Lưu Tấn Điệp
Trường Đại học Nguyễn Huệ
Tóm tắt
Phát triển năng lực tự học là yêu cầu cốt lõi trong quá trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo trong quân đội, góp phần hình thành đội ngũ sĩ quan có tri thức vững vàng, bản lĩnh chính trị kiên định và khả năng thích ứng linh hoạt trước sự phát triển nhanh chóng của khoa học – công nghệ và đặc điểm chiến tranh hiện đại. Bài viết tập trung phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn của việc phát triển năng lực tự học cho học viên ở các nhà trường quân đội, đồng thời đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động này. Trọng tâm là chuyển đổi từ phương thức dạy học truyền thụ kiến thức sang mô hình dạy học tổ chức, định hướng và tạo động lực để người học chủ động chiếm lĩnh tri thức, phát triển năng lực tự nghiên cứu và khả năng vận dụng sáng tạo trong thực tiễn công tác, huấn luyện và chiến đấu.
Từ khóa: Phát triển năng lực tự học, học viên, nhà trường quân đội, đội ngũ sĩ quan có tri thức.
Nhận bài: 25/10/2025; Biên tập: 25/10/2025; Duyệt đăng: 27/10/2025.
Mở đầu
Trong thời đại Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, khoa học - công nghệ, đặc biệt là công nghệ quân sự, đang thay đổi nhanh chóng, tác động sâu sắc tới mọi lĩnh vực của quốc phòng và an ninh. Đội ngũ sĩ quan tương lai không chỉ cần kiến thức vững vàng mà còn phải có năng lực tự học, tự cập nhật, tự hoàn thiện bản thân để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong bối cảnh đó, việc phát triển năng lực tự học cho học viên trong các nhà trường quân đội trở thành nhiệm vụ trung tâm, mang tính chiến lược, quyết định trực tiếp đến chất lượng đào tạo, năng lực sẵn sàng chiến đấu và khả năng phát triển bền vững của Quân đội nhân dân Việt Nam.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Khái niệm và vai trò của năng lực tự học trong đào tạo quân sự
Năng lực tự học được hiểu là khả năng người học tự xác định mục tiêu, lập kế hoạch, lựa chọn phương pháp, kiểm soát, đánh giá và điều chỉnh quá trình học tập của bản thân nhằm đạt được kết quả mong muốn mà không cần sự hướng dẫn trực tiếp, thường xuyên của giảng viên. Trong môi trường quân sự, năng lực này mang ý nghĩa đặc thù hơn, không chỉ thể hiện ở quá trình chiếm lĩnh tri thức mà còn ở khả năng tự rèn luyện bản lĩnh chính trị, ý chí, kỹ năng nghề nghiệp, tư duy chiến thuật độc lập và năng lực vận dụng linh hoạt kiến thức vào thực tiễn huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, chỉ huy và quản lý đơn vị.
Tự học có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giúp học viên phát triển tính chủ động, sáng tạo, củng cố niềm tin khoa học, hình thành thái độ học tập tích cực và thói quen nghiên cứu bền vững. Đối với học viên đào tạo sĩ quan, năng lực tự học còn là yếu tố quyết định sự trưởng thành nghề nghiệp sau khi ra trường, bởi thực tiễn công tác quân sự luôn đòi hỏi khả năng thích ứng nhanh với trang bị, kỹ thuật, học thuyết và phương pháp tác chiến hiện đại. Người học viên có năng lực tự học tốt là người không ngừng hoàn thiện trình độ chỉ huy, quản lý, đồng thời có khả năng tự bồi dưỡng và đào tạo cấp dưới, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong giai đoạn mới.
2.2. Thực trạng phát triển năng lực tự học của học viên tại các nhà trường quân đội
Những năm gần đây, công tác giáo dục và đào tạo trong Quân đội đã có nhiều đổi mới tích cực, thể hiện rõ nét ở việc chuyển hướng từ mô hình đào tạo theo nội dung sang đào tạo theo năng lực. Nhiều nhà trường quân đội đã chủ động áp dụng các mô hình dạy học tích cực, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng hệ thống học tập trực tuyến, tạo điều kiện để học viên phát huy tính chủ động trong nghiên cứu và khám phá tri thức. Một số học viện, trường sĩ quan đã triển khai hệ thống quản lý học tập (LMS), thư viện điện tử, không gian học tập mở, qua đó bước đầu hình thành môi trường học tập kết hợp giữa dạy học trực tiếp và tự học có định hướng.
Tuy nhiên, thực tiễn vẫn cho thấy một số hạn chế nhất định. Một bộ phận học viên còn tâm lý ỷ lại, học đối phó, thiếu động cơ và ý thức tự học bền vững. Nhiều học viên chưa nắm vững phương pháp tự học hiệu quả, kỹ năng tìm kiếm, phân tích và tổng hợp tài liệu còn hạn chế. Ở phía giảng viên, mặc dù đã có sự chuyển biến trong tư duy và phương pháp dạy học, song thói quen dạy học theo lối truyền thống, chú trọng giảng giải, ít khuyến khích người học tư duy độc lập vẫn còn tồn tại. Một số chương trình, giáo trình vẫn nặng về lý thuyết, thiếu tính thực tiễn và ứng dụng, làm giảm cơ hội rèn luyện năng lực tự học của học viên.
