Trung tá Trần Võ Đông Giang
Trường Đại học Nguyễn Huệ
Tóm tắt: Trong dòng chảy lịch sử vẻ vang của dân tộc, chủ nghĩa yêu nước luôn là nguồn sức mạnh tinh thần vô tận, hun đúc nên ý chí kiên cường, giúp nhân dân ta vượt qua muôn trùng gian khó, giành lại độc lập, tự do và dựng xây non sông ngày càng giàu mạnh. Đối với sinh viên, lớp người trẻ đang trực tiếp gánh vác sứ mệnh xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, việc giáo dục chủ nghĩa yêu nước không chỉ dừng lại ở một nhiệm vụ chính trị, mà còn là yêu cầu sống còn, bảo đảm sự vững vàng về lý tưởng, bản lĩnh và trách nhiệm công dân. Chỉ khi được bồi đắp tinh thần yêu nước, sinh viên mới có thể xứng đáng là những chủ nhân tương lai của đất nước, mang trong mình khát vọng cống hiến và ý chí vươn lên vì một Việt Nam hùng cường. Bài viết này sẽ tập trung phân tích thực trạng, đồng thời đề xuất những giải pháp thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên trong giai đoạn hiện nay.
Từ khóa: Giáo dục, chủ nghĩa yêu nước, sinh viên, hiện nay, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Nhận bài:16/9/2025; Biên tập: 17/9/2025; Duyệt đăng: 18/9/2025
1. Đặt vấn đề
Chủ nghĩa yêu nước luôn được khẳng định là sợi chỉ đỏ xuyên suốt, là giá trị cốt lõi, động lực tinh thần to lớn thúc đẩy sự nghiệp đấu tranh giành độc lập, tự do và xây dựng đất nước. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhấn mạnh rằng: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước. Đó là một truyền thống quý báu của ta” [1]. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và những biến động phức tạp của đời sống chính trị thế giới, việc giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên càng có ý nghĩa cấp thiết, nhằm củng cố bản lĩnh chính trị, nâng cao tinh thần trách nhiệm và khơi dậy khát vọng cống hiến vì sự phồn vinh của đất nước.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Tầm quan trọng giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên
Để giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên đạt hiệu quả, cần tập trung vào một số giải pháp cơ bản sau:
Trước hết, cần khẳng định tầm quan trọng của việc giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên từ góc độ lịch sử và truyền thống.
Dân tộc Việt Nam với hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước đã tạo nên một truyền thống yêu nước vô cùng sâu sắc. Từ các cuộc khởi nghĩa chống ngoại xâm của Hai Bà Trưng, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung… đến những năm tháng đấu tranh oanh liệt chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, tinh thần yêu nước luôn là ngọn lửa hun đúc ý chí quật cường, bất khuất của dân tộc. Giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên hôm nay chính là tiếp nối mạch nguồn thiêng liêng ấy, giúp thế hệ trẻ hiểu rõ giá trị lịch sử, ý nghĩa của độc lập – tự do, từ đó nuôi dưỡng niềm tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm với Tổ quốc. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi các trào lưu văn hóa, lối sống ngoại lai có nguy cơ làm phai nhạt lý tưởng và niềm tin, thì việc giáo dục chủ nghĩa yêu nước càng trở nên cấp thiết để giữ vững bản lĩnh, không đánh mất cội nguồn và bản sắc dân tộc.
Không chỉ dừng lại ở phương diện lịch sử, giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên còn mang ý nghĩa chính trị - xã hội sâu sắc.
Sinh viên hiện nay là lực lượng tri thức trẻ, nhạy bén với cái mới, có khả năng tiếp cận nhanh những thành tựu khoa học, công nghệ hiện đại. Trong bối cảnh các thế lực thù địch gia tăng âm mưu “diễn biến hòa bình”, thúc đẩy “cách mạng màu”, tung ra nhiều luận điệu sai trái, xuyên tạc vai trò lãnh đạo của Đảng nhằm phủ nhận con đường xã hội chủ nghĩa ở nước ta, thì việc bồi dưỡng lòng yêu nước chính là nền tảng để sinh viên có lập trường tư tưởng vững vàng, kiên định niềm tin, biết phân biệt đúng sai, sẵn sàng phản bác các quan điểm sai trái, thù địch.
