ThS. Trần Đức Khánh Hùng
Khoa GDQP&AN - Đại học Bách khoa Hà Nội
Tóm tắt: Trong tiến trình đổi mới đất nước nhằm hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, Đảng Cộng sản Việt Nam xác định phát triển kinh tế là nhiệm vụ trung tâm, xây dựng Đảng là nhiệm vụ then chốt, đồng thời khẳng định vai trò của văn hóa ngang hàng với kinh tế, chính trị và xã hội, hướng tới mục tiêu phát triển con người có nhân cách và lối sống lành mạnh. Tuy nhiên, dưới tác động của các yếu tố tiêu cực phát sinh từ nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và quá trình mở cửa, hội nhập quốc tế, môi trường văn hóa - xã hội đã xuất hiện những biểu hiện lệch chuẩn, thiếu lành mạnh, qua đó ảnh hưởng đáng kể đến hệ giá trị và lối sống của con người. Bên cạnh đó, hoạt động chống phá của các thế lực thù địch thông qua chiến lược “diễn biến hòa bình” tiếp tục tác động tiêu cực, góp phần làm suy giảm chuẩn mực đạo đức, lối sống của một bộ phận cán bộ, đảng viên và thế hệ trẻ.
Từ khóa: Đổi mới đất nước; học viên; văn hóa; kinh tế thị trường; lối sống; Diễn biến hòa bình; nhân văn.
Nhận bài: 24/3/2026; Biên tập: 25/3/2026; duyệt đăng: 27/3/2026.
1. Mở đầu
Học viên tại các nhà trường quân đội phần lớn là đối tượng được tuyển chọn chặt chẽ thông qua hệ thống tuyển sinh quân sự, đồng thời được đào tạo, rèn luyện trong môi trường có tính kỷ luật cao, nhân văn và hiện đại. Việc xây dựng lối sống có văn hóa cho học viên giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành nhận thức sâu sắc về các giá trị chính trị, văn hóa và nhân văn tiến bộ trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam. Đây là cơ sở để học viên định hướng đúng đắn hệ giá trị cá nhân, góp phần nâng cao chất lượng học tập, rèn luyện, sinh hoạt và công tác, đồng thời hoàn thiện nhân cách và năng lực giao tiếp, ứng xử; qua đó chủ động đấu tranh với các biểu hiện lệch chuẩn về nhận thức và hành vi trong bối cảnh xã hội hiện nay.
Nhận thức được tầm quan trọng đó, nhiều đơn vị nhà trường quân đội đã chú trọng tổ chức và triển khai tương đối hiệu quả các hoạt động xây dựng lối sống có văn hóa cho học viên, qua đó góp phần nâng cao chất lượng toàn diện của công tác giáo dục và đào tạo. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy nhận thức của một bộ phận cán bộ, giảng viên về nội dung này còn chưa đầy đủ, dẫn đến việc phát huy vai trò, trách nhiệm và tính gương mẫu trong tham gia giáo dục còn hạn chế. Bên cạnh đó, một số học viên trong quá trình học tập có xu hướng thiên về tích lũy kiến thức và kỹ năng chuyên môn, chưa chú trọng đúng mức đến việc tu dưỡng, rèn luyện lối sống văn hóa. Cá biệt, vẫn tồn tại những trường hợp có biểu hiện thực dụng, thiếu trung thực, vi phạm chuẩn mực đạo đức, pháp luật của Nhà nước, kỷ luật quân đội và các quy định của đơn vị.
