1. Vai trò của xã hội học tập
Học tập là nhu cầu cơ bản, vừa mang tính chủ quan, vừa là đòi hỏi mang tính tất yếu cho sự tồn tại, phát triển của mỗi con người; là bệ đỡ cho văn hoá, văn minh của nhân loại. Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định, học tập có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách cá nhân và góp phần quyết định sự vận động và phát triển của xã hội. Quá trình học tập giúp cho con người “có khả năng nắm vững nhanh chóng toàn bộ hệ thống sản xuất trong thực tiễn, làm cho họ có thể lần lượt chuyển từ ngành sản xuất này sang ngành sản xuất nọ tùy theo nhu cầu của xã hội hoặc tùy theo sở thích của bản thân họ”[1, tr.474]. Với Chủ tịch Hồ Chí Minh, tư tưởng về giáo dục, tự học và học tập suốt đời là một luận điểm quan trọng mà Người luôn đặt lên hàng đầu. Người từng nói: “Sự học là vô cùng”, “thế giới tiến bộ không ngừng, ai không học là lùi”, “học hỏi là một việc phải tiếp tục suốt đời. Suốt đời phải gắn liền lý luận với công tác thực tế. Không ai tự cho mình đã biết đủ rồi, biết hết rồi”. Người chỉ rõ mục đích của việc học tập: “Học để làm việc, làm người, làm cán bộ. Học để phụng sự đoàn thể, giai cấp và nhân dân, Tổ quốc và nhân loại”[2, tr.208].
Sự học của con người thường được phân chia theo nhiều cách khác nhau, trong đó có một cách phân chia phổ biến là học trong nhà trường và học trong thực tiễn cuộc sống. Học trong nhà trường là quá trình học tập được tổ chức chặt chẽ, người học tiếp thu, lĩnh hội tri thức thông qua hoạt động dạy và học. Những tri thức được truyền dạy trong nhà trường là những tri thức đã được lựa chọn, chắt lọc, sắp xếp thành hệ thống, có khả năng định hướng, hỗ trợ sự phát triển tư duy nhanh chóng cho người học. Còn học tập trong thực tiễn cuộc sống là quá trình mỗi cá nhân tự tiếp thu, lĩnh hội tri thức, hiểu biết thông qua quá trình trải nghiệm các hoạt động sống, giao tiếp xã hội. Học tập trong cuộc sống đòi hỏi năng lực tự lựa chọn, chắt lọc của mỗi cá nhân. Học tập trong nhà trường là hữu hạn và gắn với những điều kiện nhất định; học tập trong cuộc sống là vô hạn, là học tập suốt đời, không thể bị ràng buộc. Cả hai hình thức học tập này đều đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển của mỗi cá nhân.
2. Khái niệm xã hội học tập
Từ những năm 60 của thế kỷ XX, khái niệm “xã hội học tập” đã được các nhà khoa học thế giới bàn đến. Đầu tiên, học giả Donal Alan Schon trong tác phẩm “Publicand private learning in a change Society” (Học tập công và tư trong một xã hội đang thay đổi), đã đưa ra khái niệm “The learning Society” (Xã hội học tập) khi bàn đến giáo dục công lập và tư thục trong một xã hội đang có những thay đổi lớn lao và nhanh chóng về khoa học và công nghệ. Năm 1996, trong báo cáo gửi UNESCO “Học tập: Một kho báu tiềm ẩn” (Learning: The Treasure Within) của Ủy ban quốc tế về phát triển giáo dục thế kỷ XXI do Jacques Delos đứng đầu đã nhấn mạnh rằng khái niệm học tập suốt đời chính là chìa khóa của thế kỷ XXI, và nó vượt xa hơn sự phân chia truyền thống giữa giáo dục ban đầu và giáo dục thường xuyên. Báo cáo Delors cũng chỉ rõ rằng khái niệm xã hội học tập trong suốt đời sẽ trực tiếp dẫn đường đến xã hội học tập, một xã hội tạo ra nhiều cơ hội học tập đa dạng, cả trong nhà trường lẫn trong đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa, tạo điều kiện cho mọi người phát triển nhận thức về chính bản thân mình cũng như môi trường của mình, khuyến khích họ thực hiện vai trò xã hội của mỗi cá nhân trong công việc và trong cộng đồng [3].
