Chu Xuân Đại Thắng, Học viện Chính trị
Trịnh Thị Thuý, trường Đại học Nguyễn Huệ
Gmai: [email protected]
Tóm tắt: Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, giáo dục quyền con người đã trở thành một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm xây dựng xã hội công bằng, dân chủ và văn minh. Ở nước ta, việc nâng cao hiệu quả giáo dục quyền con người không chỉ góp phần bồi dưỡng ý thức pháp luật, tôn trọng nhân phẩm và quyền lợi chính đáng của mỗi cá nhân, mà còn thúc đẩy tinh thần trách nhiệm, đoàn kết và phát triển bền vững. Tuy nhiên, công tác này vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức về nhận thức, phương pháp giảng dạy và điều kiện thực hiện. Vì vậy, việc tìm kiếm giải pháp để đổi mới và nâng cao chất lượng giáo dục quyền con người là yêu cầu cấp thiết hiện nay.
Từ khóa: Giáo dục quyền con người, hiệu quả giáo dục, chính sách giáo dục,Việt Nam.
Ngày nhận bài:29/8/2025; Biên tập: 30/8/2025; duyệt đăng 30/8/2025
1. Đặt vấn đề
Giáo dục quyền con người có vai trò đặc biệt quan trọng nhằm nâng cao nhận thức xã hội, giúp ngăn ngừa, hạn chế vi phạm quyền do thiếu hiểu biết. Thông qua giáo dục, cung cấp tri thức, trang bị kỹ năng, củng cố niềm tin, giúp mỗi người nhận thức đúng đắn ý nghĩa, giá trị của các quyền, biết tự mình bảo vệ các quyền, tuân thủ pháp luật và biết tôn trọng phẩm giá, các quyền và tự do của người khác.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Cơ sở chính trị, pháp lý để nâng cao hiệu quả giáo dục quyền con người ở Việt Nam
Giáo dục quyền con người hướng tới việc khẳng định sự tôn trọng và bảo đảm các quyền cùng những tự do cơ bản của mỗi cá nhân, nhấn mạnh nguyên tắc công bằng, không phân biệt đối xử bởi bất kỳ nguyên nhân nào từ phía cơ quan công quyền, các lực lượng xã hội hay ngay từ ý thức của từng công dân; thúc đẩy bình đẳng giới; đồng thời tạo điều kiện để phát triển toàn diện con người, nâng cao ý thức tôn trọng nhân phẩm, gắn với việc củng cố sự hiểu biết, tinh thần đoàn kết giữa người bản địa và các cộng đồng dân tộc, tôn giáo trong phạm vi một quốc gia, vùng lãnh thổ cũng như giữa các quốc gia – dân tộc trên thế giới. Bản Tuyên bố Viên cùng Chương trình Hành động được Hội nghị Thế giới lần thứ hai về quyền con người thông qua tháng 6/1993 đã khẳng định: “coi giáo dục, đào tạo và thông tin chung về quyền con người là thiết yếu cho thúc đẩy và đạt được các quan hệ hài hòa, ổn định trong các cộng đồng và để tăng cường được sự hiểu biết lẫn nhau, khoan dung và hòa bình”1.
Hưởng ứng tinh thần đó, Đại hội đồng Liên Hợp quốc đã ban hành Nghị quyết 59/113A ngày 10/12/1994, chính thức công bố Chương trình Thập kỷ giáo dục quyền con người giai đoạn 1995 - 2004. Liên Hợp quốc cũng kêu gọi tất cả các quốc gia và các thể chế đưa các vấn đề quyền con người, luật nhân đạo, dân chủ và nhà nước pháp quyền thành các môn học trong chương trình giảng dạy ở tất cả các cơ sở giáo dục chính quy và không chính quy. Thực tiễn tại nhiều quốc gia phát triển cho thấy, giáo dục quyền con người ngày càng trở thành ưu tiên chính sách, được tích hợp vào hệ thống giáo dục quốc dân.
