong sử dụng truyền thông số mạng xã hội, nhất là đối với cán bộ lãnh đạo. Phải tuân thủ kỷ luật phát ngôn, không sử dụng truyền thông số mạng xã hội để khai thác, tuyên truyền các thông tin chưa được kiểm chứng, phiến diện, một chiều ảnh hưởng đến hoạt động công vụ, ảnh hưởng xấu đến uy tín của Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội.
- Cần xây dựng và triển khai thực hiện Bộ quy tắc ứng xử trên truyền thông số mạng xã hội cho các nhà cung cấp dịch vụ và người sử dụng truyền thông số mạng xã hội. Xây dựng và dần hoàn thiện môi trường truyền thông số mạng xã hội lành mạnh, an toàn, tích cực, văn minh. Khơi dậy ý thức của mọi người khi tham gia sử dụng mạng xã hội phải có trách nhiệm, tôn trọng lẫn nhau, có thái độ ứng xử văn hóa, đúng chuẩn mực đạo đức, thuần phong mỹ tục và truyền thống tốt đẹp của dân tộc.
- Tự mỗi người cần nâng cao ý thức học tập và rèn luyện về cách ứng xử trên truyền thông số mạng xã hội. Có sự quan tâm, lắng nghe, chia sẻ, thông cảm đến người khác. Khi nhận xét, bình luận vấn đề gì hay người khác cần có thái độ khách quan và đúng mực, cảm xúc phù hợp. Lựa chọn, kiểm chứng thông tin chính xác trước khi đăng lên mạng xã hội, đồng thời phải chịu trách nhiệm với thông tin mình cung cấp, chia sẻ.
Khi nhận thức được vấn đề sẽ không đăng thông tin, hình ảnh không đúng quy định pháp luật, hoặc không phù hợp với văn hóa, đạo đức của người Việt Nam.
- Mỗi cá nhân khi xem thông tin trên truyền thông số mạng xã hội, phải có ý thức tìm hiểu nguồn gốc của thông tin, phân biệt tin đúng - sai, thật - giả; chú ý tiếp cận những thông tin chính thống, tích cực, bổ ích. Không để bản thân bị rơi vào những thông tin thất thiệt, tiêu cực, gây ảnh hưởng đến mình và tập thể.
- Các cơ quan, tổ chức cần có trách nhiệm thực hiện tốt công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm của các cá nhân, tổ chức trong sử dụng truyền thông số mạng xã hội theo quy định pháp luật. Đồng thời, kịp thời có những biện pháp ngăn chặn những luồng thông tin xấu, độc hại, không đúng sự thật trên truyền thông số mạng xã hội.
Thứ ba, nâng cấp về mặt kỹ thuật công nghệ trong quản lý hệ thống mạng.
Cần đầu tư và nâng cấp hệ thống kiểm duyệt thông tin và triển khai phần mềm ngăn chặn, chọn lọc, phát hiện, xử lý hành vi vi phạm trên môi trường mạng để có thể rà quét, kiểm soát được các hình ảnh, video khi người sử dụng mạng đăng tải. Đồng thời, thường xuyên cập nhật và triển khai hệ thống cảnh báo, chặn lọc các truy cập thông tin sai phạm từ người dùng.
Tuy vậy, trong điều kiện ở nước ta hiện nay và trong thời gian tới, những công cụ kỹ thuật mà chúng ta đang sử dụng vẫn khó có thể phát hiện các hành vi ứng xử vi phạm pháp luật. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức an ninh có nghiệp vụ tham gia phát hiện và xác minh hành vi vi phạm, sau đó mới sử dụng công cụ kỹ thuật rà quét phát hiện và đưa ra các giải pháp cảnh báo và ngăn chặn kịp thời.
Thứ tư, yêu cầu đối với các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ truyền thông số mạng xã hội.
Các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mạng xã hội cần thiết kế, xây dựng các biện pháp định danh tài khoản người dùng mạng xã hội tại Việt Nam (đặc biệt tập trung trước với các tài khoản, fanpage có đông lượng người theo dõi). Đồng thời, chỉ cho phép các tài khoản định danh mới được livestream rộng rãi. Bên cạnh đó, cần triển khai cấp nhanh mã xác thực (bluetick) cho các fanpage chính thức của một số cơ quan, tổ chức Đảng và Nhà nước. Quản lý nghiêm ngặt việc cấp phép thành lập fanpage chính thức của một số cơ quan, tổ chức Đảng và Nhà nước khi có sự đồng ý của Bộ Thông tin và Truyền thông hoặc sự xác nhận của chính cơ quan, tổ chức đó. Cần thiết phải có giải pháp kiểm tra giám sát chặt chẽ các loại quảng cáo, khi thấy hiện tượng quảng cáo liên quan đến vấn đề chính trị, ngay lập tức gỡ xuống và nắm bắt chính xác, kịp thời nguồn cung cấp thông tin sai trái đó để xử lý nghiêm trước pháp luật./.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Cục PT, TH và TT điện tử cơ quan hợp tác quốc tế Hàn Quốc, Quản lý thông tin trên mạng xã hội trong bối cảnh bùng nổ thông tin, NXB CTQG - Sự Thật, Hà Nội, 2021.
- Đỗ Đình Tấn, Báo chí và mạng xã hội, Nxb Trẻ, Hà Nội, 2017.
- Xem: https://thuvienphapluat.vn/phap-luat/tren-mang-xa-hoi-hanh-vi-chia-se-thong-tin-gia-mao-sai-su-that-xuyen-tac-vu-khong-xuc-pham-danh-du--12117.html
- Xem: https://nhandan.vn/giai-phap-phat-trien-van-hoa-hanh-vi-ung-xu-tren-mang-xa-hoi-tai-viet-nam-post730324.html
- Xem: https://baomoi.com/ngon-ngu-gioi-tre-can-su-dung-dung-muc-c44146731.epi
- Xem: https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=168699
- Xem: https://vov.vn/xa-hoi/tai-khoan-facebook-dinh-danh-moi-duoc-livestream-945559.vov
