Trần Đức Khánh Hùng
Khoa Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Bách khoa Hà Nội
Tóm tắt: Trong kỷ nguyên chuyển đổi số hiện nay, đổi mới hoạt động dạy học theo hướng tiếp cận năng lực đã trở thành xu thế tất yếu tại các cơ sở giáo dục đại học nói chung và các nhà trường quân đội nói riêng. Đây là bước chuyển mình chiến lược nhằm hình thành đội ngũ sĩ quan chất lượng cao, có tư duy sáng tạo và khả năng làm chủ vũ khí, trang bị công nghệ hiện đại. Điểm đột phá của phương thức này chính là việc tái cấu trúc quy trình quản lý chất lượng: chuyển dịch trọng tâm từ kiểm soát nội dung giảng dạy sang quản trị kết quả đầu ra, lấy năng lực thực chiến và trình độ ứng dụng công nghệ của học viên làm thước đo khách quan cho mục tiêu đào tạo.
Từ khóa: Động cơ học tập; nhà trường quân đội; chuyển đổi số.
Nhận bài: 11/5/2026; Biên tập:11/5/2026; Phản biện: 16/5/2026; Duyệt đăng: 18/5/2026.
1. Đặt vấn đề
Những năm qua, các nhà trường quân đội đã tích cực triển khai nhiều chủ trương nhằm chuyển lý luận đào tạo thành quá trình tự đào tạo, bước đầu phát huy tính độc lập và tư duy sáng tạo của người học. Tuy nhiên, trước yêu cầu của bối cảnh chuyển đổi số, việc xây dựng động cơ học tập cho học viên vẫn còn những rào cản nhất định: sự say mê học tập chưa được khơi dậy mạnh mẽ; công tác quản lý nội dung và phương pháp tự học chưa sát sao; đặc biệt là khâu đánh giá kết quả theo hướng tiếp cận năng lực còn thiếu tính chặt chẽ. Nguyên nhân của thực trạng trên bắt nguồn từ tư duy giáo dục chậm đổi mới, chưa phân định rõ rệt giữa đào tạo học vấn và chức vụ, dẫn đến việc học viên chưa thực sự chủ động, năng động để thích ứng với sự phát triển của thời đại. Chính vì vậy, việc nghiên cứu các giải pháp nhằm xác lập và củng cố động cơ học tập đúng đắn cho học viên không chỉ là yêu cầu cấp thiết để nâng cao chất lượng giáo dục, mà còn là yếu tố then chốt để hình thành đội ngũ sĩ quan có đủ tri thức và bản lĩnh trong môi trường tác chiến hiện đại.
2. Thực trạng quản lý hoạt động học tập của học viên các nhà trường quân đội trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay
Trong bối cảnh chuyển đổi số, nội dung chương trình giáo dục và đào tạo (GD&ĐT) tại các nhà trường quân đội không chỉ là tập hợp tri thức đơn thuần mà trở thành một hệ sinh thái học liệu số sống động, tác động trực tiếp đến việc định hình động cơ học tập của học viên. Chương trình được thiết kế theo hướng tiếp cận năng lực, tích hợp sâu rộng các thành tựu khoa học công nghệ, tạo nên sự giao thoa giữa ba khối kiến thức cốt lõi: khoa học chuyên ngành, quân sự thực chiến và chính trị - KHXH&NV. Việc số hóa nội dung chương trình từ giáo án điện tử, bài giảng đa phương tiện đến hệ thống mô phỏng tác chiến đã xóa bỏ tính thụ động trong học tập truyền thống. Khi tri thức gắn liền với các kịch bản thực tế ảo và dữ liệu số, học viên không chỉ "học để biết" mà là "học để làm chủ". Sự tương tác mạnh mẽ trong môi trường số giúp người học nhận thức rõ mối liên hệ giữa lý thuyết trên lớp và chức danh đảm nhiệm sau ra trường. Đây chính là yếu tố then chốt khơi dậy động cơ học tập tự thân: học viên tự giác tìm tòi, nghiên cứu vì sự hấp dẫn của công nghệ và áp lực tích cực từ yêu cầu tinh nhuệ hóa quân đội trong tình hình mới. Hơn nữa, nội dung đào tạo hiện nay đặc biệt chú trọng đến tỷ lệ thực hành nghề nghiệp trên các nền tảng số. Việc tiếp cận với nghệ thuật quân sự thông qua các phần mềm tác chiến hiện đại giúp học viên hình thành tư duy năng động, bản lĩnh chính trị vững vàng và thái độ nghề nghiệp chuẩn mực. Điều này đặt ra yêu cầu cao đối với đội ngũ giảng viên trong việc tổ chức, điều phối các hoạt động sư phạm, nhằm chuyển hóa những nội dung số hóa thành động lực phấn đấu, biến quá trình đào tạo thành hành trình tự khai phóng năng lực của người chiến sĩ sĩ quan trong thời kỳ mới.