Ở Việt Nam, vấn đề quyền con người luôn được Đảng và Nhà nước coi trọng, nhất là từ khi tiến hành công cuộc đổi mới. Với nhận thức rằng quyền con người là thành quả đấu tranh kiên trì của nhân dân lao động và các dân tộc bị áp bức qua nhiều thời kỳ, đồng thời cũng là bản chất và mục tiêu cốt lõi của chế độ xã hội chủ nghĩa, nên việc tôn trọng, bảo vệ và thúc đẩy quyền con người trong giai đoạn hiện nay vừa là động lực, vừa là mục tiêu cho sự phát triển phồn vinh, hạnh phúc của đất nước. Đảng và Nhà nước đã dành sự quan tâm chỉ đạo sâu sát, đầu tư nguồn lực để triển khai nhiều công trình nghiên cứu khoa học về quyền con người, nhằm xây dựng nền tảng lý luận – thực tiễn phục vụ hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách bảo đảm quyền con người, đồng thời tạo thế chủ động cho Việt Nam khi tham gia vào các điều ước quốc tế cũng như các diễn đàn quốc tế về nhân quyền. Hiện nay, Việt Nam đã tích cực, chủ động tham gia nhiều hoạt động hợp tác quốc tế và khu vực về bảo vệ, thúc đẩy nhân quyền, đồng thời đã phê chuẩn, gia nhập 7/9 công ước cơ bản của LHQ về quyền con người; phê chuẩn, gia nhập 25 công ước của ILO, trong đó có 7/8 công ước cơ bản.
Năm 1992, xuất phát từ thực tiễn Việt Nam và bối cảnh quốc tế, Ban Bí thư Trung ương Đảng ban hành Chỉ thị số 12/CT/TW ngày 12/7/1992 về “Vấn đề quyền con người và quan điểm, chủ trương của Đảng ta”; Thủ tướng Chính phủ ra Chỉ thị số 41/CT-TTg ngày 02/12/2004 về “Tăng cường công tác bảo vệ, đấu tranh về nhân quyền trong tình hình mới”; Ban Bí thư Trung ương Đảng ra Chỉ thị 44-CT/TW ngày 20/7/2010 về “công tác nhân quyền trong tình hình mới” đã xác định nghiên cứu đưa nội dung về nhân quyền vào chương trình giáo dục trong hệ thống giáo dục quốc dân. Xây dựng nội dung tuyên truyền, bồi dưỡng về nhân quyền phù hợp với từng loại đối tượng trong xã hội.
Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2057/QĐ-TTg ngày 23/11/2015 về việc phê duyệt Kế hoạch tổng thể triển khai thực hiện các khuyến nghị của Việt Nam chấp thuận theo cơ chế rà soát định kỳ phổ quát chu kỳ 2 của Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc. Các chỉ thị của Ban Bí thư Trung ương Đảng, chỉ thị và quyết định của Thủ tướng Chính phủ đều nhấn mạnh nhiệm vụ quan trọng là đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục để nhân dân nhận thức sâu sắc hơn về quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về quyền con người, quyền và nghĩa vụ công dân, nhận rõ bản chất tốt đẹp của chế độ ta là vì con người, và đặc biệt để tăng thúc đẩy, bảo vệ quyền con người thông qua giáo dục, và thực hiện các cam kết quốc tế về giáo dục quyền con người, thực hiện chỉ thị của Ban Bí thư Trung ương Đảng, Thủ tướng Chính phủ đã phân công Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh chủ trì, phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo nghiên cứu xây dựng Đề án đưa nội dung quyền con người vào chương trình giáo dục trong hệ thống giáo dục quốc dân trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.
Ngày 05/9/2017, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1309/QĐ-TTg phê duyệt Đề án đưa nội dung quyền con người vào chương trình giáo dục trong hệ thống giáo dục quốc dân nhằm hiện thực hóa quan điểm, chủ trường, chính sách của Đảng và thực hiện các cam kết quốc tế của Nhà nước Việt Nam về giáo dục quyền con người. Sau khi có Đề án trên, Bộ giáo dục và Đào tạo cũng đã phối hợp chặt chẽ với Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức các khóa tập huấn cho đội ngũ cán bộ giáo dục và giáo viên phổ thông kiến thức về quyền con người. Từ năm 2020, Bộ trưởng Bộ giáo dục và Đào tạo đã ban hành Kế hoạch số 688/KH-BGDĐT ngày 31/8/2020 về “xây dựng nội dung giáo dục Quyền con người trong chương trình giáo dục mầm non”. Ngày 30/12/2022, Bộ trưởng Bộ giáo dục và Đào tạo đã ban hành Quyết định số 4745/QĐ-BGDĐT phê duyệt khung nội dung về giáo dục quyền con người trong chương trình giáo dục phổ thông dành cho học sinh cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông; và Quyết định số 4746/QĐ-BGDĐT phê duyệt khung nội dung về giáo dục quyền con người trong chương trình giáo dục phổ thông dành cho học sinh tiểu học. Đây là cơ sở pháp lý rất quan trọng để triển khai thực hiện giáo dục quyền con người cấp tiểu học và trung học cơ sở và trung học phổ thông trên toàn quốc.
