ThS Võ Nguyễn Đoan Trinh -

Trường Đại học Thủ Dầu Một

Tóm tắt: Nâng cao chất lượng hoạt động nghiên cứu khoa học là con đường quan trọng nhất để nâng cao chất lượng đào tạo của các nhà trường đại học. Để nâng cao chất lượng hoạt động nghiên cứu khoa học ở Trường Đại học Thủ Dầu Một trong bối cảnh hiện nay đòi hỏi phải xây dựng được hệ thống các biện pháp quản lý đảm bảo cho hoạt động nghiên cứu khoa học phát triển đồng bộ với chiến lược phát triển chung của nhà trường theo từng giai đoạn cụ thể.

Từ khoá: Nghiên cứu khoa học; Nâng cao chất lượng; Đại học Thủ Dầu Một.

Nhận bài: 3/9/2025; Biên tập: 4/9/2025; Duyệt đăng: 5/9/2025

1. Đặt vấn đề

Nghiên cứu khoa học và đào tạo là hai nhiệm vụ trung tâm của mọi nhà trường đại học. Hai nhiệm vụ này luôn gắn bó với nhau, tác động qua lại lẫn nhau, thực hiện tốt nhiệm vụ này sẽ là điều kiện để thực hiện tốt nhiệm vụ kia. Chất lượng của nhà trường đại học được đánh giá bằng nhiều cách tiếp cận khác nhau, nhưng trước hết phải được phản ánh bằng kết quả của việc thực hiện hai nhiệm vụ trung tâm là đào tạo và nghiên cứu khoa học. Trong bối cảnh của thời đại công nghệ hiện nay, không một nhà trường đại học nào có thể đổi mới, phát triển đến đỉnh cao về chất lượng đào tạo mà không gắn với hoạt động nghiên cứu khoa học. Nâng cao chất lượng hoạt động nghiên cứu khoa học là con đường, biện pháp quan trọng hàng đầu để nâng cao chất lượng đào tạo.

Qua gần 15 năm (2009 – 2024) hình thành và phát triển, Trường Đại học Thủ Dầu Một đã định hình là một cơ sở giáo dục đa ngành, đa lĩnh vực; phát triển theo mô hình đại học tiên tiến. Từng bước, Trường đã và đang khẳng định vị thế của một đơn vị đào tạo, nghiên cứu khoa học (NCKH) chất lượng cao, là đại diện tiêu biểu cho sức mạnh tri thức của tỉnh Bình Dương. Hoạt động NCKH của nhà trường nhằm mục tiêu trước hết là nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế của tỉnh Bình Dương, của miền Đông Nam Bộ - vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và trở thành trung tâm tư vấn nghiên cứu trong khu vực. Tuy nhiên, thực tiễn hoạt động nghiên cứu khoa học của giảng viên Trường Đại học Thủ Dầu Một trong những năm qua còn nhiều hạn chế cả về số lượng và chất lượng. Hàng năm số lượng các bài báo khoa học của giảng viên trong nhà trường được xuất bản trên các tạp chí uy tín trong và ngoài nước còn ít so với số lượng đội ngũ giảng viên.

2. Biện pháp nâng cao chất lượng hoạt động nghiên cứu khoa học của Trường Đại học Thủ Dầu Một

2.1. Định hướng phát triển hoạt động nghiên cứu khoa học phù hợp với quá trình phát triển của nhà trường