Hoạt động học tập của học viên các nhà trường quân đội vừa có những điểm chung như hoạt động học tập của sinh viên đại học bên ngoài, vừa có những nét riêng trong môi trường học tập, rèn luyện trong quân đội. Theo quy định của điều lệnh quản lý bộ đội, học viên học tập tại các trường quân đội bắt buộc phải ở nội trú 100% quân số; ăn, ở, sinh hoạt, học tập tập trung và duy trì bằng 11 chế độ trong ngày. Học viên được tổ chức biên chế thành các đơn vị học viên (hệ, lớp hoặc tiểu đoàn, đại đội, trung đội), chịu sự quản lý trực tiếp của cán bộ chuyên trách quản lý học viên. Đây là môi trường và điều kiện thuận lợi để học viên tập trung cho thời gian tự học, trao đổi kinh nghiệm tự học, ít bị chi phối bởi những tác động ngoại cảnh, giữ nghiêm kỷ luật tự học. Đặc thù của hoạt động học tập tại các nhà trường quân đội là sự kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục quốc dân và kỷ luật vũ trang nghiêm ngặt. Hoạt động tự học của học viên hiện nay chủ yếu vẫn vận hành theo kế hoạch tập trung, có sự hướng dẫn của giảng viên và giám sát chặt chẽ từ đội ngũ cán bộ quản lý (CBQL) các cấp. Với cường độ học tập cao và khối lượng kiến thức chuyên ngành đồ sộ, học viên thường xuyên phải đối mặt với áp lực thời gian do sự chi phối của các chế độ điều lệnh hằng ngày. Thực tế này đôi khi tạo ra tâm lý "tình thế", dễ dẫn đến sự thụ động hoặc ỷ lại vào kế hoạch chung nếu động cơ học tập không được xác lập bền vững. Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số, mô hình quản lý đơn vị theo phân cấp (tiểu đoàn, đại đội, trung đội) đang đứng trước cơ hội lớn để đổi mới cách thức tạo động lực. Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý đào tạo giúp giảm bớt tính "cứng nhắc" của thời khóa biểu truyền thống, mở ra không gian cho các hình thức tự học số hóa. Thay vì chỉ ôn tập qua tài liệu giấy, học viên có thể chủ động khai thác hệ thống thư viện số, thực hành trên các phòng thí nghiệm ảo và mô phỏng thao trường số hóa mọi lúc, mọi nơi trong khung giờ cho phép. Chính sự chuyển dịch từ môi trường học tập "bao cấp tri thức" sang môi trường "tự khai phá số" là nhân tố quyết định đến động cơ học tập. Khi học viên nhận thấy các nền tảng số giúp họ tối ưu hóa cường độ học tập và nâng cao năng lực thực tiễn để đáp ứng chuẩn đầu ra chức danh, động cơ tự thân sẽ thay thế cho sự cưỡng bách của kỷ luật. Như vậy, vai trò của CBQL học viên hiện nay không chỉ là kiểm tra, đôn đốc điều lệnh, mà còn phải là người định hướng, truyền cảm hứng và hỗ trợ học viên khai thác hiệu quả hệ sinh thái số của nhà trường, nhằm hình thành bản lĩnh chính trị và năng lực chuyên môn vững vàng, sẵn sàng đảm nhiệm chức trách sau khi tốt nghiệp.