2.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục quyền con người ở nước ta giai đoạn hiện nay
Trong những thập niên gần đây, vấn đề quyền con người ngày càng trở thành một trong những nội dung quan trọng trong đời sống chính trị, pháp lý và xã hội của Việt Nam. Song song với việc ban hành và hoàn thiện hệ thống pháp luật nhằm bảo đảm quyền con người, giáo dục về quyền con người đã và đang được Nhà nước, các cơ sở giáo dục, tổ chức chính trị - xã hội quan tâm triển khai. Theo đó, nhận thức về vai trò của giáo dục quyền con người đã có sự chuyển biến tích cực. Trong hệ thống giáo dục quốc dân, quyền con người từng bước được đưa vào nội dung giảng dạy. Ở bậc tiểu học và trung học, một số nội dung liên quan đến quyền con người đã được tích hợp trong các môn học như Giáo dục công dân, Lịch sử, Địa lý. Ở bậc đại học, nhiều trường luật, hành chính, chính trị đã xây dựng môn học chuyên đề hoặc học phần độc lập về quyền con người. Một số cơ sở đào tạo đã biên soạn giáo trình, tài liệu chuyên khảo phục vụ cho giảng dạy, nghiên cứu và đào tạo. Công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ về quyền con người cũng đạt được kết quả nhất định. Các lớp lý luận chính trị, đặc biệt ở Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, đã có nội dung giảng dạy về lý luận và pháp luật quyền con người. Ngoài hệ thống giáo dục chính quy, nhiều hoạt động tuyên truyền, phổ biến pháp luật liên quan đến quyền con người cũng được tổ chức thông qua các phương tiện thông tin đại chúng, các tổ chức xã hội - nghề nghiệp và đoàn thể. Qua đó, quyền con người từng bước đi vào đời sống xã hội, giúp người dân hiểu rõ hơn về quyền và nghĩa vụ của mình.
Trong các chương trình giáo dục - đào tạo, nhất là bậc đại học quyền con người đã được tích hợp, lồng ghép vào một số môn học như Hiến pháp, luật hành chính, luật hình sự, luật tố tụng hình sự, luật công pháp quốc tế. Thông qua các hoạt động giáo dục quyền con người, nhận thức của cán bộ, công chức, viên chức, học sinh, sinh viên và người dân nói chung trong xã hội đã có những chuyển biến nhất định, góp phần quan trọng vào sự phát triển bền vững của đất nước. Các quan điểm của Đảng, Nhà nước về quyền con người nhìn chung được vận dụng tốt trong các hoạt động đối nội và đối ngoại, bảo vệ, bảo đảm quyền con người cho mọi người dân, hợp tác và đấu tranh có hiệu quả trên trường quốc tế, góp phần đẩy lùi một bước nhận thức lệch lạc, sai trái về quyền con người ở Việt Nam.
