ThS. Trương Văn Thứ
Khoa Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Bách khoa Hà Nội
Tóm tắt: Trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo định hướng phát triển năng lực người học, việc đổi mới phương pháp giảng dạy môn Giáo dục quốc phòng và an ninh (GDQP&AN) trong các trường đại học trở thành yêu cầu cấp thiết. Thực tiễn giảng dạy tại Đại học Bách khoa Hà Nội cho thấy, mặc dù đã có nhiều chuyển biến tích cực, song phương pháp giảng dạy ở một số nội dung vẫn còn thiên về truyền đạt kiến thức một chiều, chưa phát huy đầy đủ tính tích cực, chủ động của sinh viên. Bài viết phân tích cơ sở lý luận và thực trạng phương pháp giảng dạy môn GDQP&AN hiện nay, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính tích cực của sinh viên, gắn lý luận với thực tiễn và nâng cao hiệu quả giáo dục quốc phòng - an ninh trong các cơ sở giáo dục đại học.
Từ khóa: giáo dục quốc phòng và an ninh; phương pháp giảng dạy; đổi mới giáo dục; sinh viên; Đại học Bách khoa Hà Nội.
Nhận bài: 20/3/2026; Biên tập: 20/3/2026; Duyệt đăng: 21/3/2026.
1. Mở đầu
Giáo dục quốc phòng và an ninh là một bộ phận quan trọng của hệ thống giáo dục quốc dân, có vai trò trang bị cho sinh viên những kiến thức cơ bản về đường lối quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân của Đảng và Nhà nước; đồng thời bồi dưỡng ý thức trách nhiệm công dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Trong những năm qua, việc triển khai môn GDQP&AN tại các trường đại học đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Nội dung chương trình từng bước được chuẩn hóa; cơ sở vật chất phục vụ giảng dạy được đầu tư; đội ngũ giảng viên ngày càng được nâng cao về trình độ chuyên môn và nghiệp vụ sư phạm. Những yếu tố đó đã góp phần quan trọng vào việc nâng cao chất lượng giáo dục quốc phòng - an ninh cho sinh viên.
Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh chóng của khoa học - công nghệ, sự biến đổi phức tạp của tình hình an ninh - quốc phòng thế giới cũng như đặc điểm nhận thức của sinh viên thế hệ mới, phương pháp giảng dạy môn GDQP&AN cần tiếp tục được đổi mới mạnh mẽ. Sinh viên hiện nay có xu hướng tiếp cận thông tin nhanh, thích trải nghiệm thực tế và đề cao tính tương tác trong học tập. Nếu phương pháp giảng dạy vẫn chủ yếu theo hướng thuyết trình truyền thống thì khó có thể thu hút sự chú ý và phát huy năng lực của người học.
Do đó, việc nghiên cứu và đề xuất các giải pháp đổi mới phương pháp giảng dạy môn GDQP&AN tại Đại học Bách khoa Hà Nội là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng.
2. Cơ sở lý luận về đổi mới phương pháp giảng dạy môn GDQP&AN
Đổi mới phương pháp dạy học là một trong những nội dung trọng tâm của quá trình đổi mới giáo dục hiện nay. Theo quan điểm của giáo dục học hiện đại, quá trình dạy học phải hướng tới phát triển năng lực người học, trong đó sinh viên đóng vai trò chủ thể của hoạt động nhận thức.
Đối với môn GDQP&AN, việc đổi mới phương pháp giảng dạy cần dựa trên một số nguyên tắc cơ bản.
Trước hết, cần phát huy tính tích cực, chủ động của người học. Thay vì chỉ tiếp nhận tri thức một cách thụ động, sinh viên phải được tham gia vào quá trình khám phá và kiến tạo tri thức thông qua các hoạt động học tập đa dạng như thảo luận, giải quyết vấn đề, nghiên cứu tình huống.
Thứ hai, quá trình giảng dạy cần gắn lý luận với thực tiễn quốc phòng - an ninh. Những vấn đề lý luận về chiến lược quốc phòng, nghệ thuật quân sự hay nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc cần được minh họa bằng các dẫn chứng thực tiễn sinh động nhằm giúp sinh viên hiểu rõ hơn ý nghĩa và giá trị của tri thức được học.
