TCGCVN - Mạng xã hội đang tác động sâu rộng đến nhiều mặt của đời sống xã hội, trong đó có lĩnh vực quân sự và công tác tư tưởng trong Quân đội nhân dân Việt Nam. Đối với quân nhân chuyên nghiệp (QNCN) ở Học viện Chính trị định hướng tư tưởng là nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên nhằm củng cố bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, và kỷ luật quân đội. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của mạng xã hội đã đặt ra không ít thách thức cho công tác này. Bài viết phân tích những tác động của mạng xã hội đến tư tưởng của QNCN nghiệp và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng định hướng tư tưởng trong điều kiện hiện nay.
1. Mở đầu
Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và truyền thông đã đưa mạng xã hội trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống hiện đại. Không chỉ đóng vai trò là công cụ kết nối và chia sẻ thông tin, mạng xã hội còn là môi trường tác động trực tiếp đến nhận thức, thái độ, hành vi và lối sống của mỗi cá nhân – kể cả trong môi trường quân đội. Đối với QNCN tại Học viện Chính trị sự tác động của mạng xã hội càng trở nên sâu sắc và phức tạp hơn.
Trong môi trường quân sự, nơi yêu cầu cao về kỷ luật, tư tưởng và phẩm chất chính trị, việc giữ vững trận địa tư tưởng không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn là yếu tố quyết định chất lượng đội ngũ. Định hướng tư tưởng cho QNCN, vì vậy, không chỉ nhằm trang bị kiến thức lý luận mà còn là quá trình hình thành bản lĩnh, niềm tin, khả năng tự đề kháng trước các luồng thông tin sai lệch, độc hại. Trong bối cảnh mạng xã hội phát triển nhanh chóng, việc nâng cao chất lượng công tác định hướng tư tưởng càng trở nên cấp thiết và cần được triển khai một cách toàn diện, hệ thống và khoa học.
2. Quan niệm, đặc điểm và tác động của mạng xã hội đối với quân nhân chuyên nghiệp ở Học viện Chính trị
2.1. Quan niệm, đặc điểm của mạng xã hội
Mạng xã hội là một hình thức truyền thông trên nền tảng công nghệ thông tin, cho phép người dùng tạo lập hồ sơ cá nhân, kết nối, tương tác, chia sẻ và trao đổi thông tin với cộng đồng thông qua các ứng dụng, trang web, nền tảng trực tuyến. Đây là một hiện tượng truyền thông mới nổi lên trong thời kỳ bùng nổ Internet và đã trở thành một phần tất yếu trong đời sống xã hội hiện đại. Mạng xã hội không chỉ là công cụ giao tiếp, giải trí mà còn là môi trường cung cấp và tiếp nhận thông tin, ảnh hưởng trực tiếp đến nhận thức, tư duy, hành vi và lối sống của người sử dụng.
Mạng xã hội là một sản phẩm của thời đại công nghệ số, mang nhiều đặc điểm nổi bật tạo nên sức hút và tầm ảnh hưởng sâu rộng trong xã hội hiện đại.
Trước hết, tính mở và phổ cập cao là một trong những đặc trưng cơ bản của mạng xã hội. Bất kỳ ai có thiết bị kết nối Internet đều có thể dễ dàng tạo lập tài khoản và tham gia sử dụng mà không bị giới hạn bởi không gian, thời gian hay rào cản quốc gia, ngôn ngữ.
Thứ hai, là tính tương tác tức thời, cho phép người dùng nhanh chóng chia sẻ, bình luận, phản hồi các nội dung đang được đăng tải. Điều này tạo ra dòng chảy thông tin liên tục, phong phú, đa chiều, từ đó hình thành các cộng đồng thảo luận sôi động trên nền tảng số.
Thứ ba, mạng xã hội có tính lan truyền mạnh mẽ. Một thông tin, dù đúng hay sai, nếu thu hút được sự chú ý sẽ có thể lan tỏa với tốc độ chóng mặt trên diện rộng, thậm chí vượt ngoài biên giới quốc gia. Đây là lợi thế để lan tỏa thông tin tích cực nhưng cũng là nguy cơ lớn nếu nội dung sai lệch hoặc phản động được phát tán.
