Hoàng Minh Quân
Khoa Ngoại ngữ, Học viện Chính trị
Email: [email protected]
Tóm tắt: Bài viết làm rõ bản chất quyền con người trên không gian mạng trong kỷ nguyên số, đồng thời nhận diện các thủ đoạn lợi dụng “tự do”, “nhân quyền” xuyên tạc, chống phá nền tảng tư tưởng của Đảng. Trên cơ sở đó, bài viết tập trung phản bác các quan điểm sai trái, khẳng định nguyên tắc quyền con người gắn với pháp luật và trách nhiệm xã hội. Đề xuất định hướng nâng cao hiệu quả đấu tranh theo hướng chủ động dẫn dắt, bảo vệ quyền con người một cách thực chất, góp phần giữ vững ổng định và phát triển bền vững.
Từ khóa: Quyền con người; không gian mạng; đấu tranh tư tưởng; thông tin sai lệch; bảo vệ nền tảng tư tưởng.
1. Mở đầu
Trong kỷ nguyên số, không gian mạng đã trở thành một phần không thể tách rời của đời sống xã hội, nơi các hoạt động kinh tế, văn hóa, chính trị và xã hội ngày càng diễn ra mạnh mẽ. Nếu như trước đây, quyền con người chủ yếu được thực thi trong không gian vật lý, thì ngày nay, các quyền cơ bản như quyền tiếp cận thông tin, quyền tự do biểu đạt, quyền riêng tư… đang được mở rộng và thể hiện ngày càng rõ nét trên môi trường số. Sự phát triển nhanh chóng của internet và công nghệ số đã mở ra cơ hội lớn để con người kết nối, sáng tạo và tham gia sâu rộng hơn vào đời sống xã hội.
Tuy nhiên, chính tính mở, tốc độ lan truyền nhanh và khả năng ẩn danh cao lại khiến không gian mạng trở thành môi trường dễ bị lợi dụng. Thực tế cho thấy, tin giả, nội dung cắt ghép, công nghệ deepfake… đang bị khai thác để lan truyền thông tin sai lệch, xuyên tạc, thậm chí chống phá, làm nhiễu loạn nhận thức và bào mòn niềm tin xã hội. Khi ranh giới giữa tự do chân chính và sự lợi dụng “tự do” bị làm mờ, quyền con người không những không được bảo đảm đầy đủ mà còn có nguy cơ bị xâm hại.
Trong bối cảnh đó, vấn đề không chỉ là mở rộng quyền mà là bảo đảm quyền trong khuôn khổ pháp luật và trách nhiệm xã hội. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nhận diện, đấu tranh và ngăn chặn việc lợi dụng “tự do”, “nhân quyền” trên không gian mạng, không để tự do bị biến thành công cụ chống phá.
2. Nhận diện bản chất và thủ đoạn lợi dụng “tự do”, “nhân quyền” trên không gian mạng
Sự phát triển của không gian mạng không chỉ mở rộng phạm vi thực thi quyền con người, mà đồng thời cũng làm xuất hiện những phương thức mới nhằm mục đích lợi dụng chính các quyền đó để phục vụ mục đích sai trái. Để đấu tranh có hiệu quả, trước hết cần nhận diện rõ bản chất và các thủ đoạn phổ biến đang được sử dụng.
Một trong những biểu hiện nổi bật là tuyệt đối hóa quyền tự do cá nhân, cố tình tách quyền ra khỏi khuôn khổ pháp luật và trách nhiệm xã hội. Trong cách tiếp cận này, tự do ngôn luận bị đẩy lên thành một giá trị vô hạn, từ đó mọi hành vi phát tán thông tin đều được biện minh như một quyền hiển nhiên. Thực chất đây là sự đánh tráo khái niệm, biến quyền thành công cụ hợp thức hóa cho những hành vi sai trái, làm xói mòn nền tảng pháp lý của xã hội.
Một thủ đoạn khác là lợi dụng các vấn đề xã hội để xuyên tạc, quy chụp thành “vi phạm nhân quyền”. Những sự việc cụ thể, mang tính cụ bộ hoặc chưa được kiểm chứng đầy đủ, bị cắt xén, thổi phồng, rồi đặt vào một “khung diễn giải” có chủ đích nhằm tạo ra ấn tượng sai lệch về tình hình chung. Khi thông tin được lặp đi lặp lại nhiều lần và lan truyền rộng rãi có thể tạo ra tâm lý hoài nghi, từ đó làm suy giảm niềm tin của xã hội.