Ở Việt Nam, khái niệm xã hội học tập cũng được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu, với nhiều cách tiếp cận khác nhau: “Xã hội học tập là một xã hội mọi người đều lấy học tập là một công việc thường xuyên, suốt đời, học trong nhà trường và ngoài nhà trường, chính quy và không chính quy, như là một phần không thể thiếu được của đời mình, lấy học tập là phương pháp tiếp cận (cách nhìn, cách xử lí) của cuộc sống, nhằm phát triển con người bền vững - động lực cho toàn bộ sự tiến bộ xã hội”[4]; “Trong xã hội học tập mỗi con người phải được giáo dục thường xuyên, đào tạo liên tục, học tập suốt đời, lấy sự học hỏi làm lẽ sống của mình. Mỗi người đều có nhiều cơ hội học tập: học tập ở trường, học tập trong đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa, do đó, hệ thống giáo dục không chỉ bó hẹp trong các loại hình trường, mà còn trong các hình thức học ngoài nhà trường. Đó là hệ thống giáo dục mềm dẻo, tạo ra sự đa dạng của các ngành học, của các hình thức học, về những kênh liên thông giữa các loại hình giáo dục khác nhau”[5]. Hiện nay, khái niệm xã hội học tập ngày càng được nhắc đến thường xuyên hơn và có mặt trong hầu hết các chiến lược, chính sách quốc gia về giáo dục của mỗi đất nước. Đề án “Xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2012-2020” của Chính phủ Việt Nam khẳng định: “Xã hội học tập là một xã hội trong đó mọi cá nhân đều phải học tập thường xuyên, học tập suốt đời và biết tận dụng triệt để các cơ hội học tập do xã hội mang lại. Do đó, học tập phải trở thành nhu cầu tự thân, là trách nhiệm của mỗi công dân, mỗi gia đình, dòng họ, cộng đồng dân cư, của các ngành, các đoàn thể và của toàn xã hội”[6]. Như vậy, có thể hiểu, xã hội học tập là một xã hội mọi người đều có nhu cầu và nghĩa vụ học tập, đều lấy học tập là một công việc thường xuyên, suốt đời, đồng thời có đủ các điều kiện bảo đảm cho nhu cầu học tập của mọi người dân.
3. Xây dựng xã hội học tập ở các đơn vị cơ sở trong Quân đội
Trong Quân đội nhân dân Việt Nam, theo hệ thống hành chính quân sự, đơn vị cơ sở được xác định là đơn vị cấp trung đoàn, lữ đoàn và tương đương. Là đơn vị chiến thuật cơ bản, là nền tảng cấu thành các sư đoàn, quân đoàn, quân khu và quân đội. Vì vậy, sức mạnh, trình độ, khả năng sẵn sàng chiến đấu và chiến đấu của đơn vị cơ sở có ảnh hưởng trực tiếp và bảo đảm cho sức mạnh, khả năng sẵn sàng chiến đấu và chiến đấu của các sư đoàn, quân đoàn, quân khu và toàn quân. Đơn vị cơ sở là nơi trực tiếp quán triệt và tổ chức thực hiện thắng lợi đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, nhiệm vụ chính trị của quân đội, mệnh lệnh, chỉ thị của cấp trên. Đây cũng là môi trường, là nơi trực tiếp quản lý giáo dục, rèn luyện quân nhân trở thành những con người mới, phát triển toàn diện.
Quân đội ta là một “trường học lớn”, là nơi đào luyện, rèn giũa nên những con người cách mạng ưu tú nhất, kiên trung nhất, xứng đáng là chỗ dựa tin cậy, công cụ bạo lực sắc bén của Đảng, của Nhân dân, của chế độ xã hội chủ nghĩa. Học tập trở thành hoạt động trọng yếu của quân đội, một nhiệm vụ cơ bản, thường xuyên của mọi cán bộ, chiến sĩ. Môi trường quân đội là nơi mọi quân nhân được quan tâm chăm lo giáo dục, rèn luyện toàn diện cả về phẩm chất, năng lực, phương pháp, tác phong công tác, kỹ năng sống để có thể đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ được giao. Bất kể ở đâu, khi nào, việc học tập cũng được coi trọng dù trong sinh hoạt đời thường hay khi huấn luyện, công tác; dù trong chiến đấu hay giữa thời bình. Nhờ có học tập mà bộ đội ngày càng tiến bộ, trưởng thành.
