Đặng Xuân Trường; Trần Mỹ Vương-
Khoa Binh chủng, Học viện Chính trị
Tóm tắt: Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia và hiện đại hóa quân đội, việc nâng cao năng lực số cho giảng viên quân sự ở Học viện Chính trị là yêu cầu tất yếu. Với vai trò là trung tâm đào tạo cán bộ chính trị của quân đội và hướng tới xây dựng Học viện “Thông minh, hiện đại”, Học viện Chính trị xác định giảng viên các khoa quân sự không chỉ giỏi chuyên môn mà còn phải làm chủ công nghệ số để nâng cao chất lượng giảng dạy, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và góp phần xây dựng Quân đội nhân dân hiện đại trong kỷ nguyên mới.
Từ khóa: Năng lực số; giảng viên quân sự; học viện Chính trị; kỷ nguyên mới; giáo dục quân sự.
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh ảnh hưởng của toàn cầu hóa, sự bùng nổ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, với trí tuệ nhân tạo AI và dữ liệu lớn Bigdata. Yêu cầu về chuyển đổi số đã trở thành một xu thế tất yếu, tác động mạnh mẽ đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có giáo dục và đào tạo. Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục đào tạo đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiện đại hóa phương thức giảng dạy, nghiên cứu và học tập trong môi trường số , đồng thời khẳng định đội ngũ giảng viên phải đóng vai trò chủ lực trong quá trình này.
Học viện Chính trị, với nhiệm vụ đào tạo cán bộ chính trị, giảng viên khoa học xã hội và nhân văn quân sự, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho quân đội và quốc gia, đặc biệt trong quá trình xây dựng Học viện theo hướng “thông minh, hiện đại”, đã đặ ra yêu cầu cho đội ngũ giảng viên nói chung, đội ngũ giảng viên quân sự nói giêng không chỉ nắm vững chuyên môn quân sự mà còn có khả năng sử dụng thành thạo, năng lực số để áp dụng công nghệ mới vào giảng dạy, tạo ra môi trường học tập sát thực tiễn hoạt động quân sự, đáp ứng quá trình chuyển đổi số trong giáo dục đồng thời là yếu tố cốt lõi góp phần nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo của Học viện.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy năng lực số của một bộ phận giảng viên quân sự vẫn còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu của giáo dục thông minh và môi trường số hóa. Do đó, việc nghiên cứu và đề xuất giải pháp nâng cao năng lực số cho giảng viên quân sự là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp thiết.
2. Cơ sở lý luận về năng lực số của giảng viên quân sự
2.1. Khái niệm năng lực số
Năng lực số (Digital Competence) được hiểu là khả năng sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông một cách hiệu quả, an toàn và có trách nhiệm để phục vụ học tập, công việc và cuộc sống. Đối với giảng viên, năng lực số bao gồm khai thác và sử dụng công nghệ trong dạy học; Thiết kế học liệu số; Tổ chức lớp học trực tuyến; Đánh giá người học trên môi trường số; Đảm bảo an toàn thông tin và đạo đức số.
2.2. Năng lực số của giảng viên quân sự
Giảng viên quân sự có những đặc thù riêng, do đó năng lực số cần được tiếp cận theo hướng tích hợp giữa công nghệ và nhiệm vụ chính trị – quân sự. Cụ thể gồm: Năng lực sử dụng hệ thống mô phỏng, sa bàn điện tử, phần mềm huấn luyện; Năng lực xây dựng bài giảng số gắn với nội dung chính trị – quân sự; Năng lực tổ chức dạy học kết hợp (blended learning) trong môi trường kỷ luật quân đội; Năng lực bảo mật thông tin, an ninh mạng.
2.3. Vai trò của năng lực số trong giáo dục quân sự
Năng lực số góp phần đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng hiện đại, tương tác cao; Nâng cao chất lượng đào tạo cán bộ; Tăng khả năng tự học, tự nghiên cứu của học viên; Đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội “chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”.
3. Thực trạng năng lực số của giảng viên các khoa quân sự ở Học viện Chính trị
Đối với các nhà trường quân đội, đặc biệt là Học viện Chính trị, chuyển đổi số không chỉ là một yêu cầu cấp thiết, khách quan mà còn là giải pháp đột phá quan trọng hàng đầu, là mũi nhọn tiên phong để xây dựng Học viện theo hướng “thông minh, hiện đại. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, việc nâng cao năng lực chuyển đổi số của đội ngũ cán bộ, giảng viên có vai trò then chốt.