2. Nội dung nghiên cứu
Trong những năm gần đây, Đảng ủy và Ban Giám đốc các nhà trường quân đội đã xác định tương đối rõ hệ thống tiêu chí xây dựng lối sống có văn hóa của học viên trong mục tiêu, yêu cầu giáo dục và đào tạo. Các cơ quan chức năng đã ban hành hệ thống văn bản, chỉ thị, hướng dẫn tương đối đồng bộ, đồng thời bảo đảm cơ bản các điều kiện vật chất và tinh thần phục vụ hoạt động giáo dục, đào tạo đối với cán bộ, giảng viên và học viên. Đội ngũ giảng viên đã triển khai khá hiệu quả yêu cầu “dạy người, dạy chữ, dạy nghề” thông qua các hình thức huấn luyện; cán bộ quản lý chú trọng công tác giáo dục, bồi dưỡng và rèn luyện lối sống có văn hóa cho học viên trong các hoạt động của đơn vị. Phần lớn học viên đã xác định rõ mục tiêu, yêu cầu trong từng giai đoạn học tập, có động cơ, thái độ phấn đấu đúng đắn, tích cực tự học, tự rèn nhằm nâng cao trình độ toàn diện và hoàn thiện lối sống. Các tổ chức đảng đã quan tâm đổi mới nội dung, hình thức và biện pháp lãnh đạo, chỉ đạo, kiểm tra việc xây dựng lối sống có văn hóa; công tác tham mưu, phối hợp và hướng dẫn của các cơ quan chức năng được triển khai tương đối hiệu quả. Hoạt động huấn luyện được tổ chức nghiêm túc, khoa học; các biện pháp giáo dục, rèn luyện được tiến hành đa dạng, thiết thực; ý thức tự học, tự tu dưỡng của học viên được duy trì nền nếp.
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy mục tiêu xây dựng lối sống có văn hóa của học viên ở một số cơ sở chưa được cụ thể hóa đầy đủ trong quá trình tổ chức giáo dục và đào tạo; nhận thức của một bộ phận cấp ủy, cán bộ, giảng viên còn hạn chế, dẫn đến việc phát huy vai trò, trách nhiệm trong triển khai hoạt động này chưa thực sự hiệu quả. Công tác lãnh đạo, chỉ đạo của một số tổ chức đảng vẫn tập trung vào nhiệm vụ huấn luyện và rèn luyện kỷ luật, chưa quan tâm đúng mức đến mục tiêu xây dựng lối sống có văn hóa của học viên. Trong huấn luyện, một số giảng viên còn chưa coi trọng đúng mức đến các yêu cầu về dạy người. Một số cán bộ quản lý còn chưa thực hiện tốt việc kết hợp giữa bồi dưỡng, rèn luyện lối sống có văn hóa của học viên với công tác giáo dục, rèn luyện kỷ luật ở đơn vị. Nhận thức và sự chủ động, tự giác của một số học viên trong tự học tập, tu dưỡng, rèn luyện về lối sống có văn hóa còn hạn chế. Việc tiến hành các nội dung xây dựng lối sống có văn hoá của học viên trong các hoạt động giáo dục, đào tạo còn những hạn chế nhất định. Một số hình thức, biện pháp trong lãnh đạo, chỉ đạo, kiểm tra việc xây dựng lối sống văn hóa của học viên ở cấp uỷ đảng cơ sở còn thiếu nhạy bén, kịp thời. Sự phối hợp giữa cơ quan với các đơn vị trong các hoạt động tuyên truyền, giáo dục lối sống có văn hóa của học viên chưa thường xuyên, chặt chẽ. Việc đổi mới các hình thức, biện pháp huấn luyện của một số giảng viên chưa nạnh mẽ, hiệu quả. Trong công tác quản lý, việc kết hợp các hình thức, biện pháp trong giáo dục, hướng dẫn và rèn luyện lối sống có văn hóa của học viên ở một số đơn vị có lúc còn chưa khoa học và phù hợp. Các hình thức tự học tập, tu dưỡng, rèn luyện về lối sống có văn hóa của một số học viên còn chưa được tiến hành chủ động và thường xuyên.
Để nâng cao hiệu quả xây dựng lối sống có văn hóa của học viên ở các trường đào tạo sĩ quan QĐNDVN hiện nay cần phải quán triệt và thực hiện tốt một số yêu cầu cơ bản sau:
Một là, quán triệt sâu sắc quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và Đảng ta về xây dựng con người và lối sống mới trong xây dựng lối sống có văn hóa.
