1. Đặt vấn đề
Giáo dục địa phương là nội dung bắt buộc trong chương trình giáo dục phổ thông 2018. Nội dung giáo dục địa phương giúp học sinh sâu sắc hơn về lịch sử, địa lý, văn hóa, truyền thống, kinh tế, xã hội của quê hương mình. Qua đó góp phần hình thành, phát triển năng lực, phẩm chất của học sinh; giúp các em khắc sâu hơn tinh thần yêu quê hương, đất nước, lòng tự hào dân tộc có ý thức phấn đấu, vương lên hoàn thiện bản thân góp phần xây dựng quê hương.
Hiểu rõ ý nghĩa, tác dụng lớn lao của nội dung giáo dục địa phương, mặc dù ở một trường liên cấp tiểu học – trung học cơ sở ở một địa phương miền núi và quá nhiều khó khăn, nhưng chúng tôi đã cố gắng khắc phục để thực hiện ngày một tốt hơn nội dung giáo dục địa phương cho học sinh.
Trong bài viết nhỏ này, xin trình bày những khó khăn gặp phải, một số giải pháp và kết quả bước đầu thực hiện nội dung giáo dục địa phương cho học sinh nhà trường.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Đôi nét về Trường Tiểu học – Trung học cơ sở Yến Dương
Xã Yến Dương huyện Ba Bể (Bắc Kạn) cách trung tâm huyện Ba Bể trên mười km, là xã miền núi cao, đèo dốc, đường xá đi lại rất khó khăn. Dân số của xã gần 2.800 người với 4 dân tộc Tày, Nùng, Kinh, Dao; trong đó người Dao chiếm 50%. Người dân chủ yếu sống bằng nghề nông lâm nghiệp, kinh tế còn chậm phát triển, tỷ lệ hộ nghèo còn cao. Do đời sống còn khó khăn nên người dân còn ít quan tâm đến điều kiện học tập của con em, giáo dục của xã còn nhiều khó khăn.
Trường Tiểu học – Trung học cơ sở Yến Dương (TH-THCS) ngay trung tâm xã, gần đường giao thông. Năm học 2024-2025 trường có 14 lớp (10 lớp TH, 4 lớp THCS) vưới 367 học sinh trong đó TH có 198 học sinh. Trường có 19 cán bộ, giáo viên, công nhân viên trong đó 2 cán bộ quản lý (1 hiệu trưởng, 1 hiệu phó), 16 giáo viên TH, 8 giáo viên THCS. Cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học còn thiếu thốn, trường đang được đầu tư xây dựng thêm.
2.2. Những khó khăn gặp phải khi triển khai dạy học nội dung giáo dục địa phương cho học sinh
- Một trong những khó khăn đối với trường TH-THCS Yến Dương là một trường liên cấp, quy mô quá nhỏ (THCS có 4 lớp, mỗi khối chỉ có 1 lớp, khối tiểu học có 9 lớp, mỗi khối có 2 lớp, khối 5 có 1 lớp). Việc trao đổi chuyên môn nghiệp vụ rất khó khăn, giáo viên hầu như “tự biên tự diễn”. Nội dung giáo dục là rất mới mẻ, lần đầu tiên tiếp xúc với nội dung, tiếp xúc với sách, giáo viên không biết trao đổi với ai, hỏi ai.
- Cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học của trường còn nhiều thiếu thốn. Ở một địa phương miền núi, kinh tế - xã hội còn chậm phát triển, không có nhà máy, xí nghiệp, cơ sở sản xuất có thể là nơi tham quan trải nghiệm. Địa phương không gần những di tích lịch sử, danh lam thẳng cảnh, trong khi nhiều gia đình học sinh còn khó khăn về kinh tế, nên điều kiện xã hội hóa trong hoạt động nội dung bắt buộc trong chương trình giáo dục phổ thông 2018, một nội dung hoạt động, giáo dục hoàn toàn mới, trong khi bộ GD&ĐT còn rất ít văn bản hướng dẫn thực hiện, công tác tập huấn cán bộ quản lý giáo viên trực tiếp dạy nội dung giáo dục địa phương chưa được chú trọng.
- Không có sách giáo khoa, hoặc sách đến chậm là khó khăn lớn trong dạy, học. Giáo viên cần có sách sớm để nghiên cứu, sưu tầm tài liệu cho bài giảng. Sách không có, chỉ có các bản phô tô, giáo viên rất khó làm việc, rất bị động, không thể tham khảo tài liệu, mở rộng kiến thức.
Học sinh học qua bản phô tô không hứng thú, không cảm nhận được cái hay, cái đẹp của cuốn sách. Một thầy giáo hiệu trưởng đã phát biểu: Thời gian qua, với nội dung giáo dục địa phương, “giáo viên học trước, học sinh học sau”.