Thứ ba, cần tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và các phương tiện dạy học hiện đại. Sự phát triển của công nghệ số mở ra nhiều cơ hội mới trong tổ chức hoạt động dạy học, cho phép giảng viên sử dụng các phương tiện trực quan như video, mô phỏng, bản đồ điện tử để nâng cao hiệu quả bài giảng.
Như vậy, đổi mới phương pháp giảng dạy môn GDQP&AN không chỉ nhằm truyền đạt kiến thức mà còn hướng tới hình thành ở sinh viên năng lực tư duy, ý thức trách nhiệm và thái độ tích cực đối với nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc.
3. Thực trạng giảng dạy môn GDQP&AN tại Đại học Bách khoa Hà Nội
Trong những năm gần đây, việc giảng dạy môn GDQP&AN tại Đại học Bách khoa Hà Nội đã có nhiều chuyển biến tích cực. Đội ngũ giảng viên được đào tạo bài bản, có kinh nghiệm trong giảng dạy và huấn luyện quân sự. Nhà trường cũng quan tâm đầu tư cơ sở vật chất, thao trường, bãi tập phục vụ cho hoạt động giảng dạy và huấn luyện.
Tuy nhiên, thực tiễn giảng dạy cho thấy vẫn còn tồn tại một số hạn chế cần được khắc phục.
Trước hết, trong một số giờ học lý thuyết, phương pháp giảng dạy vẫn chủ yếu theo hình thức thuyết trình, giảng giải. Sinh viên tiếp nhận kiến thức chủ yếu thông qua việc nghe giảng và ghi chép, trong khi cơ hội thảo luận và trao đổi còn hạn chế. Điều này làm cho quá trình học tập trở nên đơn điệu, khó tạo được sự hứng thú và động lực học tập cho sinh viên.
Thứ hai, việc liên hệ nội dung bài giảng với thực tiễn quốc phòng - an ninh hiện nay chưa được thực hiện thường xuyên. Một số bài học còn mang tính khái quát, thiếu các dẫn chứng cụ thể về tình hình an ninh khu vực, các hình thái chiến tranh mới hay những thách thức an ninh phi truyền thống. Điều này khiến sinh viên khó hình dung được ý nghĩa thực tiễn của kiến thức đã học.
Thứ ba, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy tuy đã được chú trọng nhưng chưa thật sự đồng bộ. Một số bài giảng vẫn chủ yếu sử dụng phương tiện trình chiếu đơn giản, chưa khai thác hiệu quả các nguồn học liệu số, video, mô phỏng chiến thuật hoặc bản đồ số.
Ngoài ra, đặc điểm của sinh viên Đại học Bách khoa Hà Nội là sinh viên khối kỹ thuật, có tư duy logic, ưa khám phá và trải nghiệm. Nếu phương pháp giảng dạy không được đổi mới phù hợp với đặc điểm này thì khó có thể phát huy hết tiềm năng và năng lực của người học.
Những hạn chế trên đặt ra yêu cầu cần tiếp tục đổi mới phương pháp giảng dạy môn GDQP&AN theo hướng hiện đại, linh hoạt và phù hợp với đặc điểm của sinh viên đại học kỹ thuật.
4. Một số giải pháp đổi mới phương pháp giảng dạy
Một là, đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của sinh viên.
Giảng viên cần chuyển từ phương pháp dạy học truyền thống sang các phương pháp dạy học tích cực. Trong đó, các hình thức như dạy học nêu vấn đề, thảo luận nhóm, học tập theo dự án hoặc nghiên cứu tình huống cần được tăng cường áp dụng.
Ví dụ, trong các bài học về chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới, giảng viên có thể đưa ra các tình huống giả định liên quan đến an ninh khu vực hoặc các thách thức an ninh phi truyền thống để sinh viên phân tích và thảo luận. Qua đó, sinh viên không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề.