Mặc dù đạt được một số thành tựu quan trọng, giáo dục quyền con người ở Việt Nam vẫn còn tồn tại một số hạn chế. Trước hết, nội dung giáo dục về quyền con người trong chương trình học phổ thông còn khá mờ nhạt, chưa có tính hệ thống và chưa đủ chiều sâu. Việc lồng ghép chủ yếu mang tính chất giới thiệu, khái quát, thiếu những bài học, tình huống cụ thể để học sinh dễ dàng tiếp cận và vận dụng. Ở bậc đại học, mặc dù đã có một số học phần chuyên đề, song việc triển khai chưa đồng bộ giữa các trường. Một số cơ sở giáo dục ngoài khối ngành luật, hành chính chưa quan tâm đúng mức đến việc đưa quyền con người vào giảng dạy. Giáo trình, tài liệu giảng dạy còn thiếu tính thống nhất, có nơi vẫn sử dụng tài liệu tự biên soạn với cách tiếp cận chưa thật sự hiện đại. Một khó khăn khác là đội ngũ giảng viên chuyên trách về quyền con người còn hạn chế cả về số lượng lẫn chất lượng. Cơ sở vật chất, kinh phí dành cho hoạt động giáo dục và nghiên cứu về quyền con người chưa được bảo đảm tương xứng. Việc hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này còn hạn chế, chưa khai thác được nhiều kinh nghiệm từ các quốc gia có nền giáo dục quyền con người phát triển. Thời gian tới để nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục quyền con người cần tập trung vào một số giải pháp sau:
Một là, cần nâng cao nhận thức của toàn hệ thống chính trị và nhân dân về quyền con người cũng như vị trí, vai trò của giáo dục quyền con người. Việc hiểu đúng đắn, toàn diện về quyền con người, cùng với chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước trong lĩnh vực này, là yếu tố nền tảng, mang tính điều kiện tiên quyết để bảo đảm hiệu quả trong việc bảo vệ và thúc đẩy quyền con người. Để đạt được mục tiêu đó, giáo dục về quyền con người phải được tiến hành thường xuyên, có hệ thống và bền bỉ, qua đó giúp cán bộ, đảng viên và quần chúng nhân dân nâng cao nhận thức, chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, đồng thời có khả năng phản bác, đấu tranh trước các quan điểm sai trái, thù địch, xuyên tạc về quyền con người.
Hai là, cần đẩy nhanh tiến độ đưa nội dung quyền con người vào chương trình của hệ thống giáo dục quốc dân. Trước mắt, cần sớm hoàn thiện chương trình giáo dục mầm non mới (thay thế chương trình đã được sửa đổi năm 2016) theo hướng lồng ghép hợp lý nội dung quyền con người. Song song, tổ chức tập huấn rộng rãi về các Quyết định của Bộ Giáo dục và Đào tạo liên quan đến khung nội dung giáo dục quyền con người ở bậc tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông, gắn liền với việc triển khai Đề án Đổi mới chương trình giáo dục phổ thông. Đối với giáo dục nghề nghiệp, cần tích hợp nội dung này đồng bộ với việc thực hiện Đề án đổi mới và nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp đến năm 2020, định hướng đến năm 2030. Trong giáo dục đại học, việc lồng ghép nội dung quyền con người phải được triển khai ở tất cả các cơ sở, thông qua sửa đổi giáo trình về pháp luật hoặc pháp luật đại cương dành cho sinh viên ngoài khối ngành luật, hành chính, nội chính; đồng thời, đưa chuyên đề quyền con người vào các môn học chuyên ngành luật và xây dựng môn học độc lập kèm giáo trình thống nhất cho các trường đại học, cao đẳng thuộc khối ngành luật, hành chính, nội chính.
Ba là, cần tích hợp nội dung quyền con người vào hoạt động đào tạo, bồi dưỡng cán bộ trong hệ thống chính trị. Trên cơ sở đó, tiếp tục nghiên cứu, xây dựng và biên soạn tài liệu phù hợp cho từng nhóm đối tượng; mở các khóa bồi dưỡng nhằm trang bị kiến thức về quyền con người một cách có hệ thống. Đồng thời, triển khai giảng dạy học phần Lý luận và pháp luật về quyền con người trong các lớp cao cấp lý luận chính trị tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và các cơ sở đào tạo được giao nhiệm vụ; áp dụng cho cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp trung và cao của Đảng, Nhà nước và hệ thống chính trị. Ngoài ra, cần bổ sung, chỉnh sửa, tăng thời lượng nội dung quyền con người trong chương trình trung cấp lý luận chính trị.
