Đại tá, PGS.TS Nguyễn Thanh Hà -
Chủ nhiệm Khoa Sư phạm quân sự, Học viện Chính trị
Email: [email protected]
Tóm tắt: Một trong những yếu tố giữ vai trò quan trọng góp phần nâng cao chất lượng dạy học trong các nhà trường Quân đội đòi hỏi giảng viên và học viên phải tích cực đổi mới phương pháp dạy và học, nhất là việc vận dụng các phương pháp dạy học tích cực. Để sử dụng có hiệu quả các phương pháp dạy học tích cực, nhằm phát triển năng lực tư duy sáng tạo của người học, các chủ thể dạy học cần nắm vững đặc điểm và một số yêu cầu chung khi sử dụng các phương pháp dạy học tích cực vào trong quá trình dạy học.
Từ khóa: Nâng cao chất lượng dạy học; đổi mới phương pháp dạy học; yêu cầu sử dụng các phương pháp dạy học tích cực
1. Đặt vấn đề
Thực hiện nhiệm vụ, giải pháp trong Nghị quyết 1657 - NQ/QUTW của Quân ủy Trung ương:“Đổi mới hình thức, phương pháp dạy học theo hướng hiện đại. Phát huy dân chủ quân sự, động viên tính tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, chống áp đặt, dập khuôn máy móc... Bồi dưỡng phương pháp tự tìm kiếm, tăng cường tri thức, hình thành năng lực tự học và hợp tác; chú trọng truyền cảm hứng, xây dựng lòng say mê học tập, nghiên cứu khoa học và rèn luyện suốt đời cho học viên” [2, tr.23] và thực hiện phương châm “Chất lượng đào tạo của nhà trường là khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị”; các nhà trường Quân đội đang tập trung lãnh đạo, chỉ đạo việc đổi mới toàn diện công tác giáo dục, đào tạo; đã xác định nhiều chủ trương, giải pháp nhằm đổi mới chương trình, nội dung, gắn đổi mới nội dung với đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng dạy học. Một trong những hoạt động đổi mới đó là triển khai vận dụng các phương pháp dạy học tích cực vào trong quá trình dạy học. Để quá trình dạy học đạt hiệu quả đáp ứng mục tiêu và chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo, các chủ thể dạy học cần nắm chắc đặc điểm và yêu cầu chung khi vận dụng các phương pháp dạy học tích cực.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Quan niệm và đặc điểm của các phương pháp dạy học tích cực
Hiện nay, trong lý luận dạy học, các phương pháp dạy học mới được áp dụng có chức năng phát triển năng lực của người học thường được gọi là phương pháp dạy học tích cực, hay phương pháp dạy học chủ động. Như vậy, phương pháp dạy học tích cực, chủ động là phương pháp dựa trên tiếp cận lấy người học là trung tâm, hướng vào phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học.
Phương pháp dạy học tích cực là tổng hợp các cách thức, biện pháp nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học dựa trên tiếp cận lấy người học là trung tâm; trên cơ sở đó, nâng cao hiệu quả nhận thức, phát triển trí tuệ, rèn luyện kỹ năng và giáo dục thái độ hướng tới phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất cho người học.
Các phương pháp dạy học tích cực thường vận dụng hiện nay gồm: Phương pháp khởi động trí tuệ; phương pháp sơ đồ hoá; phương pháp đóng vai nhận thức; dạy học nêu vấn đề, dạy học hợp tác; phương pháp tình huống; phương pháp dạy học theo dự án; phương pháp dạy học truy vấn, mô hình lớp học đảo ngược…
Mỗi phương pháp cụ thể có những đặc điểm riêng, tuy nhiên các phương pháp dạy học tích cực có những đặc điểm chung cơ bản như sau:
Xét đặc điểm hoạt động của người dạy và người học, các phương pháp dạy học tích cực luôn hướng vào người học và hoạt động của người học. Đây là đặc điểm bản chất nhất của phương pháp dạy học tích cực. Nó phản ánh tính chất phối hợp hoạt động của người dạy và người học, với sự phát huy tối đa tính chủ thể của người học trong quá trình dạy học. Các phương pháp dạy học tích cực hướng vào người học, tức là hướng vào phát huy tính tích cực, chủ động của người học trong quá trình học tập; hướng vào xây dựng thái độ, động cơ, niềm say mê học tập, phát triển kỹ năng và phương pháp học tập; hướng tới phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất cho người học. Đặc điểm hướng vào người học và hoạt động của người học chi phối đến hoạt động của người dạy với người học. Người dạy không còn là người truyền đạt các kiến thức có sẵn, biểu diễn minh hoạ các kỹ năng cho người học; thay vào đó người dạy giao nhiệm vụ học tập, chỉ đạo, định hướng, đạo diễn, tổ chức cho người học hoạt động, hướng vào phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học trong quá trình học tập. Người học thực sự là chủ thể của quá trình học tập, thực sự là người đi học, chứ không phải là người được dạy. Người học tự tìm kiếm kiến thức, phát triển kỹ năng dưới sự chỉ đạo của người dạy. Người học trực tiếp tham gia thảo luận, giải quyết vấn đề từ đó đạt được mục tiêu học tập.
