Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng và phát huy nhân tố chính trị tinh thần của nhân dân trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc là nội dung quan trọng trong hệ thống tư tưởng mà Người để lại cho Đảng và dân tộc ta; có giá trị lý luận và thực tiễn to lớn đối với những thắng lợi của cách mạng Việt Nam. Đã có nhiều công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng, phát huy nhân tố chính trị tinh thần trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trên nhiều góc độ tiếp cận khác nhau.
Hội thảo khoa học: “Phát triển nhân tố chính trị tinh thần của đội ngũ cán bộ
Quân đội nhân dân Việt Nam đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới”
1. Khái quát những nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nhân tổ chính trị trinh thần
Một là, muốn làm cách mạng trước hết phải xây dựng và phát huy nhân tố chính trị tinh thần
Sau khi xác định được con đường cứu nước, Hồ Chí Minh sớm nghĩ đến việc tìm cách xây dựng, phát huy nhân tố chính trị tinh thần của nhân dân. Từ tháng 6/1923, Người đã nhấn mạnh: “Đối với tôi, câu trả lời đã rõ ràng: trở về nước, đi vào quần chúng, thức tỉnh họ, tổ chức họ, đoàn kết họ, huấn luyện họ, đưa họ ra đấu tranh giành tự do độc lập”[3, tr.209] . Để xây dựng và phát huy nhân tố chính trị tinh thần của nhân dân, Hồ Chí Minh tiến hành chuẩn bị cả về lực lượng, nội dung, hình thức và phương pháp. Việc Người tổ chức Hội Việt Nam cách mạng thanh niên, mở các lớp huấn luyện chính, phát động phong trào vô sản hóa, thực chất là nhằm xây dựng, phát huy nhân tố chính trị tinh thần trong đấu tranh cách mạng và là cơ sở, tiền đề để Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời. Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Tụi tư bản và đế quốc chủ nghĩa nó lấy tôn giáo và văn hóa làm cho dân ngu, lấy phép luật buộc dân lại, lấy sức mạnh làm cho dân sợ, lấy phú quý làm cho dân tham. Nó làm cho dân nghe đến 2 chữ cách mệnh thì sợ rùng mình. Vậy cách mệnh trước phải làm cho dân giác ngộ” [4, tr.288]. Do vậy, khi viết tác phẩm Đường cách mệnh, Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Sách này chỉ ước ao sao đồng bào xem rồi thì nghĩ lại, nghĩ rồi thì tỉnh dậy, tỉnh rồi thì đứng lên đoàn kết nhau mà làm cách mệnh” [4, tr.283]. Như vậy, trong tư tưởng Hồ Chí Minh, việc xây dựng, phát huy nhân tố chính trị tinh thần là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu trong đấu tranh cách mạng, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Hai là, xây dựng và phát huy nhân tố chính trị tinh thần vừa là mục tiêu, vừa là động lực của cách mạng
Theo Hồ Chí Minh, để hiện thực hóa mục tiêu con đường cách mạng vô sản ở Việt Nam, trước hết phải tiến hành thắng lợi cuộc cách mạng giải phóng dân tộc. Theo đó, việc xây dựng, phát huy nhân tố chính trị tinh thần nhằm huy động tối đa sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc, bảo đảm cho cách mạng có đủ sức mạnh để chiến thắng trong khởi nghĩa vũ trang giành chính quyền vừa là mục tiêu, vừa là động lực của cách mạng giải phóng dân tộc. Thực tiễn cho thấy, khi bắt tay vào xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng, do không có vũ khí, trang bị, Hồ Chí Minh đã nêu quan điểm, “người trước, súng sau”. Luận điểm này cho thấy sự quan tâm sâu sắc của Hồ Chí Minh với nhiệm vụ xây dựng và phát huy nhân tố chính trị tinh thần trong đấu tranh giành chính quyền.
