TS. Nông thị Thu Trang-
Viện khoa học Giáo dục Việt Nam
Email: [email protected]
Tóm tắt: Quá trình triển khai thực hiện nội dung Giáo dục địa phương theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đang gặp không ít những khó khăn, bất cập cả về nội dung và phương thức tổ chức thực hiện. Sau khi sáp nhập các tỉnh và thực hiện chính quyền hai cấp, hoạt động giáo dục địa phương vốn đã khó khăn lại tiếp tục nảy sinh nhiều vấn đề cần phải giải quyết. Bài viết này trình bày kết quả nghiên cứu thực trạng khó khăn, bất cập trong tổ chức thực hiện nội dung giáo dục địa phương và đề xuất một số giải pháp đảm bảo chất lượng của hoạt động này trong bối cảnh hiện nay.
Từ khóa: Khó khăn, bất cập, giải pháp thực hiện, giáo dục địa phương
1. Mở đầu
Giáo dục địa phương (GDĐP) là một nội dung bắt buộc trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 (GDPT 2018), nhằm gắn việc dạy học với thực tiễn văn hóa, lịch sử, địa lý, kinh tế, xã hội của địa phương. Đây là cách tiếp cận tiến bộ, góp phần hình thành phẩm chất, năng lực học sinh theo hướng phát triển toàn diện, bền vững. Tuy nhiên, quá trình triển khai thực tế cho thấy còn nhiều khó khăn, bất cập ảnh hưởng đến hiệu quả giảng dạy và chất lượng giáo dục. Không những thế, trong bối cảnh nhiều tỉnh, thành phố vừa thực hiện sáp nhập từ ngày 1/7/2025, dẫn tới nội dung giáo dục địa phương cũng cần có những thay đổi cho phù hợp với thực tế của từng địa phương. Vì vậy, hội thảo “Những khó khăn, bất cập trong tổ chức thực hiện nội dung giáo dục địa phương cho học sinh theo chương trình giáo dục phổ thông 2018 – Thực trạng, nguyên nhân, giải pháp” thực sự mang tính thời sự và có ý nghĩa thực tiễn. Bài tham luận này xin chia sẻ một số nhận định về thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Giáo dục địa phương trong giai đoạn hiện nay.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Thực trạng tổ chức thực hiện nội dung giáo dục địa phương
2.1.1. Thực trạng về nội dung chương trình
Nội dung môn GDĐP được thiết kế theo định hướng mở, giao cho các địa phương chủ động biên soạn tài liệu. Đây là điểm mạnh trong việc phát huy tính linh hoạt, phù hợp với điều kiện cụ thể. Tuy nhiên, cho đến nay chưa có sự thống nhất quan niệm về GDĐP là một môn học hay chỉ là những mảnh ghép nội dung giáo dục liên quan đến các lĩnh vực văn hóa, lịch sử, địa lý, kinh tế, xã hội của địa phương. Mặt khác, các địa phương chưa huy động được những chuyên gia, những nhà giáo có hiểu biết sâu sắc về các nội dung GDĐP tham gia vào biên soạn, thẩm định, nghiệm thu tài tiệu GDĐP. Vì thế, chất lượng tài liệu GDĐP không đồng đều, trong đó có một số nội dung còn mang tính mô tả, thiếu gắn kết với kiến thức của các môn học liên quan như Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý, Giáo dục công dân, Âm nhạc, Mĩ thuật.
2.1.2. Thực trạng về đội ngũ giáo viên
Đội ngũ giáo viên giảng dạy môn GDĐP chủ yếu là giáo viên kiêm nhiệm từ các môn như Lịch sử, Địa lý, Ngữ văn hoặc Giáo dục công dân. Nhìn chung các thầy cô đã được ít nhiều tập huấn về nội dung GDĐP, nhưng còn thiếu kỹ năng khai thác tư liệu địa phương vào giảng dạy những bài học thuộc chương trình GDĐP. Bên cạnh đó, một bộ phận giáo viên còn thiếu kinh nghiệm tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh, do đó không ít buổi trải nghiệm còn mang tính hình thức, chưa đạt tới mục tiêu giáo dục học sinh.