Chủ nghĩa yêu nước trong giai đoạn hiện nay không chỉ thể hiện ở tình cảm gắn bó với quê hương đất nước, mà còn gắn liền với niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và sự nghiệp xây dựng đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Đó chính là “lá chắn tinh thần”, là “vắc-xin đề kháng” giúp sinh viên vững vàng trước những tác động tiêu cực từ mặt trái của hội nhập và toàn cầu hóa, đồng thời khơi dậy khát vọng cống hiến, xây dựng một Việt Nam hùng cường, thịnh vượng.
Giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên còn mang ý nghĩa to lớn trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Sinh viên là lớp người sẽ trực tiếp đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng trong bộ máy nhà nước, trong các ngành nghề khoa học, công nghệ, kinh tế, văn hóa, giáo dục. Nếu thiếu đi tình yêu nước, tinh thần cống hiến, sự gắn bó trách nhiệm với dân tộc, sinh viên khó có thể phát huy hết năng lực, trí tuệ của bản thân vì sự phát triển chung. Giáo dục chủ nghĩa yêu nước không chỉ khơi dậy niềm tự hào mà còn thúc đẩy sinh viên tự giác học tập, rèn luyện, sáng tạo để cống hiến cho đất nước. Chính tinh thần yêu nước sẽ định hướng lý tưởng sống, giúp sinh viên có mục tiêu rõ ràng, tránh lối sống thực dụng, cá nhân chủ nghĩa, và vững vàng trước những cám dỗ vật chất. Đây là nhân tố quan trọng để xây dựng một thế hệ trí thức trẻ vừa có tâm, vừa có tài, vừa có bản lĩnh chính trị, góp phần đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững.
Xét về phương diện hội nhập quốc tế, việc giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên lại càng có ý nghĩa đặc biệt. Toàn cầu hóa mở ra nhiều cơ hội giao lưu, học hỏi, hợp tác, thời cơ phát triển, song cũng tiềm ẩn nguy cơ làm mai một giá trị truyền thống, làm suy giảm tinh thần gắn bó với Tổ quốc. Một bộ phận sinh viên hiện nay có xu hướng chạy theo lối sống phương Tây, đề cao giá trị vật chất, coi nhẹ trách nhiệm công dân. Chính vì vậy, giáo dục chủ nghĩa yêu nước giúp sinh viên hiểu rằng, hội nhập không có nghĩa là hòa tan, mà là tiếp thu có chon lọc những tinh hoa của nhân loại trên cơ sở giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Yêu nước trong bối cảnh toàn cầu hóa còn được thể hiện bằng việc tích cực học tập, nghiên cứu, làm chủ khoa học công nghệ, đóng góp tri thức, đem sức lực, trí tuệ, tài năng và nhiệt huyết của tuổi trẻ để phục vụ và cống hiến cho sự phát triển của đất nước, đồng thời giữ gìn hình ảnh, uy tín quốc gia trên trường quốc tế.
Giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên tập trung vào: “Lòng yêu nước nồng nàn; lòng tự tôn, tự cường dân tộc, tinh thần cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - Tổ quốc; lòng nhân ái bao dung, trọng nghĩa tình đạo lý; đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động; là đức hy sinh cao thượng tất cả vì độc lập dân tộc, vì hạnh phúc của nhân dân; là sự tế nhị trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống” [2].
Từ những phân tích về tầm quan trọng, có thể thấy rằng việc giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên là yêu cầu khách quan, cấp thiết, mang giá trị chiến lược cả trước mắt và lâu dài. Tuy nhiên, để công tác này đạt hiệu quả cao, cần xác định rõ nội dung giáo dục, bảo đảm vừa mang tính truyền thống, vừa gắn liền với yêu cầu của thời đại.
2.2. Thực trạng giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên
Trong những năm qua, việc giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên được Đảng, Nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội, đặc biệt là Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và các cơ sở giáo dục đại học quan tâm triển khai với nhiều hình thức phong phú. Đại hội XIII của Đảng xác định: “Tăng cường giáo dục thể hệ trẻ về lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa, nâng cao lòng yêu nước, tự hào dân tộc, nuôi dưỡng ước mơ, hoài bão, khát vọng vươn lên; nêu cao tinh thần trách nhiệm đối với đất nước, với xã hội” [3].