Khi thực dân Pháp quyết tâm xâm lược nước ta một lần nữa, dưới sự lãnh đạo của Đảng và Hồ Chí Minh, với tinh thần “thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ” [6, tr. 280], nhân dân ta đã phát huy cao độ nhân tố chính trị tinh thần để giảnh thắng lợi trong sự nghiệp vừa kháng chiến vừa kiến quốc, làm lên sự kiện Điện Biên Phủ lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu. Trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước và thống nhất đất nước, Hồ Chí Minh đã nêu quan điểm: “Đồng bào Nam Bộ là dân nước Việt Nam. Sông có thể cạn, núi có thể mòn, song chân lý đó không bao giờ thay đổi!” [6, tr.534]. Do vậy, trong Lời kêu gọi đồng bào và chiến sĩ cả nước, ngày 17/7/1966, Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh: “Chiến tranh có thể kéo dài 5 năm, 10 năm, 20 năm hoặc lâu hơn nữa…, song nhân dân Việt Nam quyết không sợ! Không có gì quý hơn độc lập, tự do” [8, tr.131]. Nhân dân cả nước hưởng ứng lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh với tinh thần “Xẻ dọc Trưởng Sơn đi cứu nước, mà lòng phơi phới dậy tương lai”. Nhân tố chính trị tinh thần của nhân dân Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước đã được phát huy mạnh mẽ, góp phần quan trọng đưa đến thắng lợi trong Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử (4/1975), đập tan chủ nghĩa thực dân kiểu mới, thống nhất Tổ quốc, đưa cả nước quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Như vậy, xây dựng và phát huy nhân tố chính trị tinh thần không chỉ là mục tiêu, mà còn là động lực quan trọng của cách mạng.
Ba là, mục tiêu chính trị đúng đắn và tấm gương đạo đức của cán bộ, đảng viên là cơ sở quan trọng nhất để xây dựng, phát huy nhân tố chính trị tinh thần
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, để xây dựng và phát huy nhân tố chính trị tinh thần, trước hết phải có mục tiêu, lý tưởng chính trị đúng đắn, phù hợp với mong muốn, nguyện vọng của quần chúng nhân dân. Bởi lẽ, cách mạng là của dân, do dân, vì dân và tính chất, mục tiêu, lý tưởng chính trị của mỗi cuộc cách mạng sẽ quyết định khả năng huy động và phát huy sức mạnh nhân tố chính trị tinh thần của nhân dân. Do đó, trong quá trình tìm đường cứu nước, mặc dù đã tiếp xúc với mục tiêu, lý tưởng chính trị của các cuộc cách mạng tư sản tiêu biểu hoặc giáo lý của các tôn giáo lớn, nhưng chỉ đến khi tiếp xúc với chủ nghĩa Mác - Lênin và mục tiêu chính trị của Cách mạng Tháng Mười, Hồ Chí Minh mới khẳng định, “Đây là cái cần thiết cho chúng ta, đây là con đường giải phóng chúng ta”[7, tr.562]. Bởi vì, qua khảo sát thực tiễn, Người nhận thấy, “Chỉ có chủ nghĩa cộng sản mới cứu nhân loại, đem lại cho mọi người không phân biệt chủng tộc và nguồn gốc sự tự do, bình đẳng, bác ái, đoàn kết, ấm no trên quả đất, việc làm cho mọi người và vì mọi người, niềm vui, hòa bình, hạnh phúc…” [3, tr.496].
Căn cứ vào thực tiễn Việt Nam, Hồ Chí Minh cũng chỉ rõ, quá trình hiện thực hóa mục tiêu con đường cách mạng vô sản ở Việt Nam phải được bắt đầu bằng cuộc cách mạng giải phóng dân tộc. Bởi lẽ, đây là vấn đề nóng bỏng, cấp bách nhất, là tiền đề, điều kiện quyết định nhất của những chặng đường cách mạng tiếp theo và sau khi có độc lập dân tộc thì tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội để bảo đảm cho nhân dân được hưởng các quyền cơ bản và từng bước nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân. Bởi lẽ, theo Hồ Chí Minh: “Chúng ta tranh được tự do, độc lập rồi mà dân cứ chết đói, chết rét, thì tự do, độc lập cũng không làm gì. Dân chỉ biết rõ giá trị của tự do, của độc lập khi mà dân được ăn no, mặc đủ” [6, tr.175].
