Nguyễn Quyết Thắng
Hệ 2, Học viện Chính trị
Email:[email protected]
Tóm tắt: Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), việc ứng dụng AI trong học tập, nghiên cứu khoa học và rèn luyện của học viên sĩ quan ở các học viện, nhà trường Quân đội ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra nhiều nguy cơ về mất an toàn thông tin, lộ lọt bí mật quân sự, phụ thuộc công nghệ và các thách thức an ninh mạng. Theo báo cáo an ninh mạng năm 2024 của Viettel Cyber Security, tại Việt Nam đã có khoảng 14,5 triệu tài khoản bị rò rỉ dữ liệu; đồng thời có hơn 659.000 vụ tấn công mạng nhằm vào các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp trong năm 2024. Những số liệu trên cho thấy nguy cơ mất an toàn thông tin đang diễn biến phức tạp trong môi trường số hiện nay. Bài viết tập trung phân tích sự cần thiết phải bảo đảm an toàn, bảo mật trong ứng dụng AI của học viên sĩ quan; đồng thời đề xuất một số giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác và sử dụng AI an toàn trong môi trường quân sự hiện nay.
Từ khóa: trí tuệ nhân tạo, an toàn thông tin, bảo mật, học viên sĩ quan, nhà trường Quân đội.
Đặt vấn đề
Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển đổi số trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó trí tuệ nhân tạo (AI) trở thành một trong những công nghệ cốt lõi có tác động sâu rộng đến giáo dục, đào tạo và quân sự. Đối với các học viện, nhà trường Quân đội, AI đang được học viên sĩ quan khai thác ngày càng rộng rãi nhằm hỗ trợ học tập, nghiên cứu khoa học, xử lý dữ liệu, tìm kiếm tài liệu và nâng cao hiệu quả tiếp cận tri thức.
Việc ứng dụng AI đã mang lại nhiều lợi ích thiết thực như tiết kiệm thời gian, hỗ trợ phân tích thông tin, nâng cao chất lượng học tập và thúc đẩy đổi mới phương pháp nghiên cứu. Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm nổi bật, AI cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ về mất an toàn, an ninh thông tin, đặc biệt trong môi trường quân sự có tính đặc thù cao. Theo báo cáo của Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, năm 2024 Việt Nam ghi nhận hơn 659.000 vụ tấn công mạng nhằm vào các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp; khoảng 46,15% cơ quan, doanh nghiệp từng bị tấn công mạng ít nhất một lần. Đồng thời, Bộ Thông tin và Truyền thông cho biết chỉ riêng tháng 2 năm 2024 đã xảy ra 862 cuộc tấn công mạng gây sự cố vào các hệ thống thông tin trong nước; hơn 432.000 địa chỉ IP nằm trong các mạng máy tính nhiễm mã độc đã được phát hiện.
Trong điều kiện các thế lực thù địch đẩy mạnh chiến lược “diễn biến hòa bình”, chiến tranh không gian mạng và chiến tranh thông tin, việc học viên sĩ quan sử dụng các nền tảng AI công cộng nếu không được kiểm soát chặt chẽ có thể dẫn đến lộ lọt bí mật quân sự, bí mật nhà nước hoặc bị lợi dụng để thu thập thông tin, tiến hành tấn công mạng và gây sai lệch nhận thức. Vì vậy, bảo đảm an toàn, bảo mật trong ứng dụng AI đối với học viên sĩ quan ở các học viện, nhà trường Quân đội trở thành nhiệm vụ cấp thiết hiện nay.
Nội dung nghiên cứu
1. Sự cần thiết bảo đảm an toàn, bảo mật trong ứng dụng trí tuệ nhân tạo của học viên sĩ quan
An toàn, bảo mật trong ứng dụng AI là yêu cầu khách quan nhằm bảo vệ bí mật quân sự, bí mật nhà nước và bảo đảm an ninh mạng trong Quân đội. Khác với môi trường dân sự, các học viện, nhà trường Quân đội thường xuyên quản lý, khai thác nhiều loại dữ liệu liên quan đến quốc phòng, quân sự, tổ chức lực lượng, chương trình đào tạo và các nội dung có tính bảo mật cao. Trong khi đó, phần lớn các nền tảng AI hiện nay hoạt động trên môi trường Internet và có cơ chế thu thập, lưu trữ dữ liệu người dùng. Điều này tiềm ẩn nguy cơ rò rỉ thông tin nếu người sử dụng thiếu hiểu biết hoặc vi phạm quy định bảo mật. Theo thống kê của Cục An toàn thông tin, trong 6 tháng đầu năm 2024, số vụ việc nghiêm trọng liên quan đến an ninh mạng tại Việt Nam tăng gần 60% so với cùng kỳ năm 2023; hệ thống giám sát kỹ thuật đã phát hiện hơn 90.000 lỗ hổng và điểm yếu an toàn thông tin tại các cơ quan, tổ chức trong nước. Những số liệu này phản ánh nguy cơ tấn công mạng, đánh cắp dữ liệu và xâm nhập hệ thống đang diễn biến ngày càng phức tạp.