Một trong những nội dung nổi bật là tăng cường giáo dục chính trị, tư tưởng, bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc và niềm tin vào con đường phát triển đất nước. Các môn học như triết học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, Đường lối cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam đã trở thành nền tảng lý luận quan trọng, giúp sinh viên hiểu rõ giá trị lịch sử, vai trò lãnh đạo của Đảng, cũng như định hướng xã hội chủ nghĩa mà dân tộc đang theo đuổi. Cùng với đó, nhiều trường đại học đã tổ chức các hoạt động ngoại khóa như hội thảo khoa học, tọa đàm chuyên đề, diễn đàn thanh niên để trao đổi, thảo luận về những vấn đề thời sự, qua đó khơi dậy tinh thần yêu nước và trách nhiệm công dân đối với Tổ quốc.
Bên cạnh hoạt động trong nhà trường, phong trào thi đua yêu nước, các chương trình hành động cách mạng của tuổi trẻ cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên. Các phong trào như “Sinh viên 5 tốt”, “Thanh niên tình nguyện vì cộng đồng”, “Tuổi trẻ sáng tạo” đã tạo ra môi trường rèn luyện, thúc đẩy sinh viên cống hiến trí tuệ, sức trẻ cho xã hội. Đặc biệt, trong giai đoạn dịch Covid-19 bùng phát, hàng chục nghìn sinh viên ngành y dược đã tình nguyện tham gia tuyến đầu chống dịch, hàng trăm nghìn sinh viên khác tham gia các đội hình hỗ trợ cộng đồng. Những việc làm thiết thực ấy đã trở thành minh chứng sống động cho tinh thần yêu nước trong bối cảnh mới, thể hiện sự gắn kết giữa trách nhiệm cá nhân và lợi ích dân tộc.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế. Trước hết, nội dung giáo dục ở một số cơ sở đào tạo còn thiên về lý thuyết, thiếu tính gắn kết với thực tiễn. Việc giảng dạy các môn lý luận chính trị đôi khi khô khan, nặng về truyền thụ kiến thức, chưa khơi dậy được cảm xúc, niềm tự hào dân tộc trong sinh viên. Do vậy, hiệu quả giáo dục chưa thực sự cao, chưa tạo ra sức hấp dẫn mạnh mẽ để lôi cuốn sinh viên chủ động tiếp nhận và biến nhận thức thành hành động.
Một hạn chế khác là sự chênh lệch trong mức độ quan tâm, đầu tư giữa các cơ sở đào tạo. Một số trường đại học lớn tại các thành phố trung tâm thường có điều kiện thuận lợi để tổ chức nhiều hoạt động giáo dục chủ nghĩa yêu nước thông qua giao lưu văn hóa, các sự kiện chính trị, hoạt động nghiên cứu khoa học. Trong khi đó, một số trường ở vùng sâu, vùng xa, cơ sở vật chất hạn chế, thiếu nguồn lực nên hoạt động còn đơn điệu, chưa phát huy được hiệu quả mong muốn. Đáng chú ý, sự tác động của mặt trái toàn cầu hóa, đặc biệt là mạng xã hội, đã và đang ảnh hưởng đến nhận thức và tình cảm yêu nước của một bộ phận sinh viên. Nhiều thông tin xấu độc, các luận điệu xuyên tạc về lịch sử, về vai trò lãnh đạo của Đảng, về chế độ xã hội chủ nghĩa được lan truyền nhanh chóng, tác động đến tâm lý của sinh viên. Một số sinh viên do thiếu bản lĩnh chính trị, thiếu kỹ năng chọn lọc thông tin đã bị dao động, thậm chí bị lôi kéo vào các quan điểm sai lệch. Ngoài ra, xu hướng thực dụng, đề cao lợi ích cá nhân, chạy theo vật chất cũng làm phai nhạt phần nào ý thức trách nhiệm cộng đồng, tinh thần cống hiến cho đất nước.
Từ những phân tích trên, có thể thấy thực trạng giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên hiện nay vừa có những điểm sáng đáng ghi nhận, vừa đặt ra nhiều thách thức cần khắc phục. Điểm sáng nổi bật là sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, sự tham gia tích cực của các tổ chức đoàn thể và tinh thần tình nguyện của đông đảo sinh viên trong các hoạt động xã hội. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là làm thế nào để giáo dục chủ nghĩa yêu nước không chỉ dừng ở khẩu hiệu hay phong trào ngắn hạn, mà trở thành nhu cầu tự thân, thành động lực mạnh mẽ trong học tập, rèn luyện và cống hiến của sinh viên.