Theo Hồ Chí Minh, để xây dựng và phát huy nhân tố chính trị tinh thần trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, ngoài việc có mục tiêu, lý tưởng chính trị đúng đắn, hợp lòng dân, một yếu tố rất quan trọng nữa là sự nêu gương của đội ngũ cán bộ, đảng viên. Bởi vì, xây dựng chủ nghĩa xã hội là một quá trình lâu dài, khó khăn, gian khổ, dễ nảy sinh tâm lý hoài nghi, giao động tư tưởng, nên tấm gương tốt đẹp của cán bộ, đảng viên là cơ sở để thuyết phục, củng cố niềm tin cho nhân dân vào sự tất thắng của chủ nghĩa xã hội. Hồ Chí Minh đã khẳng định, “Lấy gương người tốt, việc tốt để hàng ngày giáo dục lẫn nhau là một trong những cách tốt nhất để xây dựng Đảng, xây dựng các tổ chức cách mạng, xây dựng con người mới, cuộc sống mới” [8, tr.672]. Do vậy, Người yêu cầu cán bộ, đảng viên phải luôn quan tâm đến tâm tư, nguyện vọng của nhân dân, sâu sát nhân dân, học hỏi nhân dân và nêu gương trước nhân dân, “việc gì có lợi cho dân phải hết sức làm, việc gì có hại cho dân phải hết sức tránh” [6, tr. 51].
Bốn là, nội dung, hình thức chủ yếu trong xây dựng, phát huy nhân tố chính trị tinh thần là nâng cao nhận thức chính trị thông qua giáo dục, đào tạo và công tác dân vận
Theo Hồ Chí Minh, nội dung xây dựng và phát huy nhân tố chính trị tinh thần là làm cho nhân dân hiểu rõ quy luật vận động, phát triển của xã hội; hiểu rõ tính tất yếu và tính chính nghĩa của cách mạng giải phóng dân tộc và cách mạng xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta đang tiến hành; hiểu rõ vị trí, vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Bên cạnh đó, phải làm cho nhân dân hiểu biết về lịch sử, truyền thống vẻ vang của dân tộc, của Đảng và vai trò, sức mạnh của nhân tố chính trị tinh thần trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc. Hồ Chí Minh luôn yêu cầu “Dân ta phải biết sử ta, Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam” và Người cũng nhấn mạnh, “Sử ta dạy cho ta bài học này: Lúc nào dân ta đoàn kết muôn người như một thì nước ta độc lập, tự do. Trái lại lúc nào dân ta không đoàn kết thì bị nước ngoài xâm lấn” [5, tr. 256].
Mặt khác, nội dung quan trọng trong xây dựng và phát huy nhân tố chính trị tinh thần là xây dựng nền văn hóa mới với tính chất dân tộc, khoa học và đại chúng, đó là: Tôn trọng tính đa dạng về ngôn ngữ, chữ viết, phong tục, tập quán, tín ngưỡng của 54 tộc người trong cộng đồng dân tộc Việt Nam; vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, đường lối, quan điểm của Đảng, làm cho chủ nghĩa Mác - Lênin giữ vị trí chủ đạo trong đời sống tinh thần của xã hội; có cơ chế, chính sách phù hợp để nhân dân được làm chủ trong xây dựng nền văn hóa mới, được tham gia sáng tác và hưởng thụ các sản phẩm văn hóa, văn nghệ, được sống và làm việc trong môi trường hòa bình, ổn định, được pháp luật ghi nhận và bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp.