Về ưu điểm đội ngũ giảng viên các khoa quân sự, với điểm xuất phát hoạt động khoa học tự nhiên, huấn luyện kỹ, chiến thuật linh hoạt và khả năng tiếp cận công nghệ nhanh chóng. Đây là nền tảng quan trọng giúp họ tích hợp công nghệ vào thực tiễn giảng dạy các môn quân sự. Bên cạnh đó tác động của công nghệ hiện đại và mọi ặt của đời sống xã hội, đã bước đầu giúp giảng viên quân sự hình thành được phương pháp tư duy số, thể hiện qua khả năng phân tích, xử lý và giải quyết tình huống sự phạm và phương án tác chiến của hoạt động quân sự. Ngoài ra bản lĩnh, tính linh hoạt, thái độ nghiêm túc trong thực tiễn hoạt động quân sự, góp phần nâng cao tính kỷ luật, chính xác và an toàn trong môi trường giảng dạy.
Tuy nhiên, việc nâng cao năng lực này vẫn còn tồn tại nhiều khó khăn, hạn chế do: Một bộ phận giảng viên quân sự còn lúng túng khi sử dụng các phần mềm chuyên sâu như phần mềm mô phỏng, tác chiến bản đồ số… hoặc chưa khai thác hết tính năng của các nền tảng trực tuyến để vận dụng vào hoạt động quân sự; năng lực tư duy số, khả năng sáng tạo trong môi trường số chưa đồng đều; các hoạt động đào tạo, bồi dưỡng về chuyển đổi số còn mang tính hình thức, chưa đi sâu vào lĩnh vực quân sự cụ thể; cơ sở hạ tầng số của học viện, dù đã được đầu tư, vẫn còn một số điểm cần cải thiện để đáp ứng yêu cầu cao hơn của một nhà trường thông minh; năng lực số của giảng viên các khoa quân sự, vẫn chưa được khai thác một cách toàn diện và chính xác để có biện pháp bồi dưỡng phù hợp.
4. Biện pháp nâng cao năng lực số của giảng viên quân sự ở Học viện Chính trị trong kỷ nguyên mới.
Bước vào kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc, dưới sự lãnh đạo quyết liệt của Đảng, chuyển đổi số được xác định là chiến lược cốt lõi – “hệ thần kinh trung ương”, tạo động lực đột phá trong nâng cao năng lực lãnh đạo, quản trị quốc gia và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Quân đội được xây dựng theo hướng “tinh, gọn, mạnh”, đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với chất lượng giáo dục, đào tạo tại Học viện Chính trị. Trong bối cảnh đó, việc nâng cao năng lực số cho đội ngũ giảng viên quân sự không chỉ là yêu cầu tất yếu mà còn mang ý nghĩa cấp thiết. Để thực hiện hiệu quả mục tiêu này, cần triển khai đồng bộ một số biện pháp trọng tâm sau:
4.1. Xây dựng khung năng lực số cho giảng viên quân sự
Việc xây dựng khung năng lực số cần được thực hiện một cách hệ thống, khoa học và phù hợp với đặc thù môi trường quân sự. Trước hết, khung năng lực phải được thiết kế theo hướng kế thừa các mô hình quốc tế (như DigCompEdu), đồng thời điều chỉnh để phù hợp với yêu cầu đào tạo cán bộ chính trị trong Quân đội nhân dân Việt Nam. Cấu trúc khung năng lực nên bao gồm các nhóm năng lực cốt lõi sau:
- Năng lực công nghệ cơ bản. Sử dụng thành thạo các phần mềm văn phòng, hệ thống quản lý học tập (LMS), công cụ trình chiếu và nền tảng dạy học trực tuyến;
- Năng lực sư phạm số. Thiết kế bài giảng số, tổ chức hoạt động học tập tương tác, quản lý lớp học trực tuyến, hỗ trợ học viên tự học trên môi trường số;
- Năng lực phát triển học liệu số. Xây dựng video bài giảng, học liệu đa phương tiện, ngân hàng câu hỏi trực tuyến;
- Năng lực đánh giá số. Thiết kế công cụ kiểm tra, đánh giá trực tuyến, phân tích dữ liệu học tập để điều chỉnh phương pháp giảng dạy;
- Năng lực an toàn thông tin và đạo đức số. Tuân thủ quy định bảo mật quân sự, sử dụng công nghệ đúng mục đích, có trách nhiệm.
Bên cạnh đó, khung năng lực cần được chuẩn hóa theo các mức độ phát triển (cơ bản – trung cấp – nâng cao – chuyên gia), gắn với từng chức danh, cấp bậc giảng viên. Điều này giúp xác định lộ trình phát triển cá nhân và tạo cơ sở cho công tác đánh giá, bổ nhiệm, quy hoạch đội ngũ.