Xét về mặt tổ chức lớp học, phương pháp dạy học tích cực dựa trên các đơn vị tổ, nhóm là cộng đồng học tập phổ biến của người học. Phương pháp truyền thống việc học tập thường diễn ra trong phạm vi lớp học, song trên thực tế việc học tập thường là công việc độc lập của từng cá nhân, ít có sự tương tác giữa người dạy với người học, giữa người học với nhau. Phương pháp dạy học tích cực, người học được thảo luận, tranh luận, chia sẻ với nhau trong phạm vi tổ, nhóm.
Xét về phương tiện dạy học, phương pháp dạy học tích cực tăng cường sử dụng phương tiện kỹ thuật hiện đại và công nghệ thông tin trong dạy và học. Phương pháp và phương tiện là hai thành tố khác nhau của quá trình dạy học, song gắn bó hết sức chặt chẽ. Phương pháp dạy học bao giờ cũng gắn với những phương tiện dạy học nhất định. Sử dụng rộng rãi phương tiện kỹ thuật hiện đại và công nghệ thông tin trong dạy và học là đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực. Người dạy sử dụng công nghệ thông tin để tổ chức, điều khiển, chỉ đạo, kiểm tra hoạt động học tập của người học. Người học sử dụng công nghệ thông tin để tiến hành các hoạt động học, tương tác với người dạy và hợp tác với nhau trong quá trình học tập.
Các phương pháp dạy học tích cực rất đa dạng, phong phú, gồm nhiều phương pháp khác nhau, có quan hệ chặt chẽ với nhau. Phương pháp dạy học tích cực rất đa dạng, phong phú, gồm có các phương pháp, tuy nhiên, các phương pháp dạy học tích cực gắn bó hết sức chặt chẽ, bao hàm lẫn nhau, một số phương pháp vay mượn các yếu tố của nhau.
Xét về chức năng và ưu thế, phương pháp dạy học tích cực có nhiều chức năng và ưu thế trong việc phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực của
người học. Như nâng cao hiệu quả nhận thức; phát triển tư duy sáng tạo, tư duy phê phán, tư duy phản biện, phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho
người học; phát triển các kỹ năng xã hội, đặc biệt là kỹ năng giao tiếp, kỹ năng sử dụng ngôn ngữ, kỹ năng hợp tác, kỹ năng làm việc theo nhóm. Giúp người học có cơ hội trải nghiệm những kiến thức và kỹ năng đã được học, rất thuận lợi cho việc hình thành phát triển thế giới quan, niềm tin và các phẩm chất cần thiết khác cho người học. Đồng thời bồi dưỡng ý thức, phương pháp, kỹ năng tự học, làm cơ sở cho học thường xuyên và học suốt đời.
2.2. Một số yêu cầu chung khi sử dụng các phương pháp dạy học tích cực trong quá trình dạy học ở nhà trường Quân đội
Thứ nhất, khi sử dụng các phương pháp dạy học tích cực phải luôn coi trọng việc phát huy vai trò chủ thể nhận thức của người học.
Quá trình dạy học là một hệ thống động, phức tạp, nhiều nhân tố; mỗi nhân tố có đặc điểm, có quy luật vận động riêng. Song sự vận động của mỗi nhân tố đều gây ra sự biến đổi ở các nhân tố khác để cuối cùng cho kết quả là chất lượng của cả hệ thống. Nếu có một nhân tố nào đó (trừ nhân tố người học) mà sự vận động của nó có tính thụ động, không tích cực thì vẫn có thể có một kết quả nào đó của hệ thống. Nhưng nếu người học mà thụ động hay không vận động thì không đạt kết quả. Mọi vận động của các thành tố khác trong hệ thống, trong quá trình đều phải được đọng lại, được biến đổi bên trong của nhân tố người học, gây ra phản ứng ở người học thì quá trình (hay hệ thống) mới tồn tại. Người học vừa là đối tượng tác động của dạy học, lại đồng thời là chủ thể của hoạt động nhận thức. Vì vậy, việc nhấn mạnh vai trò người học, coi người học là trung tâm của quá trình dạy học phải luôn phát huy vai trò chủ thể nhận thức của người học trong dạy học.