Theo Hồ Chí Minh, hình thức chủ yếu trong xây dựng và phát huy nhân tố chính trị tinh thần là thông qua giáo dục, đào tạo. Người chỉ rõ: “Ngủ thì ai cũng như lương thiện, Tỉnh dậy phân ra kẻ dữ, hiền; Hiền, dữ phải đâu là tính sẵn, Phần nhiều do giáo dục mà nên” [5, tr. 413] . Theo đó, Người yêu cầu phải chăm lo giáo dục, nhất là với thế hệ trẻ - những người kế tục sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc. Cùng với giáo dục, đào tạo, công tác dân vận là một hình thức chủ yếu để xây dựng và phát huy nhân tố chính trị tinh thần của nhân dân trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Bởi lẽ, giáo dục, đào tạo chủ yếu được tiến hành trong nhà trường với chương trình, nội dung phù hợp nhằm trang bị những kiến thức nền tảng và kỹ năng cần thiết cho những nhiệm vụ, công việc cụ thể. Trong khi đó, nhiệm vụ thực tiễn của cách mạng luôn vận động, phát triển, luôn đặt ra những yêu cầu mới. Do vậy, đi đôi với giáo dục, đào tạo trong nhà trường, cần tiến hành thường xuyên công tác dân vận để tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, âm mưu, thủ đoạn chống phá của các thế lực thù địch, nhiệm vụ cụ thể của cách mạng trong từng thời kỳ. Trên cơ sở đó củng cố niềm tin và sự đồng thuận giữa ý Đảng với lòng dân trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Năm là, giải pháp chủ yếu trong xây dựng, phát huy nhân tố chính trị tinh thần là bảo đảm sự hài hòa mối quan hệ lợi ích và phát huy vai trò, trách nhiệm của các tổ chức, đoàn thể cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng
Việc giải quyết hài hòa mối quan hệ lợi ích là giải pháp cơ bản, quyết định nhất đến xây dựng, phát huy nhân tố chính trị tinh thần trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Hồ Chí Minh đã để lại một mẫu mực về giải quyết mối quan hệ này trong quá trình lãnh đạo, chỉ đạo cách mạng Việt Nam. Người luôn nhấn mạnh, cách mạng là sự nghiệp của dân, do dân, vì dân, nên nhân dân có trách nhiệm đóng góp sức người sức của cho cách mạng. Mặt khác, Hồ Chí Minh luôn nhận rõ bản chất, cốt lõi của cách mạng là vấn đề chính quyền nhà nước. Do vậy, trong quá trình tìm đường cứu nước, việc lựa chọn mô hình nhà nước bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân là một trong những ưu tiên hàng đầu với mục tiêu, “làm sao cách mệnh rồi thì quyền giao cho dân chúng số nhiều, chớ để trong tay một bọn ít người. Thế mới khỏi hy sinh nhiều lần, thế dân chúng mới được hạnh phúc” [4, tr.292]. Theo đó, trong cương lĩnh đầu tiên của Đảng do Người soạn thảo đã xác định mục tiêu, sau khi cách mạng giải phóng dân tộc thành công thì lập ra: “Chính phủ công nông binh”. Tuy nhiên, sau này, tại Hội nghị Trung ương Tám (5/1941) do Hồ Chí Minh chủ trì đã điều chỉnh: “không nên nói công nông liên hợp và lập chính quyền Xô viết, mà phải nói toàn thể nhân dân liên hiệp và lập chính phủ dân chủ cộng hòa” [1, tr. 127] . Việc điều chỉnh quan điểm về mô hình nhà nước kiểu mới ở Việt Nam không chỉ là sự cụ thể hóa tư tưởng, mọi quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, mà còn bảo đảm hài hòa lợi ích chính trị giữa các giai cấp, tầng lớp nhằm đoàn kết, tập hợp và phát huy cao nhất nhân tố chính trị tinh thần trong đấu tranh giành chính quyền khi thời cơ đến. Cùng với việc giải quyết hài hòa mối quan hệ lợi ích, Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng việc xây dựng và phát huy vai trò của các tổ chức, đoàn thể cách mạng phù hợp với lứa tuổi, giới tính, ngành nghề… đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, để thông qua đó xây dựng và phát huy nhân tố chính trị tinh thần.