Bên cạnh đó, cơ sở vật chất, thư viện, phòng thí nghiệm và tài nguyên học tập số tuy đã được đầu tư nhưng chưa đồng đều giữa các nhà trường. Một số đơn vị, đặc biệt là những trường đóng quân xa trung tâm, còn thiếu trang thiết bị hỗ trợ cho hoạt động tự nghiên cứu của học viên. Ngoài ra, cơ chế khuyến khích và đánh giá hoạt động tự học chưa thật sự hiệu quả; việc kiểm tra, đánh giá chủ yếu vẫn tập trung vào đo lường kiến thức thay vì năng lực tư duy, khả năng sáng tạo và năng lực vận dụng thực tiễn của người học.
2.3. Các yếu tố tác động đến năng lực tự học của học viên ở nhà trường quân đội
Năng lực tự học chịu ảnh hưởng đồng thời của các yếu tố chủ quan và khách quan.Về chủ quan, thái độ học tập, động cơ, ý chí và khả năng tự kiểm soát bản thân là những yếu tố quyết định. Người học nếu thiếu động lực nội tại, học vì đối phó thì khó duy trì sự chủ động và sáng tạo. Bên cạnh đó, nền tảng kiến thức, kỹ năng tư duy phản biện, khả năng quản lý thời gian, tinh thần kỷ luật và tính bền bỉ cũng tác động trực tiếp đến kết quả tự học.
Về khách quan, môi trường sư phạm, phương pháp giảng dạy, chương trình đào tạo và hệ thống hỗ trợ học tập giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Một môi trường kỷ luật nghiêm minh nhưng vẫn khuyến khích sáng tạo, một hệ thống đánh giá coi trọng năng lực thực hành, cùng đội ngũ giảng viên có tư duy đổi mới sẽ tạo điều kiện thuận lợi để học viên phát triển năng lực tự học. Trong đó, người giảng viên không chỉ là người truyền thụ tri thức mà còn là người định hướng, tổ chức và khơi dậy động lực học tập của học viên.
Ngoài ra, yếu tố văn hóa học tập trong quân đội, nơi đề cao tinh thần tập thể, tính tổ chức và kỷ luật cũng ảnh hưởng đáng kể. Nếu biết kết hợp hài hòa giữa tinh thần tự giác cá nhân và tính tập thể, năng lực tự học của học viên sẽ được phát triển toàn diện hơn. Môi trường giáo dục quân đội cần nuôi dưỡng tinh thần “vừa học, vừa chiến đấu”, trong đó tự học trở thành thói quen, trách nhiệm và niềm tự hào của người sĩ quan tương lai.
2.4. Giải pháp phát triển năng lực tự học của học viên trong các nhà trường quân đội
Để phát triển năng lực tự học hiệu quả, các nhà trường quân đội cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Bài viết đề xuất ba trụ cột cơ bản:
Thứ nhất, đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính chủ động của người học. Giảng viên cần chuyển vai trò từ “người dạy” sang “người tổ chức, hướng dẫn”. Cần thiết kế các tình huống học tập mở, gắn liền với thực tiễn quân sự để buộc học viên phải vận dụng tổng hợp kiến thức liên ngành nhằm giải quyết vấn đề. Phương pháp học theo dự án, học qua tình huống, thảo luận nhóm, mô phỏng chiến thuật, hoặc nghiên cứu tình huống cần được áp dụng rộng rãi. Các giờ học cần khuyến khích học viên trình bày quan điểm, phản biện và sáng tạo. Cùng với đó, cần đổi mới hình thức kiểm tra, đánh giá. Thay vì chỉ chú trọng thi viết, cần tăng cường đánh giá quá trình học tập, khả năng tự nghiên cứu, sản phẩm sáng tạo, báo cáo chuyên đề, hoặc bài tập lớn có yếu tố thực hành. Việc ứng dụng hệ thống quản lý học tập trực tuyến sẽ giúp giảng viên theo dõi, đánh giá năng lực tự học của học viên một cách khách quan, liên tục.
Thứ hai, hoàn thiện cơ chế quản lý và môi trường học tập. Nhà trường cần điều chỉnh chương trình đào tạo theo hướng tăng thời lượng tự học có hướng dẫn, lồng ghép các học phần rèn luyện kỹ năng tự học, kỹ năng mềm và phương pháp nghiên cứu khoa học quân sự. Học viên cần được tạo điều kiện tiếp cận tài nguyên học tập đa dạng, bao gồm thư viện số, học liệu mở, mô hình mô phỏng và hệ thống bài giảng trực tuyến. Cùng với đó, việc hình thành các câu lạc bộ học thuật, nhóm nghiên cứu khoa học dưới sự hướng dẫn của giảng viên có kinh nghiệm sẽ giúp học viên rèn luyện kỹ năng tự học qua thực hành. Mỗi nhà trường cần có cơ chế tôn vinh, khen thưởng kịp thời những tập thể và cá nhân có thành tích nổi bật trong tự học và nghiên cứu, coi đây là tiêu chí đánh giá năng lực toàn diện của học viên.