Hội nghị Khoa học - Trường Đại học Thủ Dầu Một

Mục tiêu và nội dung chủ yếu của biện pháp này là xây dựng kế hoạch chiến lược dài hạn về hoạt động nghiên cứu khoa học của nhà trường. Trong đó phải chỉ ra được các nhiệm vụ nghiên cứu trọng tâm, trọng điểm trong từng giai đoạn cụ thể và các điều kiện đảm bảo cho hoạt động đó. Kế hoạch chiến lược phát triển hoạt động nghiên cứu khoa học phải đồng bộ với kế hoạch chiến lược phát triển nhà trường. Định hướng phát triển hoạt động nghiên cứu khoa học không những thể hiện chức năng tổ chức, quản lý, điều hành một cách toàn diện hoạt động nghiên cứu khoa học mà còn là công cụ, phương tiện giúp nhà trường hoàn thành tốt nhiệm vụ nghiên cứu khoa học của mình trong từng bước đi cụ thể. Định hướng phát triển hoạt động nghiên cứu khoa học phải phù hợp với đặc điểm, quy mô và các giai đoạn phát triển của nhà trường, đồng thời phù hợp với nhu cầu thị trường lao động và trình độ phát triển kinh tế - các hội của địa phương. Trong Chiến lược phát triển Trường Đại học Thủ Dầu Một đến năm 2030 đã xác định: “Tập trung nghiên cứu các lĩnh vực kinh tế, kỹ thuật, sư phạm, khoa học xã hội và nhân văn theo hướng các chương trình, ngành và chuyên ngành để phục vụ nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, tỉnh Bình Dương và Nhà trường” [5].

Tiếp đó, trong Kế hoạch thực hiện Chiến lược phát triển của Trường Đại học Thủ Dầu Một đến năm 2030, lĩnh vực khoa học, công nghệ đã xác định mục tiêu tổng quát: “Phát triển Trường Đại học Thủ Dầu Một trở thành cơ sở nghiên cứu, ứng dụng, chuyển giao công nghệ trọng điểm ở khu vực Đông Nam bộ, có uy tín ở Việt Nam và khu vực ASEAN; tiếp cận trình độ nghiên cứu của đại học thông minh, tao ra tri thức, công nghệ, giải pháp mới góp phần phát triển giáo dục và đào tạo, phát triển kinh tế - xã hội”[3].

Dựa trên Chiến lược và Kế hoạch tổng thể đó, nhà trường đã cụ thể hóa thành đề án và kế hoạch nghiên cứu khoa học cụ thể theo từng giai đoạn và từng năm học. Trong đó xác định rõ mục đích, định hướng nội dung nghiên cứu và các điều kiện đảm bảo cho hoạt động nghiên cứu khoa học chung của nhà trường. Trên cơ sở đó, tổ chức cho đội ngũ cán bộ, giảng viên và các cơ quan, đơn vị trực thuộc trong nhà trường tham khảo, đóng góp ý kiến, để đề xuất các nhiệm vụ nghiên cứu phù hợp với chức trách, nhiệm vụ được phân công. Việc xây dựng kế hoạch hoạt động nghiên cứu khoa học cho từng giai đoạn cụ thể giúp nhà trường xác định đúng mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu phù hợp với quá trình phát triển của nhà trường.

2.2. Kết hợp tuyên truyền, giáo dục với bồi dưỡng nâng cao năng lực hoạt động nghiên cứu khoa học cho cán bộ, giảng viên của nhà trường

Đây là biện pháp nhằm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của nhà trường trong hoạt động nghiên cứu khoa học. Muốn nâng cao chất lượng hoạt động nghiên cứu khoa học của nhà trường phải coi trọng việc phát triển đội ngũ các nhà khoa học. Trong khi xây dựng kế hoạch định hướng các vấn đề nghiên cứu phải đồng thời xây dựng và triển khai thực hiện kế hoạch định hướng phát triển đội ngũ các nhà khoa học của nhà trường.

Trước hết, cần phải tuyên truyền, giáo dục nâng cao trách nhiệm và tạo hứng thú cho đội ngũ cán bộ, giảng viên của nhà trường về hoạt động nghiên cứu khoa học. Mỗi giảng viên cần phải nhận thức rằng, hoạt động nghiên cứu khoa học của giảng viên đại học là trách nhiệm pháp lý, phải chiếm tỷ lệ thời gian tương đương với hoạt động giảng dạy. Nhà trường phải đưa các hoạt động nghiên cứu khoa học vào tiêu chí đánh giá thi đua và đánh giá chất lượng giảng viên hàng năm. Tùy theo thâm niên công tác và tùy theo trình độ học vấn của giảng viên mà quy định số giờ và sản phẩm nghiên cứu khoa học hàng năm. Giảng viên không tham gia hoạt động nghiên cứu khoa học là không hoàn thành nhiệm vụ.