3. Giải pháp xây dựng động cơ học tập của học viên các nhà trường quân đội trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay
Một là, Tăng cường giáo dục nâng cao nhận thức và xây dựng động cơ, thái độ trách nhiệm học tập cho học viên trong môi trường số
Xây dựng động cơ học tập đúng đắn là giải pháp cơ bản, đóng vai trò nhân tố bên trong quyết định chất lượng tổ chức và quản lý hoạt động đào tạo. Để đạt được mục tiêu này, trước hết cần làm cho đội ngũ cán bộ quản lý, giảng viên và đặc biệt là học viên ý thức sâu sắc về vị trí, ý nghĩa của hoạt động học tập đối với yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay. Chuyển đổi số không chỉ thay đổi phương tiện dạy học mà còn đòi hỏi một sự thay đổi căn bản trong tư duy và thói quen học tập. Thông qua các hình thức giáo dục đa dạng, nhà trường cần bồi dưỡng cho học viên niềm tin, ý chí và nghị lực vượt khó, giúp họ chuyển hóa từ thế bị động sang chủ động, từ "học để thi" sang "say mê nghiên cứu" để giải quyết các vấn đề thực tiễn quân sự phức tạp. Thực tiễn chứng minh rằng, sự sáng tạo chỉ nảy sinh khi người học có động cơ đúng đắn và tinh thần miệt mài để chuyển hóa tri thức lý luận thành năng lực hành động cá nhân. Trong bối cảnh hiện nay, xây dựng động cơ học tập không còn là nhiệm vụ riêng lẻ mà đòi hỏi phải phát huy sức mạnh tổng hợp của nhiều lực lượng: Về phía nhà trường: Cần đề cao vai trò của cấp ủy, người chỉ huy, cơ quan chính trị và các lực lượng sư phạm trong việc đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục theo hướng hiện đại, tăng tính thực tiễn và tính hấp dẫn của tri thức số. Về phía xã hội: Kết nối chặt chẽ giữa gia đình, địa phương và đơn vị để tạo ra môi trường ủng hộ, khích lệ tâm lý tích cực cho học viên. Về phía người học: Trọng tâm là phát huy tinh thần tự giáo dục, tự rèn luyện. Học viên cần được định hướng để thích ứng nhanh chóng với các quan điểm đào tạo mới, đặc biệt là khả năng tự khai phá thông tin trên không gian mạng và làm chủ các công nghệ mô phỏng tác chiến. Việc duy trì hứng thú và trách nhiệm học tập phải được tiến hành thường xuyên, liên tục, đảm bảo tính khoa học và tính thực tiễn sâu sắc. Đây chính là đòn bẩy giúp học viên không chỉ vững vàng về tri thức chuyên môn mà còn năng động trong tư duy, sẵn sàng thích ứng với sự phát triển của quân đội và thời đại.
Hai là, Chỉ đạo xây dựng kế hoạch học tập thích ứng với đổi mới phương pháp dạy học số.
Trong quản lý giáo dục hiện đại, hệ thống văn bản quy định và kế hoạch tự học được xem là "hành lang pháp lý" đảm bảo tính thống nhất và hiệu quả của các tác động sư phạm. Tuy nhiên, thực tế tại các trường sĩ quan quân đội cho thấy sự thiếu hụt các quy định mang tính pháp quy đồng bộ đang dẫn đến tình trạng quản lý chồng chéo, thiếu minh bạch hoặc rơi vào sự vụ, bao biện. Để khắc phục tình trạng này, việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn, chỉ đạo chặt chẽ là yêu cầu cấp thiết, tạo nền tảng cho một môi trường học tập có định hướng và kỷ cương. Trong bối cảnh chuyển đổi số, giải pháp này cần được nâng tầm thông qua việc số hóa các văn bản quy phạm và kế hoạch tự học. Một hệ thống quản lý có tính pháp quy rõ ràng kết hợp với các công cụ giám sát thông minh sẽ giảm bớt các thủ tục hành chính rườm rà. Học viên không còn cảm thấy bị "giám sát" theo nghĩa hành chính mà là được "hỗ trợ" để tự điều chỉnh việc học. Điều này khơi dậy tính chủ động, năng động sáng tạo trong việc sử dụng các nguồn lực số hiện có để đạt mục tiêu đào tạo. Việc thiết lập "kỷ cương số" thông qua hệ thống văn bản quy định và quản lý kế hoạch tự học đồng bộ chính là nhân tố quan trọng để nâng cao tính chuyên nghiệp trong giáo dục quân sự. Đây không chỉ là biện pháp quản lý hành chính mà còn là công cụ giáo dục mạnh mẽ, giúp học viên hình thành tư duy khoa học, tác phong chính quy và động cơ phấn đấu không ngừng trong môi trường chuyển đổi số.