Thứ ba, phát triển động cơ nội tại và tâm lý tự học bền vững cho học viên. Trong môi trường quân sự, học viên cần nhận thức rõ rằng tự học không chỉ là nhiệm vụ học tập mà còn là trách nhiệm nghề nghiệp và biểu hiện phẩm chất của người sĩ quan tương lai. Giảng viên và cán bộ quản lý học viên cần thường xuyên giáo dục về ý nghĩa, vai trò của tự học đối với sự nghiệp quân ngũ, gắn kết tự học với mục tiêu cống hiến và lý tưởng quân nhân. Cần tổ chức các phong trào thi đua, diễn đàn, tọa đàm, chia sẻ kinh nghiệm tự học để khơi dậy tinh thần học tập tích cực. Việc kết hợp chặt chẽ giữa huấn luyện thực tế, rèn luyện ý chí với hoạt động tự học sẽ giúp học viên hình thành tính kỷ luật, bền bỉ và ý chí vượt khó.
Thứ tư, hướng phát triển năng lực tự học gắn với công nghệ và chuyển đổi số
Công nghệ số đang mở ra cơ hội lớn cho việc tự học trong các nhà trường quân đội. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), mô phỏng chiến trường ảo, phân tích dữ liệu huấn luyện và học tập cá nhân hóa sẽ giúp nâng cao hiệu quả tự học. Học viên có thể học mọi lúc, mọi nơi, truy cập nguồn học liệu phong phú, tham gia lớp học trực tuyến kết nối với giảng viên và đồng đội. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ chỉ thực sự hiệu quả khi người học có kỹ năng số, khả năng tự định hướng và kỷ luật cao. Do đó, cùng với đầu tư hạ tầng công nghệ, các nhà trường cần chú trọng đào tạo kỹ năng sử dụng công nghệ học tập, bảo mật thông tin quân sự và đạo đức trong không gian mạng.
Thứ năm, kết hợp giữa “dạy” và “tự học” hướng đến mô hình người học tự chủ. Phát triển năng lực tự học không đồng nghĩa với việc giảm vai trò của giảng viên, mà là làm cho hoạt động dạy và học trở nên tương tác, cộng hưởng. Giảng viên đóng vai trò khơi nguồn, định hướng, còn học viên là người chủ động chiếm lĩnh tri thức. Khi năng lực tự học được phát triển, người học sẽ biết tự định hướng, biết học suốt đời, biết tự điều chỉnh hành vi và cảm xúc trong quá trình học tập - đó chính là nền tảng để định hình người sĩ quan hiện đại, bản lĩnh, trí tuệ, trách nhiệm và sáng tạo.
Kết luận
Phát triển năng lực tự học cho học viên trong các nhà trường quân đội là nhiệm vụ mang tính cấp thiết và có ý nghĩa chiến lược đối với công tác giáo dục đào tạo, cũng như đối với quá trình xây dựng đội ngũ sĩ quan trẻ trong tương lai, đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ này, cần tiến hành đổi mới đồng bộ về phương pháp giảng dạy, cơ chế quản lý và môi trường học tập; đồng thời chú trọng khơi dậy động lực nội tại, tinh thần tự học và ý thức trách nhiệm cá nhân của mỗi học viên.
Khi năng lực tự học được hình thành và phát triển bền vững, trở thành thói quen và nhu cầu tự thân, người học viên, sĩ quan tương lai, sẽ có đủ bản lĩnh, tri thức và năng lực sáng tạo để thích ứng linh hoạt với mọi biến động của thực tiễn, chủ động dẫn dắt, hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao, góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
Tài liệu Tham khảo
[1] Ban Chấp hành Trung ương. (2013). Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Hà Nội.
[2] Nguyễn Hiến Lê. (2007). Tự học – Một nhu cầu của thời đại. Hà Nội: Nhà xuất bản Văn hóa – Thông tin.
[3] Trần Thị Minh Hằng. (2011). Tự học và yếu tố tâm lý cơ bản trong tự học của sinh viên sư phạm. Hà Nội: Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam.
[4] Vũ Trọng Rỹ. (1994). Một số vấn đề lý luận về rèn luyện kỹ năng học tập cho học sinh. Hà Nội: Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam.
[5] Hoàng Thúc Lân. (2014). Phát triển năng lực tư duy biện chứng cho sinh viên Việt Nam hiện nay. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia.
[6] Lê Quang Sơn. (2007). Đổi mới phương pháp dạy học trong các trường đại học, cao đẳng. Đại học Đà Nẵng: Tài liệu lưu hành nội bộ.