Về phương diện tổ chức, cần phải xây dựng đội ngũ cán bộ nghiên cứu khoa học chuyên trách của nhà trường, lấy lực lượng này làm nòng cốt để phát triển hoạt động nghiên cứu khoa học chung của toàn trường. Phòng Khoa học, Công nghệ của nhà trường có chức năng tham mưu cho Ban Giám hiệu và tư vấn cho các khoa giáo viên, các đơn vị trực thuộc trong nhà trường về hoạt động nghiên cứu khoa học. Trong quá trình tổ chức các hoạt động nghiên cứu phải phát hiện những cá nhân có năng khiếu nổi trội để có biện pháp bồi dưỡng, phát triển thành chuyên gia đầu ngành của nhà trường. Mỗi ngành đều phải xây dựng được chuyên gia đầu ngành của ngành mình đảm nhiệm. Chuyên gia đầu ngành sẽ là người tiên phong trong các hoạt động nghiên cứu khoa học của ngành.

2.3. Hoàn thiện quy trình tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học phù hợp với đặc điểm của nhà trường

Hoạt động nghiên cứu khoa học là hoạt động sáng tạo của các nhà khoa học. Con đường khám phá khoa học rất đa dạng và mang tính mạo hiểm cao, có khi thành công, có khi thất bại. Tuy nhiên, hoạt động nghiên cứu khoa học bao giờ cũng có những quy luật và nguyên tắc nhất định. Biện pháp này nhằm xây dựng một quy trình tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học hợp lý nhất, phù hợp với quy luật, nguyên tắc chung và đặc điểm riêng của nhà trường, đảm bảo cho sự thành công và tránh được những thất bại trong hoạt động nghiên cứu.

Biện pháp này đòi hỏi, mọi hoạt động nghiên cứu khoa học phải được dựa trên một cơ sở phương pháp luận nhất quán. Cơ sở phương pháp luận chung nhất là quan điểm của chủ nghĩa Mác Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam, được thể chế hóa thành các văn bản chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo và của các cơ quan chức năng. Dựa trên cơ sở các v ăn bản chỉ đạo đó để nhà trường xây dựng Quy chế hoạt động nghiên cứu khoa học phù hợp với đặc điểm riêng của trường, phù hợp với thực tiễn của địa phương và bối cảnh chung của đất nước.

Trong thực tiễn, những năm qua, Trường Đại học Thủ Dầu Một thường xuyên cập nhật, điều chỉnh, bổ sung để hoàn thiện Quy chế hoạt động nghiên cứu khoa học cho phù hợp với những văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước, như Nghị định số 99/2014/NĐ-CP ngày 25/10/2014 Quy định việc đầu tư phát triển tiềm lực và khuyến khích hoạt động khoa học và công nghệ trong các cơ sở giáo dục đại học; Thông tư số 20/2020/TT-BGDĐT ngày 27/7/2020 của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Quy chế hoạt động nghiên cứu khoa học của nhà trường đã xác định những yêu cầu về nội dung, phương pháp, chỉ ra quy trình các bước hoạt động nghiên cứu khoa học, quy định các điều kiện đảm bảo, đồng thời phân cấp, phân quyền trách nhiệm cho các cơ quan, đơn vị trong nhà trường. Quy chế là công cụ quan trọng góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, nâng cao chất lượng hoạt động nghiên cứu khoa học, đảm bảo hài hòa giữa trách nhiệm và quyền lợi của cán bộ, giảng viên và các cơ quan, đơn vị trong nhà trường.

2.4. Đa dạng hóa nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức nghiên cứu khoa học của nhà trường

Trường Đại học Thủ Dầu Một là trường đại học đa ngành. Mỗi ngành có đối tượng nghiên cứu khác nhau, có những đặc điểm, yêu cầu riêng về nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức nghiên cứu. Mặt khác, đội ngũ cán bộ, giảng viên, sinh viên của nhà trường cũng đa dạng về trình độ học vấn, về đặc điểm bản thân. Biện pháp này nhằm tạo cơ hội để nhiều người có thể tham gia hoạt động nghiên cứu khoa học phù hợp với năng lực và điều kiện cụ thể của bản thân.