Thứ tư, mạng xã hội thể hiện tính ẩn danh tương đối. Người dùng có thể sử dụng biệt danh, ảnh đại diện ảo hoặc thông tin giả để tham gia tương tác, tạo cảm giác tự do trong phát ngôn. Tuy nhiên, chính đặc điểm này dễ bị lợi dụng để tung tin thất thiệt, xuyên tạc, bôi nhọ cá nhân, tổ chức, kích động tư tưởng cực đoan.
Thứ năm là tính đa dạng về nội dung và hình thức. Người dùng có thể chia sẻ văn bản, hình ảnh, video, âm thanh, livestream... nhờ các công cụ truyền thông số tích hợp. Nội dung được thể hiện sinh động, hấp dẫn, dễ tiếp cận và dễ lan tỏa, thu hút người xem.
Cuối cùng, mạng xã hội có tính cá nhân hóa theo thuật toán. Hệ thống sẽ gợi ý, ưu tiên hiển thị những nội dung phù hợp với hành vi người dùng như lịch sử tìm kiếm, lượt thích, tương tác… Từ đó hình thành “buồng cộng hưởng thông tin” (information bubble) khiến người dùng dễ bị bó hẹp nhận thức, ngộ nhận thông tin và khó tiếp cận cái nhìn khách quan nếu thiếu khả năng phản biện và chọn lọc.
Với những đặc điểm trên, mạng xã hội vừa là kênh thông tin hữu ích, vừa là môi trường tiềm ẩn nhiều nguy cơ, đòi hỏi người sử dụng cần tỉnh táo, chủ động trong tiếp nhận, xử lý và phản ứng thông tin để không bị lệch hướng tư tưởng, suy giảm niềm tin chính trị.
2.2. Tác động của mạng xã hội đối với quân nhân chuyên nghiệp ở Học viện Chính trị
2.2.1. Tác động tích cực
Không thể phủ nhận rằng mạng xã hội đã và đang mang lại nhiều cơ hội tích cực cho QNCN trong việc cập nhật kiến thức, nâng cao trình độ, kết nối thông tin và chia sẻ kinh nghiệm công tác. Qua các nền tảng như Facebook, YouTube, Zalo, TikTok hay các diễn đàn chuyên ngành, QNCN có thể dễ dàng tiếp cận thông tin thời sự, học hỏi về lý luận chính trị, kỹ năng quân sự, và cả phương pháp quản lý, lãnh đạo hiện đại.
Ngoài ra, mạng xã hội cũng góp phần phát triển kỹ năng mềm như giao tiếp, tư duy phản biện, khả năng làm việc nhóm và ứng dụng công nghệ – những yếu tố rất cần thiết đối với đội ngũ cán bộ chính trị tương lai. Khi được sử dụng đúng cách, mạng xã hội còn là công cụ hữu hiệu để tuyên truyền các giá trị tích cực, lan tỏa tinh thần yêu nước, nâng cao lòng tự hào và trách nhiệm đối với sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc.
2.2.2. Tác động tiêu cực
Tuy nhiên, mạng xã hội cũng đang là một “mặt trận mềm” tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với tư tưởng của QNCN. Việc tiếp cận và sử dụng mạng xã hội thiếu kiểm soát dễ dẫn đến việc bị ảnh hưởng bởi các luồng thông tin sai trái, xuyên tạc, phản động, đặc biệt là các luận điệu chống phá Đảng, Nhà nước và Quân đội. Nhiều nội dung kích động tâm lý tiêu cực, cổ xúy chủ nghĩa cá nhân, thực dụng, đề cao vật chất… đang từng ngày “ngấm ngầm” làm xói mòn bản lĩnh chính trị và niềm tin của một bộ phận quân nhân trẻ.
Sự dễ dãi trong chia sẻ thông tin, tham gia các cuộc tranh luận chính trị thiếu kiểm chứng, hoặc sử dụng mạng xã hội để phát ngôn trái với điều lệnh, quy chế của Quân đội, đều có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, ảnh hưởng đến uy tín cá nhân, đơn vị và cả lực lượng vũ trang.
Bên cạnh đó, tình trạng lạm dụng mạng xã hội – dành quá nhiều thời gian cho hoạt động trực tuyến, xem nội dung giải trí lệch chuẩn, hoặc bị cuốn vào các xu hướng mạng thiếu lành mạnh – cũng đang làm suy giảm hiệu quả học tập, công tác, thậm chí dẫn đến các vi phạm kỷ luật.