Thứ hai, sử dụng các phương pháp dạy học tích cực phải tạo môi trường cho người học tự giác và tích cực tham gia vào hoạt động khám phá, tìm hiểu tri thức.
Người dạy phải tạo được không gian, môi trường để hướng cho người học phải tự giác khám phá, tự thực hành bằng hành động chiếm lĩnh tri thức. Nếu người học có mục đích mạnh mẽ, thì dù trí thức đó tồn tại, biểu hiện dưới dạng nào họ cũng tìm cách thu lượm, chiếm lĩnh cho được. Nếu cứ đặt trước chủ thể những thực tiễn cuộc sống; nếu đưa cả hệ thống người học và tình huống đó vào môi trường tranh luận, nhưng họ không có mục đích chiếm lĩnh tri thức đó thì các nỗ lực giáo dục cũng không thành công. Vì vậy, mục đích học tập, mục đích hoạt động chiếm lĩnh có nguồn gốc từ nhu cầu, lòng khao khát hiểu biết và biểu hiện hành động có nhận thức thì tính tích cực mới thực sự nảy sinh, mô hình tâm lý hoạt động nhận thức biến đổi năng động và linh hoạt. Đây là vấn đề về kích thích động cơ nhận thức theo các tầng bậc từ thấp đến cao bằng những tác động giáo dục phù hợp. Trong các yếu tố kích thích mạnh mẽ, tạo ra động cơ nhận thức có thứ bậc cao phải là chính bản thân tri thức khoa học người học muốn chiếm lĩnh. Người học cần có sự hợp tác, tác động qua lại và quan hệ chặt chẽ với nhau trong quá trình khám phá tri thức. Chính mối quan hệ với tập thể, với người cùng học mà tạo ra cho người học những nhu cầu nhận thức mới, làm nảy nở và phát triển động cơ nhận thức bậc cao. Trong phương pháp dạy học tích cực, hoạt động của cá nhân được diễn ra trong tập thể, nhưng chính đó lại cá thể hóa dạy học. Cá nhân chỉ có thể bộc lộ tính cá biệt của mình trong tranh luận, thảo luận, bảo vệ mình trước tập thể. Vì vậy, cần quan tâm xây dựng môi trường học tập tích cực cho mỗi cá nhân tự thể hiện cá tính của mình.
Thứ ba, sử dụng phương pháp dạy học tích cực phải dựa trên cơ sở năng lực tự học và hướng phát triển năng lực tự học của người học.
Phương pháp dạy học tích cực có đặc trưng là người học phải tự khám phá tri thức, chiếm lĩnh tri thức bằng chính hành động của mình. Các hành động đó có thể diễn ra dưới sự chỉ đạo, tổ chức điều khiển trực tiếp hay gián tiếp của người dạy. Song dù dưới sự điều khiển như thế nào thì những năng lực tự học tập vẫn giữ một vị trí cơ bản, trọng yếu. Trong năng lực đó, ngoài hệ thống động cơ học tập chi phối thúc đẩy thì các kỹ năng tự học cơ bản như đọc, ghi, khái quát hóa, hệ thống hóa... là không thể thiếu. Chính trong quá trình thực hành học tập bằng phương pháp tích cực, người học phải huy động tất cả nhân cách của mình, toàn bộ năng lực của mình, đặc biệt là năng lực tự học mà kỹ năng tự học là cốt lõi để tiến hành các hành động tìm tòi, khám phá. Do đặc điểm của hoạt động cùng với tri thức khoa học, mà người học chiếm lĩnh được trong quá trình đó thì người học cũng học được cả cách học chứa trong quá trình chiếm lĩnh tri thức.
Thứ tư, sử dụng các phương pháp dạy học tích cực phải kết hợp rèn luyện cho người học năng lực tự kiểm tra và tự điều chỉnh trong quá trình học tập.