Trước hết, cần phải đa dạng hóa nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức nghiên cứu theo từng ngành đào tạo của nhà trường. Đồng thời phải đa dạng hóa về cấp độ và loại hình đề tài. Nhà trường phải chủ động xây dựng được hệ thống đề tài các cấp. Có đề tài cấp quốc gia, cấp bộ, cấp ngành, cấp sở, cấp trường, cấp khoa, phòng… Từng cơ quan, đơn vị phải chủ động đề xuất đề tài, không chờ đợi trên phân công thì mới làm. Phải kết hợp các loại hình đề tài nghiên cứu cơ bản với nghiên cứu ứng dụng và nghiên cứu triển khai. Ngoài các đề tài khoa học ra, phải tổ chức cho cán bộ, giáo viên, sinh viên viết tham luận hội thảo khoa học, viết sách chuyên khảo, tham khảo, viết giáo trình, viết báo cho tạp chí. Viết báo trên các tạp chí chuyên ngành là yêu cầu bắt buộc đối với mỗi giảng viên đại học.

Yêu cầu chung về nội dung nghiên cứu là phải đảm bảo tính tư tưởng, tính khoa học, tính thực tiễn. Nội dung nghiên cứu phải xuất phát từ thực tiễn của nhà trường, của địa phương và của ngành đào tạo, phải phát hiện các mâu thuẫn và hướng vào giải quyết các mâu thuẫn trong thực tiễn, nhằm cải tạo thực tiễn theo chiều hướng tốt hơn. Nhà trường phải xác định được hệ thống đề tài và các nội dung, nhiệm vụ nghiên cứu trọng tâm, trong điểm trong từng giai đoạn, phù hợp với thực tiễn. Ưu tiên trước hết là thực tiễn phát triển của nhà trường. Đồng thời phải cập nhật nhu cầu thực tiễn phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của tỉnh Bình Dương và của miền Đông Nam Bộ. Đó là trách nhiệm và cũng là thế mạnh của Trường Đại học Thủ Dầu Một.

2.5. Đảm bảo cơ sở vất chất và nguồn kinh phí để thực hiện hoạt động nghiên cứu khoa học

Cơ sở vật chất và nguồn kinh phí là điều kiện quan trọng đảm bảo cho hoạt động nghiên cứu khoa học. Trong thực tiễn, đôi khi các hoạt động nghiên cứu khoa học không triển khai được vì thiếu kinh phí, thiếu các điều kiện đảm bảo. Biện pháp này nhằm phân loại, định hướng về việc khai thác, sử dụng cơ sở vật chất và các nguồn kinh phí đảm bảo cho hoạt động nghiên cứu khoa học sao cho có hiệu quả.

Cơ sở vật chất đảm bảo cho hoạt động nghiên cứu khoa học bao gồm phòng thí nghiệm, máy móc, trang thiết bị và các cơ sở thực địa để triển khai thực hành. Trong thời đại ngày nay, trước sự tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đòi hỏi điều kiện đảm bảo cho hoạt động nghiên cứu khoa học còn phải cập nhật các phần mềm ứng dụng, phần thông tin, trí tuệ nhân tạo AI và các thành tựu công nghệ mới. Điều đó đặt ra thực trạng rằng, không nhà trường đại học nào có thể tự mình trang trải đầy đủ các điều kiện về cơ sở vật chất, trang thiết bị và công nghệ đảm bảo cho hoạt động nghiên cứu khoa học từ A đến Z. Để khắc phục tình trạng này đòi hỏi các nhà trường phải có kế hoạch kết hợp mua sắm hợp lý với thuê mượn và liên kết sử dụng. Nhà trường phải liên kết với các cơ sở nghiên cứu khoa học khác và với địa phương, với doanh nghiệp để triển khai các hoạt động nghiên cứu khoa học.