- Đối với cấp TH, nội dung giáo dục địa phương được ghi trong chương trình giáo dục phổ thông 2018 (chương trình tổng thể): các môn học và hoạt động giáo dục bắt buộc cấp TH.
Hoạt động trải nghiệm (trong đó có nội dung giáo dục địa phương)
Mục về nội dung giáo dục địa phương
Ở cấp TH, nội dung giáo dục địa phương được tích hợp với hoạt động trải nghiệm
Bộ GD&ĐT không có văn bản hướng dẫn thực hiện, các cơ sở giáo dục rất khó thực hiện. Tích hợp là như thế nào. Cán bộ quản lý cơ sở giáo dục, giáo viên cần có sự đầu tư, tìm tòi. Trong khi đó, ở trường Yến Dương, ít giáo viên, cán bộ quản lý cả 2 cấp TH, THCS không có điều kiện đầu tư tốt hơn cho việc thực hiện nội dung giáo dục địa phương. Tình trạng chung, giáo viên tiểu học bỏ qua nội dung này, nếu cán bộ quản lý không kiểm tra, đôn đốc chặt chẽ. Mặt khác, học sinh cũng không được học với sách giáo khoa chỉ qua tài liệu phô tô, các em không hứng thú.
- Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh chưa có quy định, hướng dẫn cụ thể gây khó khăn cho giáo viên, khó khăn cho công tác quản lý chất lượng giáo dục trong nhà trường.
Giờ lên lớp chủ đề Giáo dục địa phương
2.3. Tổ chức thực hiện nội dung giáo dục địa phương cho học sinh ở cơ sở
Hiệu trưởng trường TH-THCS Yến Dương huyện Ba Bể Bắc Kạn may mắn được lãnh đạo Sở GD&ĐT tỉnh Bắc Kạn chỉ định tham gia nghiên cứu, biên soạn tài liệu giáo dục địa phương cho học sinh tỉnh Bắc Kạn. Được tập huấn về các nội dung cốt lỗi như:
Quan điểm xây dựng chương trình giáo dục địa phương
Cấu trúc của tài liệu giáo dục địa phương
Phương pháp triển khai dạy học nội dung giáo dục địa phương trong nhà trường (TH, THCS, THPT)
Vấn đề trao quyền cho địa phương, nhà trường lựa chọn, sổ sung nội dung giáo dục và triển khai thực hiện
Những việc đó rất có ý nghĩa đối với người làm quản lý trực tiếp ở một cơ sở giáo dục. Trường TH,THCS Yến Dương thống nhất cách phân công giáo viên dạy nội dung giáo dục địa phương như sau:
Cấp TH: Lồng ghép nội dung giáo dục địa phương vào các hoạt động trải nghiệm. Ví dụ, ở lớp 1 – chủ đề 5 (trò chơi dân gian: trò chơi trung còn, trò chơi đẩy gậy), chủ đề 8 bảo vệ môi trường; lớp 12, chủ đề 2 (xôi ngũ sắc); lớp 4 chủ đề 5 (nhà sàn của dân tộc Tày ở Bắc Kạn)....
- Lồng ghép nội dung chủ đề vào các môn học. Ví dụ lớp 1: Chủ đề 1 (gia đình của Mai), lồng ghép vào Tiếng Việt. Lớp 4: Chủ đề 4 (di tích lịch sử Nà Tu) lồng ghép vào Tiếng Việt.
- Sử dụng sách giáo dục địa phương như sách giáo khoa để dạy những phần liên quan đến lịch sử, địa lý địa phương.
Ví dụ: Lớp 4 – chủ đề 1 (thiên nhiên và con người Bắc Kạn), chủ đề 2 (lịch sử và truyền thống quê hương Bắc Kạn) dùng để dạy học về lịch sử, địa lý địa phương trong môn khoa học xã hội.
Cấp THCS: Trường chỉ có 8 giáo viên THCS. Chúng tôi phân công giáo viên dạy theo lớp. Giáo viên gặp khó khăn khi phải dạy những chủ đề không thuộc hoặc xa với chuyên môn nhưng do những kiến thức trong sách giáo dục địa pương rất gần gũi, không đòi hỏi đi sâu nên giáo viên đều có thể hoàn thành việc dạy học. Nếu có sách trước để giáo viên nghiên cứu, chuẩn bị chu đáo thì việc dạy học sẽ kết quả cao, học sinh hứng thú học tập.