Đáng chú ý hơn, công nghệ số đang bị khai thác như một công cụ gia tăng sức mạnh cho cách hoạt động xuyên tạc. Các sản phẩm như video deepfake, hình ảnh cắt ghép, nội dung giả mạo… được tạo ra ngày càng tinh vi, khiến việc phân biết thật – giả trở nên khó khăn hơn với người dùng. Không chỉ dừng lại ở việc truyền tải thông tin sai lệch, những nội dung này còn có khả năng tạo ra “hiệu ứng tâm lý”, khiến người tiếp cận dễ bị dẫn dắt theo cảm xúc hơn là lý trí.
Bên cạnh đó, không gian mạng xuyên biên giới đang bị lợi dụng để tổ chức các chiến dịch truyền thông có chủ đích. Thông qua việc sử dụng tài khoản ẩn danh, các nhóm đối tượng có thể đồng loạt đăng tải, chia sẻ và khuếch đại thông tin sai lệch theo kịch bản định sẵn. Khi kết hợp với sự thiếu hụt kỹ năng số của một bộ phận người dùng, các nội dung này dễ dàng lan rộng và tạo thành “làn sóng dư luận giả tạo”.
Thực tế thời gian qua cho thấy nhiều vụ việc gây xôn xao dư luận xuất phát từ thông tin sai lệch trên mạng xã hội đã bị cơ quan chức năng phát hiện, xử lý, nhiều tài khoản, trang thông tin xấu độc bị gỡ bỏ. Không ít video bị cắt ghép, giật tít sai bản chất đã thu hút hàng trăm nghìn lượt xem, chia sẻ trong thời gian ngắn, tạo ra làn sóng dư luận tiêu cực trước khi cơ quan chức năng kịp thời xác minh làm rõ. Đáng chú ý, một số đối tượng còn lợi dụng các sự kiện nhạy cảm, các vấn đề xã hội phức tạp để lái dư luận theo hướng tiêu cực, từ đó gán ghép, xuyên tạc thành những vấn đề “nhân quyền”, gây hiểu lầm trong một bộ phận người dân.
Từ những biểu hiện trên có thể thấy rõ một điểm cốt lõi: vấn đề không nằm ở bản thân quyền con người, mà nằm ở việc bị lợi dụng và bóp méo. Khi “tự do” bị tách rời khỏi sự thật và trách nhiệm, nó không còn là giá trị bảo vệ con người, mà có thể trở thành công cụ gây tổn hại cho chính con người và xã hội. Nhận diện đúng bản chất và thủ đoạn là điều kiện tiên quyết để chuyển từ trạng thái bị động sang chủ động trong đấu tranh, đồng thời tạo cơ sở lý luận vững chắc cho việc bác bỏ các quan điểm sai trái trong giai đoạn tiếp theo.
3. Đấu tranh bác bỏ luận điệu xuyên tạc, khẳng định bản chất đúng đắn của quyền con người
Từ việc nhận diện rõ các thủ đoạn lợi dụng “tự do”, “nhân quyền” trên không gian mạng, vấn đề đặt ra không chỉ là ngăn chặn về kỹ thuật, mà trước hết là phải đấu tranh trực diện trên phương diện nhận thức và lý luận. Bởi lẽ, nếu không làm rõ đúng - sai ngay từ nền tảng tư duy, mọi biện pháp quản lý hay xử lý đều chỉ mang tính hình thức, đối phó.
Trước hết, cần bác bỏ dứt khoát quan điểm cho rằng tự do trên không gian mạng là vô hạn. Đây là một cách tiếp cận sai lệch, đi ngược lại với cả lý luận và thực tiễn. Trong bất cứ xã hội nào, quyền con người đều được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật và gắn liền với trách nhiệm. Tự do ngôn luận không bao hàm quyền phát tán thông tin sai sự thật; quyền tiếp cận thông tin không đồng nghĩa với việc khai thác, sử dụng dữ liệu một cách tùy tiện; quyền riêng tư không trở thành “lá chắn” cho các hành vi vi phạm pháp luật.