Để tạo nguồn kinh phí đảm bảo cho hoạt động nghiên cứu khoa học cần phải tăng cường tính tự chủ của các cơ quan đơn vị trong nhà trường. Từng bước ký kết các đề tài khoa học với các doanh nghiệp và địa phương. Khai thác nguồn kinh phí từ các công trình, đề tài khoa học có thể ứng dụng trong thực tiễn mang lại lợi ích về kinh tế cho các doanh nghiệp và địa phương. Ứng dụng và chuyển giao kết quả nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, phục vụ nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Xây dựng các vườn ươm công nghệ, ươm tạo doanh nghiệp khoa học và công nghệ, gắn phát triển công nghệ với tạo sản phẩm mới có khả năng thương mại cao; thực hiện dịch vụ khoa học và công nghệ. Ứng dụng và chuyển giao kết quả nghiên cứu khoa học trong hoạt động “khởi nghiệp”.

Một trong những biện pháp quan trọng là liên kết giữa các ngành thế mạnh của nhà trường với các trường đại học có uy tín ở Thành phố Hồ Chí Minh. Phát huy thế mạnh của khoa Điện – Điện tử, liên kết với các nhà trường đại học khác để nghiên cứu về điện - điện tử, tự động, trí tuệ nhân tạo, robốt, internet kết nối vạn vật… Liên kết với các nhà máy, khu công nghiệp thực hiện tư vấn, chuyển giao công nghệ trong lĩnh vực điện - điện tử, tự động, viễn thông. Đồng thời từng bước hợp tác với các trường đại học của các nước trong nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và công bố quốc tế.

3. Kết luận

Nâng cao chất lượng hoạt động nghiên cứu khoa học là con đường quan trọng nhất để nâng cao chất lượng đào tạo của nhà trường đại học. Trong những năm qua, trường Đại học Thủ Dầu Một đã có nhiều chủ trương, biện pháp đẩy mạnh các hoạt động nghiên cứu khoa học của nhà trường. Các định hướng về hoạt động nghiên cứu khoa học ngày càng rõ ràng, mang tính khoa học và sát với thực tiễn nhiều hơn. Đội ngũ cán bộ, giảng viên tham gia hoạt động nghiên cứu khoa học ngày càng phát triển mạnh cả về số lượng và chất lượng. Quy trình hoạt động nghiên cứu khoa học từng bước được định hình và đi vào thực tiễn. Nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học liên tục được cải tiến, phát triển, hoàn thiện và nâng cao.

Thực tiễn, hoạt động nghiên cứu khoa học ở Trường Đại học Thủ Dầu Một bước đầu đã phát huy tác dụng, được đông đảo cán bộ, giảng viên và sinh viên trong nhà trường tích cực hưởng ứng. Kết quả hoạt động nghiên cứu khoa học đã góp phần nâng cao chất lượng đào tạo của nhà trường. Việc đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu khoa học ở Trường Đại học Thủ Dầu Một là phương pháp tích cực và hữu hiệu giúp giảng viên, sinh viên phát huy sáng kiến, phát triển tư duy, tìm tòi, ứng dụng các thành tựu khoa học, chuyển giao những công nghệ mới vào thực tế cuộc sống, góp phần đẩy nhanh quá trình đào tạo, phù hợp với xu thế hội nhập hiện nay./.

Tài liệu tham khảo

[1]. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2020), Tài liệu Bồi dưỡng theo tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp giảng viên chính hạng II, Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.

[2]. Đảng Cộng sản Việt Nam (2013), Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của BCH Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa XI về đổi mối căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.

[3]. Hội đồng Trường Đại học Thủ Dầu Một (2018), Nghị quyết số 05/QĐ-HĐTr ngày 22/06/2018 của Chủ tịch Hội đồng Trường về việc thông qua Chiến lược phát triển Trường Đại học Thủ Dầu Một đến năm 2030.

[4]. Hội đồng Trường Đại học Thủ Dầu Một (2019), Quyết định số 03/QĐ-HĐTr ngày 22/01/2019 của Chủ tịch Hội đồng Trường về việc ban hành Kế hoạch thực hiện Chiến lược phát triển Trường đến năm 2030. Lĩnh vực: Khoa học công nghệ.

[5]. Trần Khánh Đức (2010), Phát triển nguồn nhân lực thế kỷ XXI, Nxb Giáo dục, Hà Nội.