Những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng, phát huy nhân tố chính trị tinh thần của nhân dân trong đấu tranh giành chính quyền cũng như trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc có giá trị to lớn cả về lý luận và thực tiễn đối với cách mạng Việt Nam, dã góp phần quan trọng bảo đảm cho một dân tộc đất không rộng, người không đông, kinh tế còn nghèo nàn, lạc hậu nhưng đã đánh bại chủ nghĩa thực dân cũ và mới, giành độc lập dân tộc, thống nhất Tổ quốc, giữ vững thành quả cách mạng và đang tiến vững chắc trên con đường hướng tới mục tiêu xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản ở Việt Nam. Có thể nói, ở Việt Nam, trong thời đại Hồ Chí Minh, nhân tố chính trị tinh thần được xây dựng và phát huy mạnh mẽ, hiệu quả nhất.
2. Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng, phát huy nhân tố chính trị tinh thần trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay
Trong bối cảnh tình hình quốc tế và trong nước hiện nay, để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng và phát triển đất nước đến năm 2030 và 2045, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng đã xác định, “khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc, phát huy ý chí và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại…” [2, tr.111-112]. Đây chính là những nội dung cơ bản của nhân tố chính trị tinh thần. Do vậy, vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng, phát huy nhân tố chính trị tinh thần trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay là nhiệm vụ cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn. Theo đó, để vận dụng có hiệu quả tư tưởng này của Hồ Chí Minh, cần làm tốt một số giải pháp chủ yếu sau đây:
Thứ nhất, bất luận trong hoàn cảnh nào cũng kiên định mục tiêu con đường cách mạng vô sản. Trong khi đặt lên hàng đầu nhiệm vụ phát triển kinh tế, không được nơi lỏng nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Tiếp tục hoàn thiện thể chế chính trị gắn với thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa theo hướng lấy lợi ích của nhân dân làm cơ sở.
Thứ hai, tiếp tục hoàn thiện hiến pháp, pháp luật theo hướng bảo đảm mọi quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, ghi nhận đầy đủ và bảo vệ tốt nhất các quyền con người, quyền công dân; nâng cao hiệu quả xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân.
Thứ ba, phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên trước nhân dân, bảo đảm Đảng thực sự vừa là người lãnh đạo, vừa là người đầy tớ trung thành của nhân dân; cán bộ, công chức nhà nước thực sự là công bộ của dân, việc gì có lợi cho dân thì hết sức làm, việc gì có hại đến dân thì hết sức tránh.
Thứ tư, tiếp tục đổi mới giáo dục, đào tạo theo hướng thiết thực, hiệu quả, bám sát thực tiễn, chú trọng giáo dục truyền thống vẻ vang của dân tộc, của Đảng, của Quân đội; giáo dục lòng yêu nước gắn liền với yêu chủ nghĩa xã hội; giáo dục lòng tự hào, tự tôn dân tộc. Nâng cao chất lượng công tác thông tin, truyền thông, coi trọng giáo dục chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng.
Thứ năm, coi trọng việc giải quyết hài hòa mối quan hệ lợi ích giữa nhà nước, doanh nghiệp và người lao động; đề cao vai trò lãnh đạo của Đảng và trách nhiệm của các tổ chức, đoàn thể trong hệ thống chính trị với nhiệm vụ xây dựng và phát huy nhân tố chính trị tinh thần trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay./.
Tài liệu tham khảo
[1]. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đảng toàn tập, tập 7, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr.127.
[2]. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tr. 111-112.
[3]. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 1, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011
[4]. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 2, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011
[5]. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011
[6]. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 4, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011
[7]. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 12, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011
[8]. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 15, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011
Đại tá, PGS. TS NGUYỄN HỮU LẬP
Chủ nhiệm khoa Hồ Chí Minh học, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