Hai là, tăng cường gắn lý luận với thực tiễn quốc phòng - an ninh.
Việc gắn nội dung bài giảng với thực tiễn là yếu tố quan trọng giúp nâng cao hiệu quả học tập. Giảng viên cần thường xuyên cập nhật các thông tin về tình hình quốc phòng - an ninh trong nước và quốc tế để minh họa cho bài giảng.
Ngoài ra, có thể tổ chức cho sinh viên tham quan thực tế tại các đơn vị quân đội, bảo tàng lịch sử quân sự hoặc các di tích lịch sử cách mạng. Những hoạt động trải nghiệm thực tế sẽ giúp sinh viên hiểu rõ hơn vai trò của quốc phòng - an ninh trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc.
Ba là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy.
Việc ứng dụng công nghệ thông tin sẽ giúp nâng cao tính trực quan và sinh động của bài giảng. Giảng viên có thể sử dụng video tư liệu, mô hình mô phỏng chiến thuật, bản đồ điện tử hoặc các phần mềm học tập trực tuyến để hỗ trợ quá trình giảng dạy.
Bên cạnh đó, cần xây dựng hệ thống học liệu số phục vụ cho môn học, bao gồm các bài giảng điện tử, ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm và các tài liệu tham khảo trực tuyến. Điều này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho sinh viên tự học và nghiên cứu ngoài giờ lên lớp.
Bốn là, đổi mới hình thức tổ chức huấn luyện thực hành.
Đối với các nội dung thực hành quân sự như điều lệnh đội ngũ, kỹ thuật bắn súng bộ binh hoặc chiến thuật bộ binh, cần tổ chức huấn luyện theo hướng tăng cường trải nghiệm thực tế.
Việc tổ chức các buổi huấn luyện theo nhóm nhỏ, kết hợp thi đua giữa các tổ, các lớp sẽ tạo không khí học tập sôi nổi, giúp sinh viên rèn luyện kỹ năng một cách hiệu quả. Đồng thời, giảng viên cần chú trọng hướng dẫn sinh viên phương pháp tự luyện tập và tự đánh giá kết quả học tập.
Năm là, nâng cao nhận thức và động cơ học tập của sinh viên.
Sinh viên là chủ thể của quá trình học tập, do đó việc nâng cao nhận thức và động cơ học tập có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả môn học. Giảng viên cần giáo dục cho sinh viên hiểu rõ ý nghĩa của môn GDQP&AN đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Bên cạnh đó, nhà trường có thể tổ chức các hoạt động ngoại khóa như hội thảo, tọa đàm, cuộc thi tìm hiểu về quốc phòng - an ninh nhằm tạo môi trường học tập tích cực, góp phần nâng cao nhận thức và trách nhiệm của sinh viên.
Đổi mới phương pháp giảng dạy môn Giáo dục quốc phòng và an ninh là yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao chất lượng giáo dục trong các cơ sở đào tạo đại học. Đối với Đại học Bách khoa Hà Nội, việc đổi mới cần được thực hiện theo hướng phát huy tính tích cực của sinh viên, gắn lý luận với thực tiễn, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học.
Sự phối hợp đồng bộ giữa nhà trường, giảng viên và sinh viên sẽ góp phần nâng cao hiệu quả môn học, từ đó bồi dưỡng cho sinh viên ý thức trách nhiệm, tinh thần yêu nước và sẵn sàng tham gia sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Tài liệu tham khảo
[1] Ban Chấp hành Trung ương. (2013). Nghị quyết Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.
[2] Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2020). Thông tư số 05/2020/TT-BGDĐT về việc ban hành chương trình giáo dục quốc phòng và an ninh trong trường trung cấp sư phạm, cao đẳng sư phạm và cơ sở giáo dục đại học.
[3] Nguyễn, V. H. (2025, December 11). Đại học Bách khoa Hà Nội nâng cao năng lực tự chủ công tác giáo dục quốc phòng và an ninh. Tạp chí Quốc phòng Toàn dân điện tử.
[4] Quốc hội. (2013). Luật Giáo dục quốc phòng và an ninh năm 2013.