2.1.3. Thực trạng về phương pháp giảng dạy và tổ chức lớp học
Thông thường, giáo viên sử dụng các phương pháp giảng dạy môn học mà họ đã được đào tạo chuyên sâu vào giảng dạy các nội dung kiêm nhiệm về GDĐP nên chưa có nhiều phương pháp khơi dậy nhận thức, tình cảm ở học sinh đối với những vấn đề gần gũi với đời sống thực của họ ở từng địa phương. Do đó, không ít nội dung GDĐP còn được thực thực hiện một cách thiếu sinh động, không tạo được hứng thú học tập của học sinh. Việc tổ chức lớp học cho học sinh tham quan, trải nghiệm còn bị giới hạn bởi quỹ thời gian, điều kiện cơ sở vật chất, kinh phí ... nên ảnh hưởng tới chất lượng các hoạt động đó.
2.1.4. Thực trạng về nhận thức và quản lý giáo dục
Nội dung, phương pháp dạy học môn GDĐP còn chưa được định hình rõ nét, áp lực về kết quả dạy học các môn khác khá nặng, tất yếu sẽ dẫn đến nảy sinh ở người dạy, người học, người quản lý nhận thức, thái độ xem nhẹ nội dung GDĐP, coi đây là môn phụ trong chương trình giáo dục. Điều đó đã và đang ảnh hưởng không tốt tới động cơ, thái độ học tập môn GDĐP của học sinh, khiến hoạt động này thiếu chiều sâu và chưa tạo được sức lan tỏa tích cực.
2.2. Những khó khăn và bất cập
2.2.1. Chưa có chuẩn đầu ra rõ ràng đối với nội dung GDĐP theo từng cấp học, lớp học.
Hiện tại, chưa có bộ tiêu chuẩn cụ thể nào quy định chuẩn đầu ra của học sinh đối với môn GDĐP theo từng cấp học, lớp học. Điều này gây khó khăn trong việc biên soạn tài liệu dạy học, xây dựng mục tiêu bài học, thiết kế nội dung giảng dạy và tổ chức đánh giá kết quả học tập của học sinh.
2.2.2. Sự thiếu nhất quán giữa các địa phương về cấu trúc nội dung GDĐP và tính liên thông giữa các cấp học.
Hiện nay, mỗi tỉnh, thành phố xây dựng tài liệu GDĐP riêng, dẫn đến có sự khác biệt về cấu trúc nội dung môn học này giữa các địa phương. Do đó, học sinh chuyển trường đến tỉnh, thành phố khác sẽ gặp khó khăn trong tiếp cận nội dung GDĐP. Mặt khác, mối liên thông giữa GDĐP ở tiểu học, THCS và THPT còn mờ nhạt, thiếu tính kế thừa. Đặc biệt, sau khi sáp nhập tỉnh và thực hiện chính quyền 2 cấp, dẫn đến sự không phù hợp giữa tài liệu GDĐP đã xuất bản với địa danh mới, dẫn đến những bất cập trong tổ chức thực hiện. Điều đó đặt ra yêu cầu cần phải có một khung cấu trúc nội dung GDĐP thống nhất, đảm báo tính liên thông giữa các cấp học, trên cơ sở đó từng tỉnh, thành phố lựa chọn những nét đặc sắc về văn hóa, lịch sử, đại lý, kinh tế, xã hội của địa phương mình để biên soạn tài liệu dạy học môn học này.