Cùng với đó, cần phản bác những luận điệu xuyên tạc, quy chụp các vấn đề xã hội thành “vi phạm nhân quyền”. Thực tế cho thấy trong quá trình phát triển, bất kỳ quốc gia nào cũng tồn tại những hạn chế nhất định. Tuy nhiên việc cố tình cắt xén, thổi phồng các hiện tượng đơn lẻ để phủ nhận toàn bộ nỗ lực bảo đảm quyền con người là một dạng ngụy biện có chủ đích. Ở Việt Nam, quyền con người không chỉ được ghi nhận trong hệ thống pháp luật, mà còn được thể hiện thông qua những kết quả cụ thể: hạ tầng số được mở rộng, tỷ lệ người dân được tiếp cận internet ngày càng cao, dịch vụ công trực tuyến phát triển mạnh mẽ, các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng từng bước được hoàn thiện. Những thành tựu đó là minh chứng rõ ràng, có sức thuyết phục cao, bác bỏ các luận điệu sai trái.
Đối với việc lợi dụng công nghệ để phát tán thông tin sai lệch, cần khẳng định rõ: đó không phải là biểu hiện của sự sáng tạo hay tự do, mà là hành vi xâm hại trực tiếp đến quyền được tiếp cận thông tin chính xác của xã hội. Khi một thông tin giả được lan truyền, không chỉ một cá nhân bị ảnh hưởng, mà toàn bộ môi trường thông tin bị “ô nhiễm”, kéo theo những hệ lụy về nhận thức và hành vi xã hội. Vì vậy, đấu tranh với tin giả, nội dung xuyên tạc chính là bảo vệ quyền con người ở cấp độ căn bản nhất – quyền được biết sự thật.
Đồng thời cần làm rõ một nhận thức quan trọng: quản lý không gian mạng không phải là hạn chế tự do, mà là điều kiện để đảm bảo tự do được thực thi đúng nghĩa. Một môi trường “tự do tuyệt đối” nhưng đầy rẫy những thông tin sai lệch, lừa đảo, kích động không thể là môi trường bảo vệ quyền con người. Ngược lại, chỉ khi có khuôn khổ pháp lý rõ ràng, có cơ chế kiểm soát phù hợp, quyền con người mới được bảo đảm một cách thực chất, an toàn và bền vững.
Cần nói thẳng rằng, chiêu bài “tự do”, “nhân quyền” mà một số đối tượng rêu rao thực chất không nhằm bảo vệ quyền con người, mà nhằm tạo ra một “vùng trũng” thông tin, nơi đúng sai bị đánh lẫn, thật giả bị xóa nhòa. Khi đó cái gọi là “tự do” không còn là giá trị nhân văn, mà biến thành công cụ gây rối loạn nhận thức, chia rẽ xã hội và phục vụ những mục đích chống phá.
Một xã hội không thể phát triển nếu để “tự do” bị lạm dụng đến mức phủ nhận sự thật và phá vỡ kỷ cương. Cũng không thể nói đến quyền con người nếu môi trường thông tin bị thao túng, người dân bị dẫn dắt bởi những nội dung sai lệch. Vì vậy, đấu tranh với sự lợi dung “tự do” trên không gian mạng không phải là hạn chế quyền, mà chính là bảo vệ quyền con người được sống trong một môi trường thông tin trung thực, lành mạnh và có trách nhiệm.
Từ đó có thể khẳng định, đấu tranh bác bỏ các luận điệu xuyên tạc về quyền con người trên không gian mạng không chỉ là yêu cầu mang tính chính trị - tư tưởng, mà còn là yêu cầu khách quan để bảo vệ sự thật, bảo vệ niềm tin xã hội và bảo đảm sự phát triển ổn định, bền vững trong kỷ nguyên số.
4. Nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con người gắn với chủ động dẫn dắt không gian mạng
Trong bối cảnh không gian mạng trở thành một mặt trận tư tưởng ngày càng phức tạp, việc bảo đảm quyền con người không thể chỉ dừng ở phản ứng trước các vấn đề phát sinh, mà cần chuyển mạnh sang tư duy chủ động định hình và dẫn dắt môi trường thông tin. Đây là bước chuyển có ý nghĩa quyết định, vừa nhằm bảo vệ quyền, vừa ngăn chặn hiệu quả các hành vi lợi dụng quyền.
Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế pháp luật về không gian mạng theo hướng đồng bộ, minh bạch và phù hợp với thực tiễn phát triển công nghệ. Pháp luật không chỉ là “hàng rào” ngăn chặn vi phạm, mà còn là nền tảng để quyền con người được thực thi một cách rõ ràng, ổn định và có thể dự báo. Một khuôn khổ pháp lý đủ mạnh sẽ hạn chế tình trạng lợi dụng khoảng trống pháp luật để bóp méo quyền và lan truyền thông tin sai lệch.