2.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên
Thực trạng giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên ở nước ta hiện nay là bức tranh đa chiều, trong đó có cả những thành tựu và hạn chế. Việc nhận diện rõ ưu điểm, tồn tại sẽ là cơ sở quan trọng để đề ra các giải pháp hiệu quả hơn trong thời gian tới, nhằm khơi dậy và phát huy mạnh mẽ tinh thần yêu nước trong thế hệ trí thức trẻ, bảo đảm sự kế thừa và phát triển liên tục của giá trị cốt lõi này trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Theo đó, cần tập trung vào những giải pháp sau:
Một là, đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục gắn với thực tiễn.
Nội dung cần toàn diện, vừa khẳng định giá trị truyền thống, vừa gắn với yêu cầu phát triển mới của đất nước. Phương pháp phải sinh động, giàu tính trải nghiệm, ứng dụng công nghệ số, phát huy thảo luận, phản biện, thay cho truyền đạt một chiều.
Giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên cần được xây dựng toàn diện, vừa khẳng định giá trị truyền thống lịch sử, vừa phản ánh yêu cầu phát triển của đất nước trong thời kỳ mới. Không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu những chiến công hào hùng của cha ông, mà cần nhấn mạnh đến khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc dưới sự lãnh đạo của Đảng, gắn với trách nhiệm cụ thể của thế hệ trẻ. Chú trọng khơi dậy niềm tự hào dân tộc, tình yêu quê hương, ý thức trách nhiệm công dân, đồng thời gắn kết với những vấn đề thời sự như bảo vệ chủ quyền biển đảo, bảo vệ môi trường, chuyển đổi số, phát triển kinh tế tri thức… Về phương pháp, cần đổi mới theo hướng tăng cường tính thực tiễn, đối thoại và trải nghiệm, thay vì truyền thụ một chiều. Giảng dạy các môn lý luận chính trị cần gắn liền với thực tiễn đời sống, kết hợp phân tích sự kiện trong nước, quốc tế, đưa ra tình huống để sinh viên thảo luận, từ đó nâng cao khả năng phản biện và củng cố niềm tin chính trị. Bên cạnh đó, ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng các chương trình e-learning, các diễn đàn trực tuyến, các video ngắn trên nền tảng mạng xã hội cũng sẽ tạo sự gần gũi, hấp dẫn, phù hợp với thói quen tiếp nhận thông tin của thế hệ sinh viên hiện nay.
Hai là, phát huy vai trò của các phong trào, hoạt động ngoại khóa trong nuôi dưỡng và lan tỏa tinh thần yêu nước.
Đa dạng hóa hoạt động, gắn liền với lợi ích cộng đồng: bảo vệ môi trường, khởi nghiệp sáng tạo, xây dựng nông thôn mới, bảo vệ chủ quyền biển đảo… Qua đó, sinh viên biến nhận thức thành hành động, nuôi dưỡng tình yêu nước chân thành.
Hoạt động ngoại khóa, phong trào thanh niên là môi trường rèn luyện sinh động, giúp sinh viên biến nhận thức thành hành động cụ thể. Trong giai đoạn tới, cần tiếp tục đổi mới, đa dạng hóa các phong trào theo hướng thiết thực, gắn liền với lợi ích cộng đồng và yêu cầu phát triển đất nước. Cần khuyến khích sinh viên tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ, hỗ trợ đồng bào vùng sâu vùng xa, xây dựng nông thôn mới, bảo vệ chủ quyền biển đảo. Thông qua các hoạt động này, sinh viên không chỉ rèn luyện kỹ năng, phát huy sáng tạo mà còn trực tiếp trải nghiệm giá trị của sự cống hiến, từ đó nuôi dưỡng tình yêu nước chân thành, gắn bó với lợi ích của cộng đồng và Tổ quốc. Ngoài ra, các trường đại học nên phối hợp với tổ chức Đoàn để xây dựng nhiều mô hình câu lạc bộ, đội, nhóm theo chuyên ngành, sở thích, kết hợp giáo dục chủ nghĩa yêu nước với phát triển tài năng và thế mạnh cá nhân. Khi sinh viên thấy được sự hòa quyện giữa lý tưởng yêu nước và ước mơ nghề nghiệp, họ sẽ có động lực phấn đấu mạnh mẽ hơn.