Ba là, Đổi mới phương pháp, hình thức quản lý hoạt động học tập theo hướng quản trị kết quả và chất lượng đầu ra.
Trước yêu cầu cấp bách của công cuộc đổi mới giáo dục và đào tạo, việc tìm kiếm phương pháp và hình thức quản lý phù hợp với xu thế dạy học hiện đại là nhân tố mang tính quyết định đến chất lượng đầu ra. Mục tiêu cốt lõi của sự đổi mới này là thay đổi triệt để thói quen học tập truyền thống vốn nặng về ứng phó thi cử để chuyển sang tư duy học tập thực chất, lấy năng lực làm trung tâm. Việc chuyển dịch từ mô hình "quản lý hành chính quân sự" đơn thuần sang "quản lý theo chiều sâu", tập trung vào kết quả và chất lượng thực học, chính là giải pháp căn cơ để khắc phục sức ì, đồng thời khơi dậy tính chủ động và khả năng sáng tạo của học viên. Trong hệ sinh thái giáo dục mới, vai trò của đội ngũ cán bộ quản lý và giảng viên không chỉ dừng lại ở việc duy trì kỷ luật mà còn là người định hướng và hỗ trợ. Một phương thức quản lý khoa học, linh hoạt trong môi trường số sẽ giúp học viên xác lập nhận thức đúng đắn, hiểu rõ vị trí, vai trò của việc tự học và tự nghiên cứu đối với sự nghiệp sĩ quan tương lai. Thực tiễn tại các trường sĩ quan quân đội cho thấy, nâng cao chất lượng đào tạo nhất thiết phải đi đôi với đổi mới quản lý. Khi hình thức quản lý tương thích với phương pháp dạy học hiện đại, nó sẽ tạo ra động lực nội sinh mạnh mẽ, giúp học viên không chỉ vượt qua các kỳ thi mà còn sẵn sàng đáp ứng những thách thức phức tạp của môi trường quân sự hiện đại. Đây không chỉ là xu thế mà còn là đòi hỏi tất yếu để khẳng định uy tín và chất lượng của hệ thống giáo dục quân đội trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số toàn cầu.
Bốn là, Tổ chức xây dựng môi trường tích cực cho hoạt động học tập của học viên đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và đào tạo.
