ThS. Nguyễn Đức Mạnh
Khoa Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Bách khoa Hà Nội
Tóm tắt : Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ của giáo dục đại học và sự phát triển nhanh chóng của khoa học - công nghệ, việc nâng cao chất lượng giảng dạy môn Giáo dục quốc phòng và an ninh (GDQP&AN) cho sinh viên trở thành yêu cầu cấp thiết. Đối với Đại học Bách khoa Hà Nội - một cơ sở đào tạo kỹ thuật hàng đầu của cả nước - việc đổi mới nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học môn GDQP&AN theo hướng ứng dụng công nghệ số, phát huy năng lực người học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Bài viết phân tích những yêu cầu đặt ra đối với giảng dạy môn GDQP&AN trong kỷ nguyên số, đánh giá thực trạng giảng dạy tại Đại học Bách khoa Hà Nội, đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy môn học này trong bối cảnh mới.
Từ khóa: Giáo dục quốc phòng và an ninh; chuyển đổi số; nâng cao chất lượng giảng dạy; Đại học Bách khoa Hà Nội.
Nhận bài: 23/3/2026; biên tập: 23/3/2026; Duyệt đăng: 24/3/2026.
1. Đặt vấn đề
Giáo dục quốc phòng và an ninh là một bộ phận quan trọng của hệ thống giáo dục quốc dân, có vai trò trang bị cho người học những kiến thức cơ bản về đường lối quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân của Đảng và Nhà nước; đồng thời bồi dưỡng ý thức trách nhiệm công dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Trong bối cảnh hiện nay, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng học tập trực tuyến đang làm thay đổi sâu sắc phương thức tổ chức hoạt động dạy và học trong giáo dục đại học. Đối với các môn học có tính lý luận và thực hành như GDQP&AN, việc ứng dụng công nghệ số không chỉ giúp nâng cao hiệu quả truyền đạt kiến thức mà còn tạo ra môi trường học tập trực quan, sinh động, tăng cường khả năng tương tác và trải nghiệm của sinh viên.
Thực tiễn cho thấy, sinh viên thế hệ mới - đặc biệt là sinh viên khối kỹ thuật có khả năng tiếp cận công nghệ nhanh, tư duy logic và nhu cầu học tập mang tính trải nghiệm cao. Do đó, nếu phương pháp giảng dạy vẫn chủ yếu dựa trên mô hình truyền thống thì khó có thể phát huy hết tiềm năng của người học cũng như nâng cao hiệu quả giáo dục quốc phòng và an ninh.
Đại học Bách khoa Hà Nội là một trong những trung tâm đào tạo kỹ thuật lớn của cả nước, nơi tập trung đông đảo sinh viên có trình độ khoa học - công nghệ cao. Trong những năm qua, việc tổ chức giảng dạy môn GDQP&AN tại nhà trường đã đạt được nhiều kết quả tích cực, song trước yêu cầu của thời đại số, việc tiếp tục đổi mới phương pháp giảng dạy và nâng cao chất lượng môn học là nhiệm vụ có ý nghĩa quan trọng.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Yêu cầu nâng cao chất lượng giảng dạy môn GDQP&AN trong kỷ nguyên số
Kỷ nguyên số đang tạo ra những thay đổi căn bản trong phương thức tiếp cận tri thức và tổ chức hoạt động giáo dục. Trong bối cảnh đó, việc giảng dạy môn GDQP&AN cần đáp ứng một số yêu cầu quan trọng.
Trước hết, quá trình giảng dạy phải hướng tới phát triển năng lực người học. Sinh viên không chỉ tiếp thu kiến thức về quốc phòng - an ninh mà còn cần được rèn luyện khả năng tư duy, phân tích và đánh giá các vấn đề liên quan đến bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh mới.
Thứ hai, nội dung giảng dạy cần gắn với thực tiễn phát triển của khoa học - công nghệ và sự biến đổi của môi trường an ninh quốc tế. Các hình thái chiến tranh mới như chiến tranh công nghệ cao, chiến tranh mạng, chiến tranh thông tin hay các thách thức an ninh phi truyền thống đang đặt ra nhiều vấn đề mới đối với công tác bảo vệ Tổ quốc. Việc cập nhật các nội dung này trong bài giảng sẽ giúp sinh viên hiểu rõ hơn vai trò của quốc phòng - an ninh trong thời đại số.