3. Giải pháp định hướng tư tưởng cho quân nhân chuyên nghiệp ở Học viện Chính trị trước tác động của mạng xã hội
Trong thời đại truyền thông số bùng nổ, mạng xã hội đang ảnh hưởng sâu sắc đến nhận thức, hành vi và tư tưởng của mọi tầng lớp, trong đó có QNCN ở Học viện Chính trị. Trước thực trạng này, việc định hướng tư tưởng cho lực lượng QNCN trở thành yêu cầu cấp thiết, mang tính chiến lược lâu dài. Để thực hiện hiệu quả, cần triển khai đồng bộ các giải pháp sau:
Một là, tăng cường vai trò lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, tổ chức đảng, cơ quan chính trị
Trước sự tác động phức tạp, đa chiều của mạng xã hội, cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ chủ trì và cơ quan chính trị các cấp ở Học viện Chính trị cần nâng cao nhận thức, trách nhiệm trong công tác định hướng tư tưởng cho QNCN. Trước hết, phải xác định rõ đây là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên gắn liền với sự ổn định chính trị, tư tưởng trong đơn vị. Đồng thời, cần ban hành các nghị quyết chuyên đề, kế hoạch hành động cụ thể để định hướng sử dụng mạng xã hội đúng mục đích, đúng giới hạn trong lực lượng QNCN. Tổ chức quán triệt, tuyên truyền sâu rộng nhằm nâng cao cảnh giác, nhận diện đúng những nguy cơ tư tưởng nảy sinh từ mạng xã hội, từ đó chủ động phòng ngừa, ngăn chặn hiệu quả các biểu hiện lệch lạc, suy thoái tư tưởng chính trị.
Hai là, đổi mới nội dung, phương pháp và hình thức định hướng tư tưởng
Thực tiễn hiện nay đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương pháp và hình thức định hướng tư tưởng cho QNCN, nhất là trong điều kiện mạng xã hội phát triển nhanh chóng và tác động sâu sắc đến nhận thức của cán bộ, chiến sĩ. Đối tượng QNCN tại Học viện Chính trị phần lớn là những người trẻ, có trình độ cao, năng động nhưng cũng dễ bị chi phối bởi các luồng thông tin trái chiều trên không gian mạng. Do đó, nội dung định hướng tư tưởng cần được cập nhật thường xuyên, bám sát thực tiễn, tập trung vào những vấn đề cốt lõi như chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước, truyền thống của Quân đội và Học viện; đồng thời bổ sung các vấn đề thời sự, biểu hiện lệch lạc trong đời sống xã hội để kịp thời định hướng nhận thức. Về phương pháp, cần kết hợp linh hoạt giữa tuyên truyền trực tiếp và ứng dụng công nghệ số, giữa lý luận và thực tiễn, giữa truyền thống và hiện đại. Hình thức thể hiện cần đa dạng, sinh động như video ngắn, infographic, podcast, diễn đàn mạng nội bộ, tọa đàm trực tuyến... nhằm phù hợp với xu hướng tiếp nhận thông tin đa chiều, nhanh chóng của QNCN hiện nay. Việc sử dụng hiệu quả công nghệ thông tin sẽ giúp thông tin chính thống đến nhanh hơn, sâu sắc hơn, góp phần nâng cao hiệu quả công tác định hướng tư tưởng trong tình hình mới.
Ba là, phát huy vai trò tự giác, chủ động của quân nhân chuyên nghiệp
Quá trình định hướng tư tưởng chỉ thực sự hiệu quả khi bản thân mỗi QNCN có nhận thức đầy đủ, có nhu cầu và năng lực tự điều chỉnh nhận thức, thái độ và hành vi. Vì vậy, cần xây dựng cho QNCN bản lĩnh tư tưởng vững vàng, khả năng “miễn dịch tư tưởng” trước sự nhiễu loạn thông tin, sự xâm nhập của các quan điểm sai trái, thù địch. Để làm được điều đó, trước hết, các cơ quan, đơn vị cần thường xuyên cung cấp thông tin chính thống, đúng định hướng, cập nhật, kịp thời và có tính phản biện cao. Đồng thời, tổ chức các lớp tập huấn, sinh hoạt chính trị chuyên đề nhằm trang bị kỹ năng nhận diện thông tin xấu độc, phân tích và phản bác luận điệu xuyên tạc. Cùng với đó, cần phát huy tính tự học, tự nghiên cứu, tự rèn luyện tư tưởng chính trị của QNCN thông qua các hoạt động đọc sách, viết bài, tham gia diễn đàn chính trị nội bộ và các cuộc thi tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng...