Ba là, xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, giàu tính nhân văn trong nhà trường và xã hội.
Nhà trường phải tạo không khí dân chủ, kỷ cương, thân thiện; xã hội cần tôn vinh gương sáng sinh viên; gia đình, nhà trường, xã hội phối hợp đồng bộ, tạo sức mạnh tổng hợp trong giáo dục. Môi trường giáo dục đóng vai trò quyết định trong việc hình thành tình cảm, lý tưởng và hành vi yêu nước của sinh viên. Một môi trường học tập dân chủ, kỷ cương, thân thiện sẽ khuyến khích sinh viên chủ động học tập, sáng tạo, đồng thời nuôi dưỡng trách nhiệm với tập thể và đất nước. Các trường đại học cần coi trọng xây dựng văn hóa học đường, phát huy tinh thần đoàn kết, nhân ái, tôn trọng lẫn nhau, kết hợp chặt chẽ giữa giảng dạy tri thức và rèn luyện phẩm chất. Mặt khác, xã hội cũng cần tạo ra các giá trị mẫu mực để định hướng sinh viên. Việc tôn vinh những tấm gương trẻ điển hình trong học tập, nghiên cứu, khởi nghiệp, sáng tạo, hoạt động cộng đồng sẽ góp phần cổ vũ, lan tỏa tinh thần yêu nước. Đồng thời, cần tăng cường cơ chế phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong giáo dục. Gia đình là nơi hình thành tình cảm đầu tiên, nhà trường là nơi trang bị tri thức, xã hội là môi trường thử thách và khẳng định giá trị. Sự gắn kết này sẽ tạo thành sức mạnh tổng hợp, bảo đảm quá trình giáo dục chủ nghĩa yêu nước diễn ra liên tục, đồng bộ và hiệu quả.
Bốn là, nâng cao năng lực số, kỹ năng chọn lọc thông tin trong bối cảnh bùng nổ truyền thông số
Trang bị cho sinh viên khả năng phân tích, kiểm chứng, phản biện thông tin, đặc biệt trên không gian mạng. Đoàn, Hội sinh viên cần đẩy mạnh truyền thông chính thống, định hướng dư luận tích cực, làm chủ không gian số. Một trong những thách thức lớn hiện nay đối với công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước là sự lan truyền nhanh chóng của các thông tin xấu độc, các luận điệu xuyên tạc trên không gian mạng. Nếu không có bản lĩnh chính trị và kỹ năng xử lý thông tin, sinh viên rất dễ bị tác động tiêu cực, thậm chí bị lôi kéo vào những quan điểm sai lệch. Do vậy, cùng với việc bồi dưỡng kiến thức chính trị, cần chú trọng trang bị cho sinh viên kỹ năng số, khả năng phân tích, đánh giá, kiểm chứng thông tin. Các trường đại học cần đưa nội dung này vào chương trình đào tạo kỹ năng mềm, đồng thời tổ chức các buổi tọa đàm, hội thảo về an ninh mạng, về kỹ năng phản biện thông tin. Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Sinh viên nên phát huy vai trò xung kích trên không gian mạng, xây dựng các kênh truyền thông chính thống hấp dẫn, cung cấp thông tin nhanh chóng, chính xác, định hướng dư luận cho sinh viên. Khi có khả năng tự bảo vệ trước thông tin sai trái, sinh viên sẽ chủ động giữ vững niềm tin, nâng cao bản lĩnh, đồng thời tích cực tham gia vào công cuộc đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
3. Kết luận
Bốn giải pháp trên có mối quan hệ chặt chẽ, bổ sung cho nhau, tạo thành hệ thống đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên. Khi được triển khai đồng bộ, các giải pháp này sẽ góp phần hình thành thế hệ sinh viên vừa có tri thức, vừa có bản lĩnh, vừa có khát vọng cống hiến, sẵn sàng trở thành lực lượng nòng cốt trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
Tài liệu tham khảo
1. Hồ Chí Minh. (2011). Toàn tập, tập 7. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật. Hà Nội. Tr.38.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam. (1998). Văn kiện Hội nghị lần thứ năm BCH Trung ương Khóa VIII. Nxb Chính trị Quốc gia - Sự thật. Hà Nội. Tr.10-11.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2021). Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I. Nxb Chính trị Quốc gia - Sự thật. Hà Nội. Tr.111.