Thứ ba, việc ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong giảng dạy cần được đẩy mạnh. Các công nghệ như mô phỏng chiến thuật, bản đồ số, học liệu điện tử, hệ thống quản lý học tập trực tuyến (LMS) hay các nền tảng học tập tương tác có thể góp phần nâng cao tính trực quan và hiệu quả của bài giảng.
Những yêu cầu trên đòi hỏi việc giảng dạy môn GDQP&AN phải được đổi mới một cách toàn diện, từ nội dung, phương pháp đến hình thức tổ chức dạy học.
2.2. Thực trạng giảng dạy môn GDQP&AN tại Đại học Bách khoa Hà Nội
Trong những năm gần đây, công tác giảng dạy môn GDQP&AN tại Đại học Bách khoa Hà Nội đã có nhiều chuyển biến tích cực. Đội ngũ giảng viên được đào tạo bài bản, có kinh nghiệm trong giảng dạy và huấn luyện quân sự. Nhà trường cũng quan tâm đầu tư cơ sở vật chất, thao trường, bãi tập và trang thiết bị phục vụ cho hoạt động giảng dạy.
Chương trình môn học được xây dựng theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo, bảo đảm trang bị cho sinh viên những kiến thức cơ bản về quốc phòng, an ninh, nghệ thuật quân sự Việt Nam và trách nhiệm của công dân trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc.
Tuy nhiên, thực tiễn giảng dạy cũng cho thấy một số hạn chế nhất định. Trong một số nội dung lý thuyết, phương pháp giảng dạy vẫn còn thiên về thuyết trình truyền thống, chưa khai thác đầy đủ các hình thức dạy học tích cực. Cơ hội để sinh viên tham gia thảo luận, phân tích tình huống hoặc thực hiện các hoạt động học tập mang tính tương tác còn chưa nhiều.
Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ số trong giảng dạy tuy đã được triển khai nhưng chưa thực sự đồng bộ. Một số bài giảng vẫn chủ yếu sử dụng phương tiện trình chiếu đơn giản, chưa khai thác hiệu quả các học liệu số, video tư liệu hoặc các mô hình mô phỏng chiến thuật.
Những vấn đề trên cho thấy việc nâng cao chất lượng giảng dạy môn GDQP&AN trong bối cảnh chuyển đổi số là nhiệm vụ cần được quan tâm hơn nữa.
Những nhận định này cũng phù hợp với đánh giá về thực trạng phương pháp giảng dạy môn GDQP&AN trong các cơ sở giáo dục đại học hiện nay, khi vẫn còn tồn tại tình trạng truyền đạt kiến thức một chiều và chưa phát huy đầy đủ tính tích cực của sinh viên.
2.3. Một số giải pháp nâng cao chất lượng giảng dạy môn GDQP&AN trong kỷ nguyên số
Một là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong giảng dạy.
Ứng dụng công nghệ số là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy môn GDQP&AN. Giảng viên có thể sử dụng các phần mềm mô phỏng chiến thuật, bản đồ số, video tư liệu hoặc các hệ thống học tập trực tuyến để tăng tính trực quan và sinh động của bài giảng.
Ngoài ra, việc xây dựng hệ thống học liệu số cho môn học như bài giảng điện tử, ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm, video minh họa và tài liệu tham khảo trực tuyến sẽ giúp sinh viên chủ động hơn trong quá trình tự học và nghiên cứu.
Hai là, đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy năng lực sinh viên.
Giảng viên cần chuyển từ phương pháp truyền thụ kiến thức sang phương pháp tổ chức hoạt động học tập. Các hình thức dạy học tích cực như thảo luận nhóm, học tập theo dự án, nghiên cứu tình huống hoặc dạy học nêu vấn đề cần được tăng cường áp dụng.
Chẳng hạn, trong các bài học về chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới, giảng viên có thể đưa ra các tình huống giả định liên quan đến an ninh mạng, chiến tranh công nghệ cao hoặc các thách thức an ninh phi truyền thống để sinh viên phân tích và thảo luận.
Ba là, gắn nội dung giảng dạy với thực tiễn quốc phòng - an ninh.
Việc liên hệ nội dung bài giảng với thực tiễn sẽ giúp sinh viên hiểu rõ hơn ý nghĩa và giá trị của tri thức được học. Giảng viên cần thường xuyên cập nhật các thông tin về tình hình quốc phòng - an ninh trong nước và quốc tế để minh họa cho bài giảng.