Bốn là, việc biên soạn và thiết kế chương trình bồi dưỡng kiến thức về quyền con người cần được tiến hành trên cơ sở phân loại rõ ràng các nhóm đối tượng thụ hưởng. Mỗi nhóm người khác nhau như: sinh viên, học sinh, hay các nhóm xã hội dễ bị tổn thương đều có nhu cầu, quyền lợi và mục đích tiếp cận thông tin về quyền con người khác nhau. Do vậy, không thể áp dụng chung một bộ giáo trình hay tài liệu giảng dạy, vì điều đó sẽ dẫn đến tình trạng nội dung thiếu phù hợp, khó đạt hiệu quả giáo dục. Thay vào đó, cần xây dựng và chuẩn hóa bộ tài liệu riêng cho từng nhóm đối tượng, bảo đảm vừa có tính hệ thống, vừa có sự liên thông giữa các cấp độ đào tạo. Đồng thời, nội dung cần được thiết kế sinh động, gắn với tình huống thực tiễn, dễ tiếp cận, qua đó nâng cao tính hiệu quả, thiết thực và khả năng áp dụng của giáo dục quyền con người trong đời sống xã hội.
Năm là, đặc biệt chú trọng đào tạo đội ngũ giảng viên nòng cốt, chuyên trách về giáo dục quyền con người. Chất lượng giáo dục trong lĩnh vực này phụ thuộc lớn vào phẩm chất và năng lực chuyên môn của đội ngũ nhà giáo. Do vậy, cần có kế hoạch đào tạo giáo viên chuyên trách từ nguồn lực hiện có, đặc biệt từ đội ngũ đang giảng dạy các môn học có liên quan, và định hướng đây là lực lượng giảng dạy lâu dài, không mang tính kiêm nhiệm. Đội ngũ này phải được đào tạo ở tất cả các cấp trong hệ thống giáo dục quốc dân. Về lâu dài, có thể xây dựng chiến lược đào tạo giảng viên chuyên trách từ sinh viên tốt nghiệp các trường luật, chính trị, qua đó bảo đảm tính chuyên môn sâu và tính kế thừa.
Sáu là, bảo đảm điều kiện về kinh phí và cơ sở vật chất phục vụ hoạt động giáo dục quyền con người. Để đáp ứng các yêu cầu đặt ra, Nhà nước cần có kế hoạch phân bổ ngân sách hằng năm phù hợp cho giáo dục và nghiên cứu khoa học về quyền con người. Bên cạnh đó, cần huy động các nguồn lực xã hội, đặc biệt là sự đồng hành, hỗ trợ từ cộng đồng doanh nghiệp, nhằm nâng cao hiệu quả, tính thiết thực và tính bền vững của hoạt động giáo dục quyền con người.
3. Kết luận
Giáo dục quyền con người ở Việt Nam có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng, có ý nghĩa chiến lược đối với sự nghiệp giáo dục - đào tạo cũng như đối với sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Đây là cơ sở để quần chúng nhân dân hình thành nhận thức đúng đắn về quyền con người, củng cố niềm tin của quần chúng đối với Đảng, Nhà nước; đồng thời, chống lại những âm mưu, thủ đoạn lợi dụng chiêu bài “nhân quyền” của các thế lực phản động, thù địch chống phá công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam./.
Tài liệu tham khảo
[1] Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Trung tâm Nghiên cứu quyền con người. Một số vấn đề về quyền con người. Hà Nội: NXB Chính trị quốc gia; 1998.
[2] Thủ tướng Chính phủ. Quyết định số 1309/QĐ-TTg ngày 05/9/2017 phê duyệt Đề án đưa nội dung quyền con người vào chương trình giáo dục trong hệ thống giáo dục quốc dân. Hà Nội; 2017.
[3] Thủ tướng Chính phủ. Chỉ thị số 34/CT-TTg ngày 21/12/2021 về tăng cường thực hiện Đề án đưa nội dung quyền con người vào chương trình giáo dục trong hệ thống giáo dục quốc dân. Hà Nội; 2021.
[4] Võ KV. Quyền con người – Tiếp cận đa ngành và liên ngành. Hà Nội: NXB Khoa học Xã hội; 2012.
[5] Nguyễn ĐD. Giáo dục quyền con người ở Việt Nam: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn. Tạp chí Nhà nước và Pháp luật. 2014;(11):3–10.
[6] United Nations. Vienna Declaration and Programme of Action. Adopted at the World Conference on Human Rights, Vienna; 25 June 1993. [7] United Nations General Assembly. United Nations Decade for Human Rights Education (1995–2004). Resolution 49/184; 23 December 1994.
[8] UNESCO. Human rights education in primary and secondary school systems: A self-assessment guide for governments. Paris: UNESCO Publishing; 2012.