Bốn là, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng
Đội ngũ cán bộ chính trị, cán bộ giảng dạy lý luận chính trị, tư tưởng ở Học viện giữ vai trò then chốt trong việc truyền tải nội dung định hướng tư tưởng đến QNCN. Do đó, nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ, phẩm chất chính trị cho đội ngũ này là giải pháp mang tính quyết định. Cần tổ chức đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên, cập nhật kiến thức mới, kỹ năng truyền thông hiện đại, kỹ năng tư vấn tâm lý và thuyết phục trong công tác tư tưởng. Đặc biệt, cần khuyến khích cán bộ sử dụng tốt công nghệ thông tin, mạng xã hội để nắm bắt dư luận, kịp thời định hướng và phản bác các quan điểm sai trái.
Năm là, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong đơn vị
Môi trường văn hóa đóng vai trò quan trọng trong hình thành và phát triển nhân cách, bản lĩnh chính trị của quân nhân. Một môi trường văn hóa lành mạnh, giàu tính chính trị, nhân văn, kỷ cương sẽ góp phần tạo “vùng an toàn tư tưởng” cho QNCN. Cần xây dựng các thiết chế văn hóa quân sự trong Học viện (nhà truyền thống, phòng đọc, câu lạc bộ chính trị – pháp luật...) theo hướng hiện đại, hấp dẫn. Phát huy vai trò của tổ chức Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ, các tổ chức quần chúng trong tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao, các cuộc thi tìm hiểu, diễn đàn sinh viên – quân nhân nhằm tạo sân chơi lành mạnh, bổ ích, góp phần giáo dục tư tưởng và lý tưởng sống.
Sáu là, tăng cường kiểm tra, giám sát và sơ kết, tổng kết công tác định hướng tư tưởng
Công tác kiểm tra, đánh giá là khâu quan trọng giúp phát hiện kịp thời những hạn chế, thiếu sót trong quá trình thực hiện định hướng tư tưởng để có biện pháp điều chỉnh phù hợp. Cần xây dựng bộ tiêu chí đánh giá chất lượng định hướng tư tưởng một cách cụ thể, định lượng hóa được kết quả ở từng cấp độ (cấp chi bộ, đơn vị, cá nhân…).
Bên cạnh kiểm tra thường xuyên, cần tổ chức các đợt khảo sát, đánh giá độc lập thông qua phiếu khảo sát, phỏng vấn sâu, phân tích dữ liệu trên mạng nội bộ… để phản ánh trung thực tình hình tư tưởng và chất lượng công tác định hướng tư tưởng. Kết quả đánh giá phải được sơ kết, tổng kết định kỳ, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm, bổ sung nội dung, phương pháp mới cho phù hợp với sự thay đổi nhanh chóng của môi trường tư tưởng – xã hội.
4. Kết luận
Trong bối cảnh mạng xã hội đang trở thành một “chiến trường tư tưởng” mới, việc nâng cao chất lượng định hướng tư tưởng cho QNCN ở Học viện Chính trị là nhiệm vụ cấp thiết và lâu dài. Các giải pháp trên nếu được triển khai đồng bộ, kiên trì và sáng tạo sẽ góp phần giữ vững bản lĩnh chính trị, nâng cao năng lực đề kháng tư tưởng và bảo vệ QNCN trước các ảnh hưởng tiêu cực từ mạng xã hội. Từ đó, xây dựng đội ngũ QNCN có đủ phẩm chất, năng lực và bản lĩnh để đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong thời kỳ mới.
Tài liệu tham khảo
1. Ban Tuyên giáo Trung ương (2023), Tài liệu bồi dưỡng công tác tư tưởng trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.
2. Bộ Quốc phòng (2021), Chỉ thị số 173-CT/QUTW ngày 05/3/2021 của Thường vụ Quân ủy Trung ương về tăng cường công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới.
3. Nguyễn Xuân Thắng (chủ biên) (2022), Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
4. Trần Văn Hạnh (2020), Tác động của mạng xã hội đến tư tưởng của quân nhân và giải pháp khắc phục, Tạp chí Quốc phòng toàn dân, số 6/2020.