Đây là yêu cầu mang tính nguyên tắc, giữ vai trò định hướng toàn bộ quá trình xây dựng lối sống có văn hóa của học viên tại các cơ sở đào tạo sĩ quan quân đội. Theo đó, việc tổ chức thực hiện cần quán triệt đầy đủ các quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng về xây dựng con người và lối sống mới. Trên cơ sở đó, các nhà trường tiến hành cụ thể hóa thành mục tiêu, nội dung cũng như hệ thống hình thức, biện pháp giáo dục phù hợp với đặc điểm, chức năng, nhiệm vụ đào tạo, bảo đảm tính đồng bộ, khả thi và hiệu quả trong quá trình hình thành lối sống có văn hóa cho học viên.
Hai là, việc xây dựng lối sống có văn hóa của học viên ở các trường đào tạo sĩ quan QĐNDVN hiện nay phải đáp ứng mục tiêu, yêu cầu đào tạo đội ngũ cán bộ quân đội và phát huy vai trò của các tổ chức, lực lượng tham gia.
Yêu cầu này đặt ra việc xây dựng lối sống có văn hóa của học viên phải được triển khai trên cơ sở quán triệt và cụ thể hóa nhất quán đường lối, quan điểm của Đảng về công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quân đội; đồng thời bảo đảm phù hợp với mục tiêu, yêu cầu giáo dục và đào tạo của các nhà trường, gắn chặt với việc thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ chính trị được giao. Đây là một quá trình mang tính lâu dài, phức tạp, đòi hỏi sự tổ chức thực hiện thường xuyên, liên tục, khoa học và phát huy sức mạnh tổng hợp của các tổ chức, lực lượng tham gia. Trong đó, các tổ chức đảng giữ vai trò hạt nhân lãnh đạo, phải thể hiện tính tiên phong, gương mẫu trong định hướng và tổ chức thực hiện; đội ngũ cán bộ, giảng viên và học viên là lực lượng nòng cốt, có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng và hiệu quả của quá trình xây dựng lối sống có văn hóa trong các cơ sở đào tạo sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam.
Ba là, phải kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống” trong xây dựng lối sống có văn hóa của học viên.
Yêu cầu có tính nguyên tắc trong xây dựng lối sống có văn hóa của học viên ở các trường đào tạo sĩ quan quân đội là phải kết hợp chặt chẽ giữa quá trình xây dựng các giá trị nhân văn, tốt đẹp, lành mạnh với việc đấu tranh ngăn chặn và khắc phục hiệu quả những yếu tố phản giá trị, phi văn hoá trong lối sống của học viên. Đây là hai mặt không thể tách rời của quá trình xây dựng lối sống có văn hóa của học viên nên không thể tuyệt đối hóa hoặc coi nhẹ một mặt nào.
Từ thực tiễn nghiên cứu và yêu cầu đặt ra, đề xuất một số giải pháp cơ bản xây dựng lối sống văn hóa của học viên ở các trường đào tạo sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay.
Một là, tăng cường vai trò quản lý, điều hành của đội ngũ cán bộ chỉ huy các cấp trong tổ chức xây dựng lối sống có văn hóa cho học viên; đồng thời quán triệt phương châm “lấy xây để chống”, chú trọng định hướng, giáo dục gắn với xây dựng môi trường sư phạm quân sự chính quy, chuẩn mực, góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình hình thành và phát triển lối sống có văn hóa.
Theo đó, chất lượng và hiệu quả của việc xây dựng lối sống có văn hóa cho học viên trước hết phụ thuộc vào trình độ nhận thức, vai trò, trách nhiệm cũng như phẩm chất và năng lực của đội ngũ cán bộ chỉ huy các cấp. Trên cơ sở đó, cần tập trung triển khai đồng bộ một số nội dung và biện pháp trọng tâm: nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của các tổ chức đảng; tăng cường hiệu quả công tác tham mưu, hướng dẫn của các cơ quan chức năng trong xây dựng lối sống có văn hóa cho học viên. Đồng thời, tạo chuyển biến rõ nét về nhận thức, trách nhiệm và năng lực của đội ngũ giảng viên trong quá trình tổ chức các hoạt động giáo dục lối sống; phát huy vai trò, trách nhiệm và tính gương mẫu của đội ngũ cán bộ quản lý, gắn với nâng cao hiệu quả hoạt động của tổ chức Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức và lối sống trong một bộ phận cán bộ, đảng viên hiện nay, góp phần tạo nền tảng vững chắc cho việc hình thành lối sống có văn hóa của học viên.