Bên cạnh đó, có thể tổ chức cho sinh viên tham quan các bảo tàng lịch sử quân sự, các đơn vị quân đội hoặc các di tích lịch sử cách mạng nhằm tăng cường trải nghiệm thực tế cho người học.
Bốn là, đổi mới hình thức tổ chức huấn luyện thực hành.
Đối với các nội dung thực hành quân sự như điều lệnh đội ngũ, kỹ thuật bắn súng bộ binh hay chiến thuật bộ binh, cần tổ chức huấn luyện theo hướng tăng cường trải nghiệm và thực hành.
Việc tổ chức các buổi huấn luyện theo nhóm nhỏ, kết hợp thi đua giữa các lớp hoặc các tổ học tập sẽ tạo không khí học tập sôi nổi, giúp sinh viên rèn luyện kỹ năng một cách hiệu quả.
Năm là, nâng cao nhận thức và động cơ học tập của sinh viên.
Sinh viên là chủ thể của quá trình học tập, do đó việc nâng cao nhận thức và động cơ học tập có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả môn học. Giảng viên cần giúp sinh viên hiểu rõ vai trò của quốc phòng - an ninh trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, cũng như trách nhiệm của thế hệ trẻ đối với nhiệm vụ này.
Ngoài ra, nhà trường có thể tổ chức các hoạt động ngoại khóa như hội thảo, tọa đàm, cuộc thi tìm hiểu về quốc phòng - an ninh nhằm tạo môi trường học tập tích cực cho sinh viên.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ, việc nâng cao chất lượng giảng dạy môn GDQP&AN trong các trường đại học trở thành yêu cầu tất yếu.
Đối với Đại học Bách khoa Hà Nội, việc đổi mới giảng dạy môn GDQP&AN cần được thực hiện theo hướng đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, phát huy tính tích cực của sinh viên, gắn nội dung giảng dạy với thực tiễn quốc phòng - an ninh và đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học.
Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, giảng viên và sinh viên sẽ góp phần nâng cao hiệu quả môn học, qua đó bồi dưỡng cho sinh viên ý thức trách nhiệm, tinh thần yêu nước và sẵn sàng đóng góp cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời đại số.
3. Kết luận
Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học – công nghệ, việc nâng cao chất lượng giảng dạy môn Giáo dục quốc phòng và an ninh trong các trường đại học là yêu cầu tất yếu nhằm đáp ứng mục tiêu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, có bản lĩnh chính trị và ý thức trách nhiệm đối với Tổ quốc.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, mặc dù công tác giảng dạy môn GDQP&AN tại Đại học Bách khoa Hà Nội đã đạt được nhiều kết quả tích cực về đội ngũ, chương trình và cơ sở vật chất, nhưng vẫn còn tồn tại những hạn chế nhất định trong phương pháp giảng dạy và mức độ ứng dụng công nghệ số. Điều này đặt ra yêu cầu cần tiếp tục đổi mới một cách toàn diện, từ nội dung, phương pháp đến hình thức tổ chức dạy học.
Các giải pháp được đề xuất như đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, đổi mới phương pháp theo hướng phát huy năng lực người học, gắn nội dung với thực tiễn quốc phòng - an ninh và đa dạng hóa hình thức tổ chức dạy học đều có tính khả thi và phù hợp với xu thế giáo dục hiện đại.
Như vậy, để nâng cao chất lượng giảng dạy môn GDQP&AN trong kỷ nguyên số, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa nhà trường, giảng viên và sinh viên. Trong đó, việc phát huy vai trò chủ thể của người học và tăng cường điều kiện hỗ trợ từ phía nhà trường giữ vai trò then chốt, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục, bồi dưỡng ý thức trách nhiệm và tinh thần sẵn sàng bảo vệ Tổ quốc cho sinh viên trong giai đoạn hiện nay.
Tài liệu tham khảo
[1]. Quốc hội (2013). Luật Giáo dục quốc phòng và an ninh.
[2]. Ban Chấp hành Trung ương (2013). Nghị quyết Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.
[3]. Nguyễn Văn Hoạt (2025). Đại học Bách khoa Hà Nội nâng cao năng lực tự chủ công tác giáo dục quốc phòng và an ninh. Tạp chí Quốc phòng Toàn dân điện tử, ngày 11/12/2025.
[4]. Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.
[5]. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2020). Thông tư số 05/2020/TT-BGDĐT về việc ban hành Chương trình giáo dục quốc phòng và an ninh trong trường trung cấp sư phạm, cao đẳng sư phạm và cơ sở giáo dục đại học.
