TS. Lại Đức Hậu -
Học viện Phòng không – Không quân
Email: [email protected]
Tóm tắt : Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra và tác động mạnh mẽ đến tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế, xã hội và giáo dục, đào tạo không tách khỏi xu thế mạnh mẽ này. Chủ động nắm bắt cơ hội, tăng cường nâng cao hiểu biết - nhận thức, chú trọng công tác xây dựng kế hoạch, chương trình hành động; quyết liệt trong tổ chức thực hiện, Khoa Khoa học Cơ bản cùng các cơ quan, khoa, đơn vị ở Học viện Phòng không - Không quân những năm qua đã nỗ lực kiến tạo môi trường học tập hiện đại, mở và tiên tiến, không ngừng ứng dụng công nghệ mới, chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo bước đầu đã đạt được các kết quả quan trọng là nền tảng xây dựng mô hình nhà trường thông minh trong thời kỳ chuyển đổi số.
Từ khóa : Chuyển đổi số, Giáo dục, Đào tạo, Học viện Phòng không – Không quân
Nhận bài:28/9/2025; Biên tập:2/10/2025; Duyệt đăng:3/9/2025
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra sâu rộng và lan tỏa mạnh mẽ trên toàn cầu, chuyển đổi số đã trở thành xu thế tất yếu, là động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển trên mọi lĩnh vực, trong đó có giáo dục, đào tạo. Chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo là việc ứng dụng công nghệ số trong công tác quản lý, giảng dạy và học tập; số hóa tài liệu, giáo trình; xây dựng nền tảng chia sẻ tài nguyên giảng dạy và học tập theo cả hình thức trực tuyến và trực tiếp, cá thể hóa nội dung học tập bằng việc ứng dụng các công nghệ số, công nghệ thông minh.
Tại Việt Nam, Chương trình “Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030” thì giáo dục, đào tạo là một trong tám lĩnh vực ưu tiên hàng đầu trong triển khai thực hiện chuyển đổi số, với những nhiệm vụ cụ thể: phát triển nền tảng hỗ trợ dạy và học từ xa, xây dựng nền tảng chia sẻ tài nguyên giảng dạy và học tập; phát triển công nghệ phục vụ giáo dục, đào tạo hướng tới đào tạo cá thể hóa; ứng dụng triệt để công nghệ số trong công tác quản lý, giảng dạy và học tập;
Khoa Khoa học Cơ bản thuộc Học viện Phòng không - Không quân cũng không nằm ngoài xu hướng đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác tổ chức đào tạo. Những năm gần đây, Khoa đã ứng dụng các công nghệ hiện đại như phòng học thông minh, thí nghiệm mô phỏng, học liệu điện tử và hệ thống quản lý học tập trực tuyến vào quá trình giảng dạy các môn khoa học tự nhiên. Nhờ vậy, việc giảng dạy trở nên trực quan và sinh động hơn, giúp học viên dễ dàng tiếp cận kiến thức và dần thích ứng với công nghệ mới.
2. Một số vấn đề cơ bản về chuyển đổi số
2.1. Khái niệm “chuyển đổi số”
Thuật ngữ “chuyển đổi số” gần đây được xuất hiện thường xuyên trong các diễn đàn học thuật (hội nghị, hội thảo, tọa đàm, …), theo Coursera - nền tảng học trực tuyến hàng đầu thế giới cho rằng, chuyển đổi số là quá trình tích hợp các công nghệ số vào tất cả các bộ phận của một tổ chức, chẳng hạn như sản phẩm, dịch vụ hoặc hoạt động để mang lại giá trị cho khách hàng. Theo GS. Hồ Tú Bảo (Viện nghiên cứu Cao cấp về Toán - VIASM, Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh): “Chuyển đổi số là quá trình thay đổi cách sống, cách làm việc của mỗi người, mỗi tổ chức bằng cách ứng dụng các công nghệ số”, “Là việc sử dụng dữ liệu và công nghệ số để thay đổi tổng thể và toàn diện phương thức phát triển, thay đổi cách chúng ta sống và làm việc”. Như vậy, mặc dù định nghĩa về chuyển đổi số có khác nhau, song tất cả đều chung quan điểm rằng đây là quá trình chuyển đổi từ mô hình tổ chức và vận hành truyền thống sang kiểu tổ chức và vận hành mới, trong đó công nghệ đóng vai trò then chốt. Quá trình này áp dụng các công nghệ hiện đại: dữ liệu lớn (Big Data), internet vạn vật (IoT), điện toán đám mây (Cloud), … để thay thế cách thức tổ chức, vận hành truyền thống.