2.2.3. Thiếu các điều kiện đảm bảo để triển khai dạy học nội dung GDĐP một cách có chất lượng, hiệu quả.
Mặc dù Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành một số văn bản chỉ đạo, hướng dẫn về GDĐP như: Thông tư số 33/2020/TT-BGDĐT ngày 15 tháng 09 năm 2020, “Quy định việc thẩm định tài liệu giáo dục địa phương”; Công văn số 3536/BGDĐT-GDTH ngày 19/8/2019 về việc biên soạn, thẩm định nội dung giáo dục địa phương cấp Tiểu học trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018 từ năm học 2020-2021; Công văn số 5889/BGDĐT-GDTH ngày 27 tháng 09 năm 2024 về việc tăng cường công tác chỉ đạo về việc biên soạn, tổ chức dạy học, in và phát hành tài liệu giáo dục địa phương… nhưng việc đảm bảo kinh phí thực hiện còn hạn chế; khả năng huy động chuyên gia, nhà khoa học, nhà giáo vào biên soạn tài liệu GDĐP còn khó khăn; đào tạo, bồi dưỡng cán bộ chuyên trách về quản lý GDĐP chưa được nhiều; thẩm định, nghiệm thu tài liệu GDĐP chưa thực hiện được ở cấp quốc gia; tập huấn giáo viên kiêm nhiệm giảng dạy nội dung GDĐP chưa kỹ càng…
2.2.4. Hạn chế trong khai thác tư liệu địa phương phục vụ cho thực hiện nội dung GDĐP sau khi sáp nhập tỉnh.
Thực tế, tư liệu văn hóa, lịch sử, địa lý, kinh tế, môi trường ở các tỉnh, thành phố rất đồ sộ, phong phú nhưng thường được lưu giữ ở rất nhiều nơi như: các bảo tàng, nhà truyền thống, trung tâm văn hóa, các câu lạc bộ, các doanh nghiệp, các sách báo và trong dân gian… Để khai thác được các tư liệu đó, Sở Giáo dục và Đào tạo, từng nhà trường, từng giáo viên phải chủ động tìm kiếm, sưu tầm, hệ thống hóa văn hóa, lịch sử, địa lý, kinh tế, xã hội của địa phương, nhưng đến nay chúng ta làm chưa được nhiều dẫn đến nội dung GDĐP chưa gắn với thực tiễn sinh động của địa phương.
2.3. Đề xuất một số giải pháp
2.3.1. Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành văn bản chỉ đạo thống nhất trong toàn quốc về quy trình tổ chức thực hiện nội dung GDĐP theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018
Khung chương trình giáo dục địa phương đã được quy định trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018 nhưng việc hướng dẫn tổ chức thực hiện chưa đầy đủ. Khung chương trình GDĐP cần phải được các địa phương cụ thể hóa, quy định rõ mục tiêu, chuẩn đầu ra về kiến thức, kỹ năng, thái độ của học sinh theo từng cấp học, cấu trúc nội dung dạy học, phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập. Theo đó, từng tỉnh, thành phố căn cứ vào nguồn tư liệu địa phương về văn hóa, lịch sử, địa lý, kinh tế, môi trường để xác định nội dung dạy học phù hợp với khung chương trình môn GDĐP đã được Bộ GD-ĐT ban hành. Làm được như vậy chúng ta sẽ giúp cho GDĐP thực sự trở thành một môn học chính thức trong nhà trường.
2.3.2. Tổ chức tốt các hoạt động nghiên cứu khoa học, biên soạn, kiểm định tài liệu dạy học môn GDDP tại các tỉnh, thành phố.
Vừa qua, toàn quốc đã trải qua quá trình “sắp xếp lại giang sơn”, từ 63 đến nay cả nước còn 34 tỉnh, thành phố. Các tỉnh, thành phố mới sáp nhập không thể ghép một cách cơ học tài liệu GDĐP của các tỉnh, thành phố cũ làm tài liệu dạy học môn học này ở tỉnh, thành phố mới.
Để nâng cao chất lượng tài liệu môn GDĐP, trước hết phải triển khai các đề tài khoa học nghiên cứu về những nét tiêu biểu củavăn hóa, lịch sử, địa lý, kinh tế, môi trường tại mỗi tỉnh, thành phố. Vừa qua, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội đã có kế hoạch xây dựng trung tâm nghiên cứu, đào tạo về Hà Nội học, kết quả hoạt động của trung tâm này sẽ góp phần trực tiếp vào nâng chất lượng biên soạn tài liệu GDĐP của Hà Nội. Thiết nghĩ, cách đi này của Trường Đại học Thủ đô Hà Nội có thể vận dụng vào các địa phương khác trong việc khai thác, chuẩn bị tư liệu khoa học cho việc biên soạn tài liệu môn GDĐP.