Ví dụ: Cô giáo Dương Quỳnh Châu dạy chủ đề 8 lớp 6
“Nghề dệt thổ cẩm ở Bắc Kạn”
Thời lượng 3 tiết – cô Châu dạy tách 3 tiết khác nhau.
Rất may là ở xã Yến Dương còn có gia đình trồng cây lanh, cây bông làm sợi thủ công nhuộm màu từ các lá cây, còn khung dệt, thêu thổ cẩm.
Cô giáo Quỳnh Châu đã đến tìm hiểu, chụp hình, ký mượn dân một số hiện vật như khăn, địu trẻ, chăn, màn che.... về làm mẫu vật khi dạy học.
Cô Quỳnh Châu thiết kế bài dạy 3 tiết
Tiết 1: Mở đầu – Nghề dệt thổ cẩm
Nguyên liệu dệt thổ cẩm
Cô giáo cho học sinh biết: Cây bông, cây lanh, từ thu hoạch đến làm tơ....nhuộm màu, tạo hoa văn....(ngày nay người dân có dùng các loại chỉ màu để thêu, trồng bông nhiều hơn lanh)
Tiết 2: - Dụng cụ, quy trình dệt vải của dân tộc Tày
- Giới thiệu về khung dệt vải của dân tộc Tày
Hình thành cho học sinh quy trình tạo ra sản phẩn của thổ cẩm
Tiết 3: Vai trò của sản phẩm thổ cẩm trong đời sống
Cô Quỳnh Châu pho tô 2 bộ x 8 ảnh về trồng, xử lý nguyên liệu dệt thổ cẩm, dệt, hoàn thiện thổ cẩm để tổ chức trò chơi tiếp sức, mở đầu tiết học, kiểm tra kiến thức phần học trước .
Cô giáo thiết kế 4 nhóm học sinh (có sự hỗ trợ của phụ huynh) trưng bày 4 gian hàng sản phẩm dệt thổ cẩm, có thuyết minh giới thiệu, kết hợp trình diễn thời trang tiết học rất sinh động, cuốn hút học sinh.
Cô giáo Quỳnh Chân đã có suy nghĩ kỹ, sáng tạo trong tổ chức thực hiện. Cô là giáo viên văn, chuyên môn không liên quan nhiều đến những kiến thức về nghề thủ công, về dệt thổ cẩm. Giáo viên dạy nội dung giáo dục địa phương cần có trách nhiệm, nhiệt tình, sự tìm tòi sáng tạo sẽ dạy tốt nội dung này.
2.4. Một số đề xuất, giải pháp
Để có thể thực hiện tốt nội dung giáo dục địa phương xin đề nghị một số giải pháp sau:
- Đề nghị có tập huấn về phương pháp dạy, tổ chức hoạt động, kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh trong dạy học nội dung giáo dục địa phương.
- Đề nghị in và phát hành kịp thời sách để giáo viên, học sinh sử dụng trong dạy học.
- Tăng cường cơ sở vật chất, thiết bị dạy học cho các trường học ở miền núi vùng khó khăn.
- Nghiên cứu chế độ cấp kinh phí cho các hoạt động tham quan, học tập, giao lưu cho giáo viên để có những hiểu biết sâu rộng hơn về địa phương là vốn hiểu biết quan trọng của giáo viên nhằm dạy tốt nội dung giáo dục địa phương.
- Tăng cường trách nhiệm, sự chủ động sáng tạo quản lý nhà trường và giáo viên trong dạy học nội dung giáo dục địa phương
3. Kết luận
Bộ GD&ĐT đưa nội dung giáo dục địa phương là nội dung dạy học bắt buộc trong chương trình giáo dục địa phương 2018 là hoàn toàn đúng đắn, là cần thiết, có tác dụng giá dục đạo đức, nhân sách học sinh hình thành phẩm chất con người mới của học sinh
Nội dung các giáo dục địa phương đã được nghiêm túc triển khai từ các Sở GD&ĐT đến cá trường học, đã có những kết quả nhất định, song còn nhiều khó khăn.
Sự nỗ lực, tìm tòi, sáng tạo của lãnh đạo cơ sở Giáo dục và giáo viên trực tiếp dạy học là yếu tố cần thiết quyết định cho kết quả dạy học nội dung giáo dục địa phương.
Tài liệu tham khảo
- Bộ GD&ĐT chương trình giáo dục phổ thông 2018
- UBND, Sở GD&ĐT tỉnh Bắc Kạn, Tài liệu giáo dục địa phương từ lớp 1 đến lớp 12
- Nguyễn Phú Tuấn: Xây dựng chương trình và biên soạn sách giáo dục địa phương
- Tài liệu tập huấn giáo viên nội dung giáo dục địa phương cho học sinh.