Thứ hai, nâng cao năng lực quản trị và dự báo trên không gian mạng theo hướng hiện đại, dựa trên dữ liệu và công nghệ. Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, việc nắm bắt sớm xu hướng thông tin, nhận diện kịp thời các chiến dịch truyền thông sai lệch sẽ giúp chuyển từ bị động xử lý sang chủ động kiểm soát. Khi làm chủ được dòng chảy thông tin, không chỉ có thể hạn chế tác động tiêu cực, mà còn có khả năng định hướng dư luận theo hướng tích cực, củng cố niềm tin xã hội.
Thứ ba, xây dựng lực lượng nòng cốt có bản lĩnh chính trị vững vàng, am hiểu công nghệ và có kỹ năng truyền thông hiện đại. Đây là lực lượng trực tiếp tham gia “tác chiến” trên không gian mạng, không chỉ phản bác thông tin sai trái, mà còn chủ động lan tỏa các giá trị đúng đắn. Trong môi trường số, năng lực thuyết phục và khả năng truyền tải thông tin hiệu quả có ý nghĩa không kém gì nội dung thông tin.
Thứ tư, nâng cao nhận thức và “sức đề kháng thông tin” của người dân. Trong một môi trường mà mỗi các nhân đều có thể trở thành “nhà sản xuất thông tin”, việc trang bị kỹ năng số, khả năng nhận diện tin giả và ý thức trách nhiệm trong chia sẻ thông tin trở nên đặc biệt quan trọng. Khi người dân đủ tỉnh táo và chủ động, các luận điệu xuyên tạc sẽ khó có điều kiện lan rộng và phát huy tác động.
Cuối cùng, cần chú trọng xây dựng và lan tỏa văn hóa ứng xử văn minh trên không gian mạng. Đấu tranh không chỉ là phản bác các cái sai, mà còn làm cho cái đúng trở lên rõ ràng, thuyết phục và có sức lan tỏa. Khi những thông tin chính xác, những giá trị tích cực được truyền tải một các kịp thời và hấp dẫn, chúng sẽ tự tạo ra “sức đề kháng” trước các nội dung sai lệch.
Nếu không chủ động dẫn dắt, không gian mạng sẽ không chỉ là nơi lan truyền thông tin, mà có thể trở thành môi trường bị thao túng. Ngược lại, khi làm chủ được môi trường này, quyền con người không chỉ được bảo đảm, mà còn phát huy một cách thực chất, góp phần xây dựng một xã hội phát triển, ổn định và bền vững trong kỷ nguyên số.
5. Kết luận
Không gian mạng đã trở thành một mặt trận tư tưởng, nơi ranh giới giữa tự do chân chính và sự lợi dụng “tự do” ngày càng trở nên phức tạp. Nếu buông lỏng quản lý dưới danh nghĩa “tự do”, môi trường này sẽ bị biến thành nơi lan truyền thông tin sai lệch, làm xói mòn niềm tin và gây bất ổn. Vì vậy, bảo đảm quyền con người trên không gian mạng không chỉ là mở rộng quyền, mà quan trọng hơn là bảo vệ quyền khỏi sự bóp méo và lợi dụng. Đấu tranh với các luận điệu xuyên tạc, lợi dụng “tự do”, “nhân quyền” không phải là hạn chế quyền, mà chính là bảo vệ quyền ở cấp độ sâu sắc nhất.
Đồng thời, việc chủ động định hướng và dẫn dắt không gian mạng là điều kiện để quyền con người được thực thi một cách thực chất, an toàn và bền vững. Giữ vứng nguyên tắc quyền đi đôi với pháp luật và trách nhiệm xã hội chính là nền tảng để xây dựng một không gian lành mạnh, phục vụ con người và sự phát triển lâu dài.
Tài liệu tham khảo
[1]. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
[2]. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
[3]. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2018), Luật An ninh mạng, Hà Nội.
[4]. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2016), Luật Tiếp cận thông tin, Hà Nội.
[5]. Bộ Thông tin và Truyền thông (2023), Báo cáo tình hình quản lý, phát triển không gian mạng và bảo vệ người dùng tại Việt Nam.
[6]. Thông tấn xã Việt Nam (2024), Trách nhiệm bảo vệ quyền con người trong kỷ nguyên số, chuyên trang Happy Vietnam.
[7]. Liên Hợp Quốc (1948), Tuyên ngôn thế giới về quyền con người (Universal Declaration of Human Rights).