Đây là một yêu cầu nhằm phát triển cao nhất của tính tích cực nhận thức và tính độc lập nhận thức của người học trong học tập. Trong quá trình học tập theo phương pháp tích cực, việc tự kiểm tra, tự đánh giá giúp người học tự phát hiện ra những sai lệch, thiếu sót, những mặt chưa hoàn chỉnh, những cái cần bổ sung cho mình nhờ tranh luận, thảo luận với tập thể, với giáo viên; nhờ đối chiếu kết quả của mình với kết quả của đồng đội, nhờ tham khảo cách thức hành động của đồng đội và cuối cùng là nhờ đối chiếu với kết luận của giảng viên cũng như sự đánh giá của giảng viên. Khi phát hiện ra những mặt thiếu sót, sai lệch bằng cách đó cũng là lúc xuất hiện động cơ mạnh mẽ, nảy sinh tính tích cực nhận thức cao hơn để tự điều chỉnh các hành động học tập tiếp theo của mình - tức là năng lực này nảy sinh, phát triển trong quá trình thực hiện phương pháp tích cực và lại làm cho phương pháp tích cực đó vươn lên trình độ cao hơn.
Thứ năm, giảng viên cần sử dụng tổng hợp các phương pháp dạy học tích cực một cách linh hoạt sáng tạo trong thiết kế, thực hành các nội dung dạy học
Trong chuẩn bị giáo án, bài giảng, nội dung học tập được cấu trúc được thiết kế thành các tình huống, các vấn đề dưới dạng bài tập nhận thức. Người học không thể đi tới ngay khái niệm, quy luật mà nhất thiết họ phải giải quyết một tình huống nào đó, thực hiện một bài tập nào đó mới đi tới kết luận. Khi thiết kế giảng viên phải phân chia nội dung dạy học thành các đơn vị tri thức để xây dựng chúng thành chuỗi các tình huống theo một hệ thống logic nội dung phù hợp với mục đích dạy học. Nội dung dạy học phải đáp ứng nhu cầu, lợi ích của người học, do đó giảng viên phải sáng tạo và linh hoạt điều chỉnh theo tình huống cụ thể, theo người học cụ thể. Giảng viên phải thiết kế, dàn dựng tình huống, kích thích, lôi cuốn, tổ chức, thúc đẩy để người học rơi vào tình huống có vấn đề rồi lại thúc đẩy, tổ chức, kích thích, lôi kéo họ giải quyết vấn đề. Khi người học đã giải quyết xong vấn đề thì lại tiếp tục tổ chức, thúc đẩy, khêu gợi họ nhận ra cái mà họ cần phải nắm lấy. Như vậy, giảng viên phải thật sự tích cực, tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức của người học. Không có lúc nào và không có chỗ nào giảng viên có thể thụ động được trong sử dụng các phương pháp dạy tích cực.
3. Kết luận
Phương pháp dạy học là một phạm trù trung tâm của giáo dục học, là một trong những thành tố năng động và quan trọng nhất của quá trình dạy học. Các chủ thể dạy học cần nghiên cứu về phương pháp và thường xuyên nắm vững đặc điểm, yêu cầu khi sử dụng các phương pháp, nhất là các phương pháp dạy học tích cực để tiến hành hoạt động dạy và học là cần thiết, là việc làm thường xuyên hiện nay.
[2]. Quân ủy Trung ương (2024), Nghị quyết về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới. Nghị quyết Số 1657-NQ/QUTW, ngày 20/12/2022).
[3]. Quân ủy Trung ương (2022), Nghị quyết về nâng cao chất lượng huấn luyện giai đoạn 2023 - 2030 và những năm tiếp theo. Nghị quyết Số 1659-NQ/QUTW ngày 20/12/2022.
[4]. Tổng cục Chính trị QĐNDVN (2022), Giáo trình Giáo dục học quân sự (Dùng cho đào tạo giảng viên không chuyên GDH, TLHQS), Nxb QĐND, Hà Nội
[5]. Lê Thị Minh Thanh (2016), Xây dựng mô hình “lớp học đảo ngược” ở trường đại học, Tạp chí Khoa học, Trường ĐHSP Hà Nội, 61 (3), 20-27.
...............................................................................................................
CHARACTERISTICS AND SOME GENERAL REQUIREMENTS WHEN USING ACTIVE
TEACHING METHODS IN TEACHING AT MILITARY SCHOOLS
Colonel, Associate Professor, Doctor Nguyen Thanh Ha
Head of the Faculty of Military Pedagogy, Academy of Politics
Email: [email protected]
Abstract: One of the factors that plays an important role in improving the quality of teaching and learning in military schools requires lecturers and students to actively innovate teaching and learning methods, especially the application of active teaching methods. In order to effectively use active teaching methods, in order to develop the creative thinking capacity of learners, teaching subjects need to grasp the characteristics and some general requirements when using active teaching methods in the teaching and learning process.
Keywords: Improving the quality of teaching; innovating teaching methods; requiring the use of active teaching methods