Hai là, kết hợp chặt chẽ giữa bồi dưỡng, rèn luyện lối sống có văn hóa của học viên với các hoạt động huấn luyện, giáo dục và rèn luyện kỷ luật.
Thực chất của giải pháp là nhằm tạo sự gắn kết chặt chẽ giữa việc trang bị cho học viên hệ thống các kiến thức, kỹ năng công tác với bồi dưỡng, rèn luyện họ theo các chuẩn mực, giá trị văn hóa nhân văn, tiến bộ trong các hoạt động huấn luyện của giảng viên và công tác giáo dục, rèn luyện kỷ luật của cán bộ quản lý, cùng một số hoạt động khác. Do vậy, cần phải thực hiện tốt một số nội dung, biện pháp như thực hiện tốt các yêu cầu về “dạy người, dạy chữ và dạy nghề” trong hoạt động huấn luyện ở các trường đào tạo sĩ quan quân đội. Việc đổi mới chương trình, nội dung và phương pháp huấn luyện phải góp phần bồi dưỡng, rèn luyện lối sống có văn hóa của học viên. Kết hợp chặt chẽ giữa bồi dưỡng, rèn luyện lối sống có văn hóa của học viên với công tác giáo dục và rèn luyện kỷ luật ở các trường đào tạo sĩ quan quân đội. Nâng cao hiệu quả các hoạt động văn hóa và thiết chế văn hóa trong xây dựng lối sống có văn hóa của học viên.
Ba là, phát huy vai trò chủ động, tích cực của học viên trong quá trình tự học tập, tu dưỡng, rèn luyện về lối sống có văn hóa.
Quá trình học tập và rèn luyện, học viên cần chủ động tìm tòi, tiếp thu tri thức, kinh nghiệm và kỹ năng sống phù hợp, qua đó tự điều chỉnh nhận thức, thái độ và hành vi nhằm nội tâm hóa các giá trị, chuẩn mực tiến bộ, đồng thời khắc phục những biểu hiện lệch chuẩn không phù hợp với yêu cầu của xã hội và môi trường quân đội. Từ cách tiếp cận đó, cần triển khai đồng bộ một số nội dung, biện pháp chủ yếu: nâng cao nhận thức của học viên về lối sống có văn hóa và vai trò của việc xây dựng lối sống trong quá trình giáo dục, đào tạo; thường xuyên bồi dưỡng động cơ, trách nhiệm và ý chí phấn đấu trong tự học tập, tu dưỡng, rèn luyện; phát huy tính chủ động, tích cực của học viên trong xây dựng và thực hiện kế hoạch tự rèn luyện lối sống; đồng thời nâng cao ý thức, trách nhiệm trong đấu tranh với các biểu hiện tiêu cực, lạc hậu trong môi trường nhà trường quân đội. Bên cạnh đó, cần tạo lập các điều kiện thuận lợi về môi trường, cơ chế và phương tiện để bảo đảm quá trình tự học tập, tu dưỡng và rèn luyện lối sống có văn hóa của học viên đạt hiệu quả thiết thực.
Bốn là, thường xuyên chăm lo đời sống vật chất, tinh thần của cán bộ, giảng viên, học viên và xây dựng môi trường văn hóa sư phạm trong sạch, lành mạnh.
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, con người vừa là sản phẩm của hoàn cảnh, vừa là chủ thể cải tạo hoàn cảnh; do đó, mối quan hệ giữa con người và môi trường luôn mang tính tác động qua lại biện chứng. Trong bối cảnh đó, môi trường văn hóa - xã hội trong sạch, lành mạnh giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bồi dưỡng đời sống tinh thần và hình thành lối sống có văn hóa cho học viên. Môi trường này không chỉ góp phần định hướng nhận thức về các chuẩn mực, yêu cầu xã hội mà còn giúp học viên tự nhận thức bản thân, xác định phương hướng rèn luyện và phát triển phù hợp với yêu cầu của môi trường quân đội.