Lực lượng biên soạn tài liệu môn GDĐP ở từng tỉnh, thành phố phải bao gồm những chuyên gia về các lĩnh vực văn hóa, lịch sử, địa lý, kinh tế, môi trường của địa phương và những nhà giáo có năng lực phù hợp. Để đảm bảo những điều kiện cần thiết cho việc biên soạn, thẩm định, nghiệm thu các tài liệu môn GDĐP, từng tỉnh, thành phố cần bố trí ngân sách tương xứng với nhiệm vụ khá phức tạp này. Đồng thời, Bộ GĐ-ĐT cần có quy định về cơ chế kiểm định chất lượng tài liệu GDĐP ở cấp tỉnh. Chỉ có như vậy tài liệu môn GDĐP mới có thể bảo đảm được tính khoa học, tính giáo dục và sát với thực tiễn địa phương.
2.3.3. Bồi dưỡng giáo viên tham gia giảng dạy môn GDĐP
Sau khi đã có khung chương trình rõ ràng và tài liệu dạy học môn GDĐP chuẩn, đồng thời xác định được giáo viên các bộ môn được kiêm nhiệm giảng dạy môn GDĐP, Sở GĐ-ĐT tỉnh, thành phố cần tổ chức các khóa tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm đặc thù về dạy học GDĐP cho giáo viên. Bên cạnh đó, từng địa phương cần xây dựng mô hình “cộng đồng học tập” dành cho giáo viên giảng dạy môn GDĐP chia sẻ kinh nghiệm sư phạm; tài liệu, tư liệu về văn hóa, lịch sử, địa lý, kinh tế, môi trường.. .Cần phải có chính sách huy động các chuyên gia là nghệ sĩ, nghệ nhân, người hoạt động thực tiễn không phải là giáo viên nhưng có am hiểu sâu về những nội dung GDĐP cụ thể tham gia giảng dạy, hướng dẫn và cung cấp thêm kiến thức, kỹ năng cho cả giáo viên và học sinh.
2.3.4. Ứng dụng công nghệ và số hóa tài liệu địa phương
Trong bối cảnh, hệ thống nhà trường đẩy mạnh chuyển đổi số trong giáo dục, từng địa phương, từng trường cần chú trọng xây dựng kho học liệu điện tử về GDĐP để giáo viên và học sinh dễ dàng truy cập, tra cứu và sử dụng. Khuyến khích giáo viên sử dụng video, bản đồ số, phỏng vấn nhân chứng sống… để làm giàu nội dung bài giảng theo chương trình GDĐP.
Cần phải nghiên cứu, triển khai các mô hình, giải pháp ứng dụng công nghệ trong tổ chức thực hiện nội dung GDĐP cho học sinh phổ thông các tỉnh miền núi. Tập trung xây dựng học liệu số địa phương: video, podcast, bài giảng e-learning về phong tục, lịch sử, địa lý địa phương. Ứng dụng bản đồ số, GIS trong dạy học Địa lý địa phương. Số hóa văn hóa dân tộc như trò chơi dân gian, nhạc cụ, lễ hội, dựng clip, VR/AR. Khai thác nền tảng dạy học trực tuyến (Google Classroom, Moodle, K12Online, ViettelStudy). Sử dụng mạng xã hội giáo dục để học sinh chia sẻ sản phẩm tìm hiểu địa phương. Tổ chức dự án học tập số hóa như học sinh phỏng vấn người cao tuổi, quay phim – dựng clip giới thiệu địa phương.
Tăng cường ứng dụng công nghệ số trong tổ chức thực hiện nội dung GDĐP ở các trường phổ thông miền núi sẽ góp phần tăng hứng thú, chủ động học tập của học sinh. Góp phần bảo tồn, lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc. Giúp giáo viên đổi mới phương pháp dạy học. Thu hẹp khoảng cách giữa miền núi và miền xuôi trong tiếp cận công nghệ giáo dục.