2.2. Nội dung chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo
Chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo tập trung vào hai nội dung chủ đạo đó là: chuyển đổi số trong quản lý giáo dục và chuyển đổi số trong giảng dạy và học tập. Trong quản lý giáo dục, bao gồm số hóa thông tin quản lý, tạo ra những hệ thống cơ sở dữ liệu lớn, liên thông, triển khai các dịch vụ công trực tuyến, ứng dụng các thành tựu của CMCN 4.0 (AI, blockchain, phân tích dữ liệu, …) để quản lý, điều hành, dự báo, hỗ trợ ra quyết định một cách nhanh chóng, chính xác. Trong giảng dạy và học tập gồm số hóa học liệu (sách giáo khoa điện tử, bài giảng điện tử, kho bài giảng E-learning, ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm), thư viện số, phòng thí nghiệm ảo, hệ thống đào tạo trực tuyến.
3. Chuyển đổi số - Cơ hội cho các môn khoa học tự nhiên
Chuyển đổi số là cơ hội lớn cho các môn khoa học tự nhiên, mở ra một hướng đi mới trong việc giảng dạy và học tập như: giúp tạo ra môi trường học tập linh hoạt, trực quan, kích thích tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề của học viên. Đồng thời, đây cũng là cơ hội để các giảng viên tiếp cận những phương pháp giảng dạy tiên tiến, tối ưu hóa thời gian, giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy:
- Giúp đổi mới phương pháp dạy - học
Các môn khoa học tự nhiên vốn mang tính trừu tượng, đòi hỏi tư duy logic và khả năng hình dung cao, vì vậy chuyển đổi số đã mở ra nhiều giải pháp hỗ trợ hiệu quả: Thông qua các mô phỏng ảo, thí nghiệm số và phần mềm trực quan, học viên có thể dễ dàng tiếp cận, nắm bắt bản chất hiện tượng. Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ mô phỏng và thực tế ảo (VR/AR) cho phép tái hiện những thí nghiệm phức tạp, nguy hiểm hoặc tốn kém về kinh phí và thời gian, tạo điều kiện để học viên quan sát, tương tác trong môi trường an toàn, tiết kiệm mà vẫn đạt hiệu quả cao.
- Mở rộng không gian và thời gian học tập
Học viên có thể tiếp cận tài liệu số, bài giảng điện tử mọi lúc, mọi nơi; việc học không còn giới hạn trong lớp học truyền thống. Đồng thời, các nền tảng học tập trực tuyến cùng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm và ngân hàng đề thi điện tử giúp người học chủ động hơn trong việc tự học, tự kiểm tra, tự đánh giá.
Đây là cơ hội rất lớn để rèn luyện tính chủ động, tự học một phẩm chất cần thiết của người sĩ quan hiện đại.
- Cá thể hóa việc học
Ứng dụng AI và dữ liệu lớn cho phép phân tích quá trình học tập của từng học viên, từ đó đưa ra lộ trình học tập phù hợp. Đặc biệt với các môn tự nhiên, sự khác biệt về năng lực tiếp thu giữa học viên thường rõ rệt, nên cá thể hóa sẽ giúp phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học viên.
- Thúc đẩy nghiên cứu khoa học và sáng tạo
Kho học liệu số, thư viện điện tử, các phần mềm mô phỏng, công cụ tính toán hiện đại tạo điều kiện thuận lợi cho học viên và giảng viên triển khai nghiên cứu khoa học. Việc kết hợp lý thuyết với mô phỏng số sẽ hình thành tư duy nghiên cứu, khuyến khích sáng tạo.
- Tạo môi trường học tập hiện đại, tiệm cận quốc tế
Chuyển đổi số giúp rút ngắn khoảng cách với các cơ sở đào tạo tiên tiến trên thế giới. Học viên được tiếp cận tri thức toàn cầu, học tập bằng nhiều nguồn tài nguyên mở, nâng cao trình độ ngoại ngữ, tin học và kỹ năng tự học suốt đời.
Bên cạnh những cơ hội đó, quá trình chuyển đổi số cũng bộc lộ nhiều khó khăn như: hạ tầng công nghệ thông tin chưa đồng bộ, năng lực số của đội ngũ giảng viên, học viên còn chưa đồng đều, ngại thay đổi; nguồn học liệu số chưa thật sự phong phú và chuẩn hóa, khả năng tự học của một bộ phận học viên còn thấp; các vấn đề về an ninh mạng, an toàn thông tin trong môi trường quân sự đòi hỏi biện pháp kiểm soát chặt chẽ. Đây là những thách thức đòi hỏi phải có giải pháp đồng bộ, kịp thời.
Để nắm bắt cơ hội và đáp ứng xu thế tất yếu của chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo Học viện Phòng không - Không quân cần triển khai đồng bộ các giải pháp sau:
Một là, nâng cao nhận thức cho cán bộ, giảng viên, học viên về vai trò, ý nghĩa của chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo
Nâng cao nhận thức cho cán bộ, giảng viên, học viên về vai trò và ý nghĩa của chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo là một nhiệm vụ chính trị quan trọng, có ảnh hưởng sâu rộng đến sự phát triển bền vững của nhà trường. Chuyển đổi số không chỉ giúp tối ưu hóa quy trình giảng dạy, học tập, mà còn thúc đẩy sự sáng tạo, đổi mới trong công tác tổ chức đào tạo. Việc hiểu rõ và áp dụng hiệu quả chuyển đổi số sẽ giúp cán bộ, giảng viên và học viên nâng cao năng lực, cải thiện chất lượng đào tạo, và tạo ra môi trường học tập linh hoạt, hiện đại.