Để Quân đội luôn luôn xứng đáng là một “trường học lớn”, mọi cơ quan, đơn vị, đặc biệt là các đơn vị cơ sở trong toàn quân phải thường xuyên quan tâm xây dựng môi trường học tập, tạo những điều kiện thuận lợi, lý tưởng nhất để cán bộ, chiến sĩ có thể học tập thường xuyên, học tập suốt đời. Cùng với xu thế chung của cả xã hội, vấn đề xây dựng xã hội học tập ở các đơn vị cơ sở Quân đội ta đang là một đòi hỏi tất yếu. Theo đó, xây dựng xã hội học tập ở đơn vị cơ sở Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay là tổng thể các chủ trương, nội dung, biện pháp của các chủ thể trong việc hình thành, phát triển nhu cầu và động lực học tập cho mọi cán bộ, chiến sĩ, đồng thời tạo lập các điều kiện bảo đảm cho việc thực hiện nhu cầu học tập của cán bộ, chiến sĩ được thực hiện trên thực tiễn.
Xây dựng xã hội học tập ở các đơn vị cơ sở Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay là sự kế thừa, tiếp nối truyền thống vốn có của Quân đội, đồng thời phát triển nó lên một tầm cao mới, theo những tiêu chuẩn của xã hội học tập, nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả học tập của cán bộ, chiến sĩ quân đội đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới. Đó không phải một giải pháp có tính giai đoạn, nhất thời, mà là một nhiệm vụ lâu dài, xuyên suốt, được thực hiện trên cơ sở quan điểm, chủ trương của Đảng, chính sách, kế hoạch, chiến lược của Nhà nước về xây dựng xã hội học tập, gắn với đặc thù của Quân đội.
Xây dựng xã hội học tập ở đơn vị cơ sở Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay là một đòi hỏi tất yếu khách quan, xuất phát từ yêu cầu xây dựng Quân đội và nhu cầu học tập của cán bộ, chiến sĩ trong tình hình mới. Trong bối cảnh cuộc cách mạng khoa học và công nghệ phát triển mạnh mẽ, tác động và làm biến đổi sâu sắc mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có lĩnh vực quân sự, quốc phòng, quân đội ta đứng trước yêu cầu phải đẩy nhanh quá trình xây dựng theo hướng cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Điểm cốt yếu để thực hiện mục tiêu, yêu cầu đó không phải là thay đổi, phát triển tổ chức, biên chế, hiện đại hóa vũ khí, trang bị - dù cho đó là những vấn đề đặc biệt quan trọng, mà là ở vấn đề con người. Quân đội chỉ có thể được xây dựng cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại khi và chỉ khi mỗi cán bộ, chiến sĩ thực sự là những người có đủ phẩm chất cách mạng, có trình độ, năng lực cao, toàn diện. Để làm được điều đó, cùng với việc nâng cao chất lượng công tác giáo dục, huấn luyện, rèn luyện bộ đội, các đơn vị cơ sở nhất thiết phải tạo dựng được một môi trường mà từng quân nhân đều có nhu cầu, động lực mạnh mẽ để học tập không ngừng; biết cách tự học và học tập suốt đời; lấy học tập làm niềm vui, lẽ sống. Đó là con đường tất yếu dẫn đến đòi hỏi phải xây dựng xã hội học tập ở các đơn vị cơ sở Quân đội ta hiện nay.
Xây dựng xã hội học tập ở đơn vị cơ sở Quân đội ta chính là sự cụ thể hóa quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; chấp hành sự lãnh đạo của Quân ủy Trung ương đối với công tác giáo dục và đào tạo. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng xác định: “Thúc đẩy xây dựng xã hội học tập, học tập suốt đời”. Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 10 năm 2021 - 2030 nhấn mạnh: “Xây dựng hệ thống giáo dục mở, học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập”.