2.3.5. Tăng cường kết nối cộng đồng và phát huy vai trò của địa phương trong dạy học môn GDĐP
Môn GDĐP cần được tổ chức dạy học một cách linh hoạt, sinh động, gắn với các hoạt động trải nghiệm, tham quan di tích, làng nghề, cơ sở sản xuất, các câu lạc bộ văn hóa – thể thao tại địa phương. Vì vậy, nhà trường phải chủ động thực hiện kết nối cộng đồng để huy động được các tổ chức, cá nhân tham gia vào công tác GDĐP. Bên cạnh đó, hệ thống giáo dục, cụ thể là Sở GD-ĐT và từng nhà trường phải phát huy được vai trò của chính quyền địa phương trong hỗ trợ kinh phí cho hoạt động dạy học môn GDĐP, đồng thời thu hút các tổ chức xã hội (Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ) đóng góp công sức, trí tuệ vào các hoạt động giáo dục học sinh về tình yêu quê hương, đất nước.
3. Kết luận
Giáo dục địa phương là cầu nối quan trọng giữa nhà trường với cộng đồng, giữa học sinh với quê hương. Trong bối cảnh đổi mới giáo dục toàn diện, việc nâng cao chất lượng dạy học môn GDĐP không chỉ giúp học sinh phát triển năng lực cá nhân mà còn hình thành lòng yêu nước, tự hào dân tộc và ý thức công dân tích cực. Để làm được điều đó, cần có sự đồng bộ từ cơ chế chính sách, chương trình, tài liệu, đội ngũ đến sự chung tay của toàn xã hội. Tin rằng, với quyết tâm cao và hành động cụ thể, chúng ta sẽ từng bước tháo gỡ được những khó khăn, bất cập, đưa môn GDĐP trở thành một điểm sáng trong chương trình GDPT 2018.
Tài liệu tham khảo
[1]. Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2018). Chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT. Hà Nội.
[2]. Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2020). Hướng dẫn xây dựng nội dung giáo dục địa phương trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Hà Nội.
[3]. Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2022). Thông tư số 13/2022/TT-BGDĐT về quy định tiêu chí, quy trình xây dựng và tổ chức thực hiện nội dung giáo dục địa phương trong chương trình giáo dục phổ thông. Hà Nội.
[4]. Ủy ban Dân tộc. (2021). Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021–2030. Hà Nội.
[5]. Mai Văn Trinh, Nguyễn Minh Tuấn, Bùi Văn Trung (2023), Thực trạng và giải pháp về cơ sở vật chất, thiết bị dạy học đáp ứng yêu cầu Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 khu vực miền núi phía Bắc, Tạp chí khoa học giáo dục Việt Nam tập 19, số 10.
[6]. Đoàn Thị Thúy Hạnh, Nguyễn Thị Chi, Võ Thanh Hà, Bùi Diệu Quỳnh, Nguyễn Thị Kiều Anh (2022), Thực trạng và đề xuất một số giải pháp biên soạn tài liệu giáo dục địa phương cấp Trung học cơ sở, Hội thảo thường niên năm 2022 - Trung tâm Phát triển bền vững chất lượng Giáo dục phổ thông Quốc gia.
[7]. Bùi Thanh Thủy, Hồ Thị Hồng Vân, Võ Thanh Hà, Lê Anh Tuấn, Đặng Minh Phượng (2024), Thực trạng triển khai tài liệu giáo dục địa phương lớp 10 năm học 2022 – 2023, Tạp chí Khoa học giáo dục Việt Nam số 2, tháng 02 năm 2024.
DIFFICULTIES, INADEQUACIES AND SOLUTIONS TO IMPLEMENTING LOCAL EDUCATION CONTENT ACCORDING TO THE 2018 GENERAL EDUCATION PROGRAM IN THE NEW CONTEXT
Dr. Nong Thi Thu Trang
Vietnam Institute of Educational Sciences
Email: [email protected]
Abstract: The implementation of the Local Education content according to the 2018 General Education Program is facing many difficulties and shortcomings in both content and implementation methods. After merging provinces and implementing two-level government, local education activities, which were already difficult, continue to have many problems that need to be solved. This article presents the results of a study on the current situation of difficulties and shortcomings in organizing the implementation of local education content and proposes some solutions to ensure the quality of this activity in the current context.