Hai là, đẩy mạnh xây dựng, chuẩn hóa và chia sẻ nguồn học liệu số
Trên cơ sở tận dụng tối đa nguồn tài nguyên số hiện có, nhà trường cần tiếp tục đẩy mạnh phát triển học liệu số, bảo đảm nội dung phong phú, đa dạng, phù hợp với nhu cầu thực tiễn giảng dạy và học tập, nghiên cứu của giảng viên, học viên. Việc xây dựng kho học liệu số và học liệu mở dùng chung trong toàn hệ thống không chỉ phục vụ hiệu quả hoạt động dạy, học, kiểm tra và đánh giá mà còn tạo tiền đề để mở rộng khả năng kết nối, chia sẻ dữ liệu. Song song đó, nhà trường cần từng bước chuyển đổi các tài liệu giấy và các quy trình thủ công truyền thống sang định dạng điện tử và quy trình trực tuyến. Sự thay đổi này sẽ góp phần nâng cao tính tiện lợi, giảm thiểu sai sót và tăng hiệu quả trong công tác tổ chức đào tạo, hướng tới một môi trường giáo dục hiện đại, linh hoạt và thích ứng với xu hướng chuyển đổi số toàn diện trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo.
Ba là, bồi dưỡng đội ngũ giảng viên, trang bị cho họ năng lực số, kỹ năng thiết kế học liệu điện tử, sử dụng thành thạo các phần mềm dạy học.
Để có thể chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo đòi hỏi nhà quản lý, người dạy và người học phải đáp ứng những yêu cầu nhất định về cả kiến thức, kỹ năng và thái độ. Khi có đủ kiến thức, kỹ năng mọi người sẵn sàng, tự tin để có thể chấp nhận thay đổi, đạt được chuyển đổi số. Để mọi người có thể tự tin và thích ứng được với chuyển đổi số, người dạy và người học, nhà quản lý cần có kỹ năng cần thiết để sử dụng hiệu quả các công nghệ, thiết bị; khoảng cách về kiến thức và kỹ năng trong sử dụng công nghệ cần được rút ngắn và hướng tới xóa bỏ. Yếu tố về kiến thức, kỹ năng công nghệ là một yếu tố quan trọng cần khắc phục để chuyển đổi số thành công. Bên cạnh đó, cần phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên, rèn luyện cho họ kỹ năng tự học, tự nghiên cứu trong môi trường số, để không chỉ tiếp thu tri thức mà còn có khả năng sáng tạo và ứng dụng vào thực tiễn.
Trong quá trình triển khai, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành, đặc biệt là sự lãnh đạo, chỉ đạo trực tiếp của Đảng ủy, Ban Giám đốc Học viện, sự phối hợp của các phòng, khoa, bộ môn, nhằm tạo thành sức mạnh tổng hợp. Đồng thời, cần tranh thủ hợp tác, học hỏi kinh nghiệm, chủ động nghiên cứu, sáng tạo để xây dựng mô hình chuyển đổi số phù hợp với điều kiện cụ thể hiện nay.
Kết luận
Chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo, đặc biệt là với các môn khoa học tự nhiên, không chỉ là xu thế tất yếu mà còn mang lại những cơ hội lớn để cải thiện chất lượng giảng dạy và học tập. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra không ít thách thức, đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng và khả năng thích ứng nhanh chóng từ cả giảng viên và học viên. Nếu chúng ta biết cách tận dụng tối đa các cơ hội từ chuyển đổi số, đồng thời khắc phục những khó khăn gặp phải, thì sẽ có thể đạt được những bước đột phá quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, góp phần tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Tài liệu tham khảo
1. Thủ tướng Chính phủ (03/6/2020), Quyết định số 749/QĐ-TTg phê duyệt “Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”.
2. Thủ tướng Chính phủ (25/01/2022), Quyết định số 131/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo giai đoạn 2022-2025, định hướng đến năm 2030”.
3. Bộ Giáo dục & Đào tạo (2021). Chương trình Chuyển đổi số giáo dục đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
4. Trần Văn Hiếu (2020). Ứng dụng E-learning trong đào tạo quân sự: Kinh nghiệm và khuyến nghị. Tạp chí Giáo dục Quốc phòng, 7(1), 15–22.
5. Lê văn Tấn, Phạm Quang Trình (2023), Chuyển đổi số trong hoạt động đào tạo ở trường đại học. Tạp chí khoa học giáo dục Việt Nam, VoL.19, No.10.