Trên cơ sở đó, cần triển khai hiệu quả một số nội dung và biện pháp chủ yếu: thường xuyên quan tâm bảo đảm và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho cán bộ, giảng viên và học viên; chú trọng xây dựng môi trường văn hóa sư phạm quân sự trong sạch, lành mạnh, chính quy; đồng thời tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường với gia đình và các tổ chức chính quyền, đoàn thể địa phương trong tổ chức các hoạt động giáo dục, góp phần hình thành và phát triển lối sống có văn hóa cho học viên tại các nhà trường quân đội.
3. Kết luận
Xây dựng lối sống có văn hóa của học viên phản ánh quá trình tác động tổng hợp, toàn diện của các chủ thể giáo dục, đồng thời gắn với sự nỗ lực tự thân của học viên nhằm tạo chuyển biến về nhận thức và hành vi theo các chuẩn mực, giá trị văn minh, tiến bộ, đáp ứng mục tiêu, yêu cầu của công tác giáo dục và đào tạo trong các cơ sở đào tạo sĩ quan quân đội. Trong bối cảnh nhiệm vụ xây dựng Quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại, yêu cầu đặt ra đối với các nhà trường là phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, đồng bộ công tác giáo dục và đào tạo, hướng tới hình thành đội ngũ sĩ quan không chỉ vững vàng về bản lĩnh chính trị, có trình độ chuyên môn cao mà còn có phẩm chất đạo đức trong sáng, lối sống chuẩn mực và có văn hóa. Đây sẽ là lực lượng nòng cốt trong tổ chức thực hiện các hoạt động lãnh đạo, quản lý, chỉ huy và giáo dục cán bộ, chiến sĩ tại đơn vị cơ sở, qua đó đáp ứng hiệu quả yêu cầu nhiệm vụ xây dựng quân đội và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới.
Để nâng cao hiệu quả xây dựng lối sống có văn hóa của học viên tại các nhà trường quân đội hiện nay, cần quán triệt và triển khai nhất quán các yêu cầu mang tính định hướng, đồng thời tổ chức thực hiện đồng bộ hệ thống giải pháp có tính khả thi. Trọng tâm là nâng cao nhận thức, trách nhiệm, phẩm chất và năng lực của các chủ thể tham gia giáo dục trong việc xây dựng lối sống có văn hóa cho học viên; kết hợp chặt chẽ giữa bồi dưỡng, rèn luyện lối sống với các hoạt động huấn luyện, giáo dục và rèn luyện kỷ luật. Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò chủ động, tích cực của học viên trong quá trình tự học tập, tu dưỡng và rèn luyện; đồng thời thường xuyên quan tâm bảo đảm đời sống vật chất, tinh thần cho đội ngũ cán bộ, giảng viên và học viên, gắn với xây dựng môi trường văn hóa sư phạm quân sự trong sạch, lành mạnh. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp nêu trên sẽ góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả xây dựng lối sống có văn hóa của học viên, đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện công tác giáo dục và đào tạo trong các nhà trường quân đội hiện nay.
Tài liệu tham khảo:
[1] Ban Chấp hành Trung ương. (2025). Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22 tháng 8 năm 2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.
[2] Ban Chấp hành Trung ương. (2016). Chỉ thị số 05-CT/TW ngày 15 tháng 5 năm 2016 của Bộ Chính trị về đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh.
[3] Cấn, T. N., & Cấn, T. T. H. (2024). Đẩy mạnh thực hiện nêu gương, nói đi đôi với làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh trong nhà trường quân đội. Tạp chí Thiết bị Giáo dục, 1(306), 274–276.
[4] Phạm, V. Đ. (1995). Văn hoá và đổi mới. NXB Chính trị Quốc gia.
[5] Quân ủy Trung ương. (2021). Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 28 tháng 12 năm 2021 về phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”, kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới.