Mặt khác, học viên sĩ quan là lực lượng trực tiếp tiếp cận công nghệ mới, có nhu cầu sử dụng AI cao trong học tập và nghiên cứu. Tuy nhiên, trình độ nhận thức về an ninh mạng, kỹ năng bảo vệ dữ liệu và khả năng kiểm soát thông tin số của một bộ phận học viên còn hạn chế. Tình trạng sử dụng AI thiếu kiểm soát, sao chép tài liệu tự động, nhập dữ liệu nội bộ vào các nền tảng AI công cộng hoặc phụ thuộc quá mức vào AI trong học tập có thể dẫn đến nhiều hệ lụy tiêu cực. Bên cạnh đó, AI còn có thể bị lợi dụng để tạo thông tin giả, xuyên tạc quan điểm, phát tán nội dung xấu độc, tác động đến tư tưởng, nhận thức của học viên sĩ quan. Đây là nguy cơ đáng lưu ý trong bối cảnh đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng ngày càng phức tạp. Do đó, bảo đảm an toàn, bảo mật trong ứng dụng AI không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là nhiệm vụ chính trị quan trọng nhằm giữ vững an ninh thông tin, bảo vệ bí mật quân sự và nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo trong Quân đội hiện nay.
2. Giải pháp bảo đảm an toàn, bảo mật trong ứng dụng trí tuệ nhân tạo của học viên sĩ quan ở các học viện, nhà trường Quân đội
Trước những yêu cầu đặt ra hiện nay, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm bảo đảm an toàn, bảo mật trong quá trình ứng dụng AI của học viên sĩ quan.
Một là, cần nâng cao nhận thức, trách nhiệm của học viên sĩ quan về an toàn thông tin và bảo mật dữ liệu khi sử dụng AI. Đây là giải pháp có ý nghĩa nền tảng, quyết định trực tiếp đến hiệu quả phòng ngừa các nguy cơ mất an toàn thông tin. Các học viện, nhà trường cần đẩy mạnh giáo dục, tuyên truyền cho học viên hiểu rõ tính hai mặt của AI; nhận thức đúng những nguy cơ lộ lọt bí mật quân sự, nguy cơ bị đánh cắp dữ liệu hoặc bị dẫn dắt thông tin thông qua các nền tảng AI trên không gian mạng. Đồng thời, thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn về kỹ năng sử dụng AI an toàn, kỹ năng nhận diện rủi ro an ninh mạng và chấp hành nghiêm các quy định bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự.
Hai là, hoàn thiện cơ chế, quy chế quản lý việc sử dụng AI trong các học viện, nhà trường Quân đội. Hiện nay, việc sử dụng AI của học viên phần lớn mang tính tự phát, trong khi các quy định quản lý chuyên biệt còn thiếu đồng bộ. Vì vậy, cần xây dựng quy chế cụ thể về phạm vi sử dụng AI, danh mục dữ liệu được phép khai thác, các loại thông tin tuyệt đối không được đưa lên nền tảng AI công cộng và trách nhiệm của từng chủ thể trong quản lý, kiểm tra, giám sát hoạt động ứng dụng AI. Đồng thời, gắn việc quản lý AI với thực hiện nghiêm Luật An ninh mạng, Luật Bảo vệ bí mật nhà nước và các quy định của Bộ Quốc phòng về bảo đảm an toàn thông tin trong Quân đội. Ngoài ra, cần kết hợp chặt chẽ giữa ứng dụng AI với giữ vững nguyên tắc bảo vệ bí mật quân sự, bí mật nhà nước. Mọi hoạt động khai thác AI của học viên sĩ quan phải đặt dưới sự lãnh đạo, quản lý chặt chẽ của cấp ủy, chỉ huy các cấp; tuyệt đối không sử dụng AI công cộng để xử lý tài liệu mật, dữ liệu quân sự hoặc thông tin nội bộ chưa được phép công khai. Đồng thời, cần tăng cường kiểm tra, giám sát việc sử dụng thiết bị thông minh, mạng Internet và các nền tảng AI nhằm kịp thời phát hiện, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm quy định bảo mật.