Xây dựng xã hội học tập ở đơn vị cơ sở Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay hình thành, phát triển nhu cầu và động lực học tập thường xuyên, học tập suốt đời cho mọi cán bộ, chiến sĩ. Xã hội học tập chỉ có thể được hình thành trên cơ sở mọi thành viên xã hội đều muốn học, cần học. Do đó, để xây dựng xã hội học tập ở đơn vị cơ sở Quân đội nhân dân Việt Nam, nội dung căn bản đầu tiên là phải hình thành, phát triển nhu cầu và động lực học tập thường xuyên, học tập suốt đời cho mọi cán bộ, chiến sĩ. Đây là quá trình tác động toàn diện vào nhận thức, tư tưởng của cán bộ, chiến sĩ, thông qua nhiều phương thức khác nhau, giúp cho cán bộ, chiến sĩ thấy rõ vị trí, vai trò, ý nghĩa của việc học tập; nảy sinh nhu cầu, mong muốn học tập một cách tự giác, thường xuyên; coi học tập là điều kiện cần thiết, là niềm vui, niềm hạnh phúc của bản thân, không phải là một yêu cầu phải phục tùng, thực hiện. Đó phải là nhu cầu, động lực bền vững, có tác động thúc đẩy cán bộ, chiến sĩ học tập, trau dồi tri thức trong mọi điều kiện, hoàn cảnh; giúp cho họ luôn sẵn sàng vượt qua mọi khó khăn, thử thách để đạt được mục tiêu học tập. Mặt khác, với tính chất là một nội dung của quá trình xây dựng xã hội học tập, việc hình thành, phát triển nhu cầu và động lực học tập thường xuyên, học tập suốt đời phải hướng đến cán bộ, chiến sĩ vừa với tư cách của những cá nhân, vừa với tư cách của một tập thể, tạo nên một ý thức chung cho cả đơn vị về vấn đề học tập, qua đó giúp cho việc duy trì và phát triển nhu cầu, động lực học tập của cán bộ, chiến sĩ ổn định, bền vững hơn.
Xây dựng môi trường, điều kiện bảo đảm cho cán bộ, chiến sĩ có thể học tập thường xuyên, học tập suốt đời. Xã hội học tập phải là một xã hội đảm bảo đáp ứng được nhu cầu học tập thường xuyên, học tập suốt đời của mọi người. Trong xây dựng xã hội học tập ở đơn vị cơ sở quân đội ta hiện nay, nội dung này thể hiện ở việc tạo dựng các cơ chế, quy định để cán bộ, chiến sĩ được bảo đảm quyền học tập; đồng thời không ngừng xây dựng, hoàn thiện hệ thống cơ sở vật chất, trang thiết bị để mọi quân nhân đều có thể thỏa mãn nhu cầu, mong muốn học tập. Không những thế, để thực sự có môi trường học tập đúng nghĩa, đáp ứng tiêu chuẩn của xã hội học tập, thì còn cần phải tạo dựng được phong trào học tập toàn diện, rộng khắp trong đơn vị, nơi mọi người đều hăng say, thi đua học tập. Do đó, xây dựng môi trường, điều kiện bảo đảm cho cán bộ, chiến sĩ có thể học tập thường xuyên, học tập suốt đời ở đơn vị cơ sở hiện nay cần chú trọng đồng thời cả khía cạnh vật chất và tinh thần; cả cơ chế, quy định và tinh thần tự giác chung trong toàn đơn vị.
Tài liệu tham khảo:
[1]. C. Mác và Ph. Ăngghen toàn tập, Tập 4, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr. 474.
[2]. Hồ Chí Minh Toàn tập, Tập 6, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật,Hà Nội, 2011, tr. 208
[3]. Delos, J. (1996), Learning: The Treasure Within.
[4]. Phạm Minh Hạc (1997), Xã hội hóa công tác giáo dục, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
[5]. Phạm Tất Dong (2004), “Xây dựng xã hội học tập - một cuộc cách mạng về giáo dục”, Tạp chí Dạy và Học ngày nay, số 7, số 8/2004.
[6]. Thủ tướng Chính phủ (2013), Quyết định số 89/QĐ-TTg Phê duyệt Đề án Xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2012 - 2020.
Trung uý, ThS Nguyễn Huyền Anh
Phòng Khoa học quân sự, Học viện Chính trị