Bảo đảm điều kiện hạ tầng thuận lợi từ giảng đường, thao trường đến hệ thống giáo trình và trang thiết bị kỹ thuật là nền tảng vật chất để học viên hiện thực hóa các phương pháp học tập mới. Trong bối cảnh hiện nay, khi cơ sở vật chất tại một số nhà trường quân đội vẫn còn khoảng cách so với hệ thống giáo dục đại học ngoài quân đội, việc tập trung đầu tư hiện đại hóa trở thành yêu cầu cấp thiết. Một môi trường học tập lý tưởng không chỉ dừng lại ở sự đầy đủ về số lượng mà phải đảm bảo tính tiên tiến, đồng bộ và hội nhập. Việc tăng cường cơ sở vật chất gắn liền với xây dựng môi trường tích cực cần tập trung vào các trọng tâm như đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và hạ tầng kỹ thuật hiện đại: Cần ưu tiên nâng cấp thư viện số, phòng thí nghiệm, thực nghiệm và các phòng học chuyên dùng. Việc ứng dụng công nghệ thông tin không chỉ là bổ sung thiết bị, mà là tạo ra cơ hội để học viên tham gia vào các hình thức tự học đa dạng, phá bỏ sự đơn sơ của thao trường truyền thống bằng các hệ thống mô phỏng tác chiến hiện đại. Đây là cơ sở để khắc phục "sức ì", giúp học viên làm quen với cường độ và môi trường tác chiến công nghệ cao. Một cơ chế quản lý phù hợp, đảm bảo mọi học viên đều có cơ hội phấn đấu và tiếp cận nguồn lực như nhau là yếu tố quan trọng để duy trì động cơ học tập. Khi mọi quyền lợi được công khai và cơ hội phát triển được chia đều cho những cá nhân nỗ lực, học viên sẽ hình thành niềm tin vững chắc vào hệ thống đào tạo. Tóm lại, đầu tư cho cơ sở vật chất và xây dựng môi trường học tập tích cực không chỉ là vấn đề hậu cần kỹ thuật, mà là giải pháp chiến lược để xây dựng niềm tin và động cơ học tập. Khi học viên được học tập trong một môi trường hiện đại, dân chủ và công bằng, họ sẽ tự giác chuyển hóa những nguồn lực đó thành kết quả đào tạo thực chất, góp phần xây dựng quân đội tinh nhuệ, hiện đại từ gốc rễ giáo dục.
4. Kết luận
Hệ thống các giải pháp quản lý hoạt động học tập của học viên tại các nhà trường quân đội hiện nay không tồn tại biệt lập mà là một chỉnh thể thống nhất, có mối quan hệ biện chứng và tác động tương hỗ lẫn nhau. Trong bối cảnh Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư và công cuộc chuyển đổi số quốc phòng, các giải pháp này đóng vai trò là động lực thúc đẩy tính tích cực, chủ động và năng lực sáng tạo của người học những yếu tố then chốt quyết định chất lượng đội ngũ sĩ quan tương lai. Việc đổi mới từ nội dung chương trình, phương pháp dạy học cho đến hiện đại hóa cơ sở vật chất và cải cách phương thức quản trị đầu ra đều hướng tới một mục tiêu chung: Xây dựng động cơ học tập tự thân và bản lĩnh làm chủ công nghệ. Tóm lại, việc thực hiện quyết liệt và đồng bộ các giải pháp quản lý học tập không chỉ là yêu cầu tự thân của các nhà trường quân đội mà còn là nhiệm vụ chiến lược nhằm xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Đây chính là nền tảng vững chắc để mỗi học viên khi ra trường không chỉ vững vàng về tri thức mà còn năng động về tư duy, đủ sức gánh vác trọng trách trong tình hình mới.
Tài liệu tham khảo:
1. Nghị quyết số 1657-NQ/QƯTW ngày 20/12/2022 của Quân ủy Trung ương về "Đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới".
2. Chiến lược phát triển giáo dục và đào tạo trong Quân đội giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
3. Thông tư số 109/2021/TT-BQP của Bộ Quốc phòng quy định về tổ chức hoạt động giáo dục, đào tạo trong các nhà trường Quân đội.
4. Học viện Chính trị, Giáo dục học quân sự, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân.
5. Nguyễn Văn Tèo (2022), "Xây dựng động cơ học tập đúng đắn cho học viên các trường sĩ quan Quân đội hiện nay", Tạp chí Khoa học Chính trị quân sự.
BUILDING LEARNING MOTIVATION FOR STUDENTS IN MILITARY ACADEMIES IN THE CURRENT CONTEXT OF DIGITAL TRANSFORMATION
Tran Duc Khanh Hung
Faculty of National Defense and Security Education - Hanoi University of Science and Technology
Abstract: In the current era of digital transformation, innovating teaching activities toward a competency-based approach has become an inevitable trend in higher education institutions in general and military schools in particular. This represents a strategic transformation aimed at developing a contingent of high-quality officers with creative thinking and the ability to master modern weapons and technological equipment. The breakthrough of this approach lies in restructuring the quality management process by shifting the focus from controlling teaching content to managing learning outcomes, taking cadets’ practical operational competence and technological application proficiency as objective measures of training objectives.
Keywords: Learning motivation, military schools, digital transformation.