Ba là, đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật và hệ thống AI bảo đảm an toàn, bảo mật cao. Thực tiễn quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã chú trọng phát triển AI gắn với bảo mật dữ liệu và an ninh mạng. Một nghiên cứu quốc tế công bố năm 2024 về bảo mật AI đã nhấn mạnh yêu cầu tăng cường kiểm soát dữ liệu, xây dựng cơ chế quản trị AI an toàn và bảo vệ hệ thống AI trước nguy cơ tấn công mạng. Điều này cho thấy việc xây dựng hệ thống AI nội bộ trong Quân đội là yêu cầu cần thiết nhằm hạn chế phụ thuộc vào nền tảng AI nước ngoài và chủ động bảo vệ dữ liệu quân sự. Các học viện, nhà trường cần tăng cường đầu tư hệ thống máy chủ nội bộ, trung tâm dữ liệu, mạng dùng riêng và các giải pháp bảo mật hiện đại nhằm kiểm soát chặt chẽ quá trình khai thác, lưu trữ và chia sẻ dữ liệu. Đồng thời, từng bước nghiên cứu, phát triển các nền tảng AI nội bộ phục vụ học tập và nghiên cứu khoa học trong Quân đội. Việc áp dụng các công nghệ mã hóa dữ liệu, xác thực đa lớp, kiểm soát truy cập và giám sát an ninh mạng cần được triển khai đồng bộ nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn các nguy cơ tấn công mạng và đánh cắp thông tin.
Bốn là, nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ quản lý, giảng viên và lực lượng chuyên trách an ninh mạng trong các nhà trường Quân đội. Đây là lực lượng trực tiếp định hướng, kiểm tra và quản lý hoạt động ứng dụng AI của học viên sĩ quan. Do vậy, cần chú trọng bồi dưỡng kiến thức về AI, an toàn thông tin, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu số cho đội ngũ này. Đồng thời, xây dựng lực lượng chuyên trách đủ năng lực phát hiện, xử lý các sự cố an ninh mạng liên quan đến AI; chủ động nghiên cứu, dự báo các phương thức tấn công mới trên không gian mạng để có biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Đặc biệt, cần đẩy mạnh nghiên cứu khoa học về AI quân sự, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu trong các học viện, nhà trường Quân đội. Thông qua hoạt động nghiên cứu khoa học, học viên sĩ quan không chỉ nâng cao trình độ chuyên môn mà còn hình thành tư duy làm chủ công nghệ, góp phần xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội hiện đại trong tình hình mới.
Kết luận
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong học tập, nghiên cứu khoa học của học viên sĩ quan ở các học viện, nhà trường Quân đội là xu hướng tất yếu trong tiến trình chuyển đổi số hiện nay. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích to lớn, AI cũng đặt ra nhiều nguy cơ về mất an toàn thông tin, lộ lọt bí mật quân sự và an ninh mạng. Thực tiễn cho thấy các cuộc tấn công mạng, đánh cắp dữ liệu và rò rỉ thông tin tại Việt Nam đang gia tăng nhanh chóng cả về số lượng và mức độ nguy hiểm. Vì vậy, bảo đảm an toàn, bảo mật trong ứng dụng AI vừa là yêu cầu cấp thiết, vừa là nhiệm vụ quan trọng nhằm giữ vững an ninh quốc gia, bảo vệ bí mật quân sự và nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo trong Quân đội.
Thực hiện đồng bộ các giải pháp về nâng cao nhận thức, hoàn thiện cơ chế quản lý, đầu tư hạ tầng kỹ thuật, phát triển nguồn nhân lực và tăng cường kiểm soát an ninh mạng sẽ góp phần khai thác hiệu quả các thành tựu của AI, đồng thời bảo đảm môi trường số an toàn, phục vụ thiết thực cho sự nghiệp xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong giai đoạn hiện nay.
Tài liệu tham khảo
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Hà Nội.
2. Bộ Thông tin và Truyền thông (2024), Báo cáo tình hình an toàn thông tin mạng Việt Nam năm 2024.
3. Hiệp hội An ninh mạng quốc gia (2024), Báo cáo an ninh mạng Việt Nam năm 2024.
4. Nguyễn Mạnh Hùng (2024), “Chuyển đổi số gắn với bảo đảm an ninh mạng quốc gia trong tình hình mới”, Tạp chí Quốc phòng toàn dân, số 4.
5. Quân uỷ Trung ương (2025), Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW về đột phá phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội.
6. Viettel Cyber Security (2024), Vietnam Cyber Security Report 2024.