Một nội dung quan trọng khác là tích hợp khung năng lực số vào hệ thống quản lý nhân sự và đào tạo của Học viện. Cụ thể, cần xây dựng bộ tiêu chí đánh giá định kỳ về năng lực số; Gắn kết quả đánh giá với thi đua, khen thưởng và nâng ngạch; Ứng dụng công nghệ để theo dõi, cập nhật hồ sơ năng lực số của giảng viên.
Ngoài ra, cần tổ chức thử nghiệm và hiệu chỉnh khung năng lực thông qua các đợt đánh giá thực tế, từ đó đảm bảo tính khả thi và phù hợp với đặc thù môi trường quân đội.
4.2. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về chuyển đổi số
Để nâng cao năng lực số cho đội ngũ giảng viên quân sự, cần xác định đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu là khâu đột phá, với chương trình được thiết kế riêng, phù hợp đặc thù của các khoa quân sự. Nội dung bồi dưỡng không chỉ dừng ở kỹ năng sử dụng công cụ mà phải hướng tới hình thành tư duy số, năng lực thiết kế bài giảng tích hợp công nghệ một cách sáng tạo, cùng khả năng khai thác và phân tích dữ liệu nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy.
Cần tổ chức các chuyên đề thiết thực như: xây dựng bài giảng E-learning, phát triển mô phỏng phục vụ huấn luyện quân sự, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành tập bài. Đây là những năng lực nền tảng giúp giảng viên quân sự đổi mới phương pháp, tạo ra bài giảng sinh động, trực quan, đáp ứng yêu cầu đào tạo hiện đại. Đồng thời, Học viện nên chủ động kết nối, mời các chuyên gia trong lĩnh vực chuyển đổi số và công nghệ giáo dục tham gia trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm, qua đó hình thành môi trường học tập, cập nhật tri thức thường xuyên.
Việc đầu tư cho đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu cần được nhìn nhận như một định hướng lâu dài, góp phần xây dựng đội ngũ giảng viên quân sự vừa vững chuyên môn, vừa làm chủ công nghệ. Đây cũng là nền tảng quan trọng thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện trong học viện, đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và phục vụ mục tiêu xây dựng Quân đội “tinh, gọn, mạnh” bước vào kỷ nguyên mới.
4.3. Đổi mới phương pháp giảng dạy gắn với công nghệ
Đổi mới phương pháp giảng dạy trong bối cảnh chuyển đổi số không chỉ dừng lại ở việc sử dụng công nghệ hỗ trợ mà cần hướng tới chuyển đổi mô hình dạy học theo hướng lấy người học làm trung tâm, phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên.
Trước hết, cần đẩy mạnh mô hình dạy học kết hợp (blended learning), trong đó kết hợp linh hoạt giữa dạy học trực tiếp và trực tuyến. Giảng viên có thể sử dụng hệ thống LMS để giao nhiệm vụ học tập trước giờ học (pre-learning), tổ chức thảo luận, kiểm tra nhanh trong giờ học và củng cố kiến thức sau giờ học. Mô hình này giúp tối ưu hóa thời gian trên lớp và nâng cao hiệu quả tiếp thu của học viên.
Thứ hai, cần tăng cường ứng dụng các công nghệ mô phỏng và thực tế ảo (VR/AR) trong giảng dạy các nội dung quân sự, chính trị – xã hội. Thông qua các tình huống mô phỏng, học viên có thể trải nghiệm thực tiễn một cách sinh động, từ đó nâng cao khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế công tác.
Thứ ba, đổi mới phương pháp theo hướng dạy học dựa trên vấn đề (PBL) và dạy học theo dự án (Project-based learning) với sự hỗ trợ của công nghệ. Giảng viên có thể giao các nhiệm vụ nghiên cứu, yêu cầu học viên sử dụng công cụ số để tìm kiếm tài liệu, xử lý thông tin và trình bày kết quả dưới dạng sản phẩm số (video, infographic, báo cáo điện tử…).
Bên cạnh đó, cần chú trọng cá thể hóa việc học tập thông qua phân tích dữ liệu học tập (learning analytics). Các nền tảng số cho phép giảng viên theo dõi tiến độ học tập của từng học viên, từ đó đưa ra hỗ trợ phù hợp với năng lực và nhu cầu cá nhân.
Một hướng quan trọng khác là đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng số hóa, bao gồm: Sử dụng ngân hàng câu hỏi trực tuyến; Tổ chức thi, kiểm tra trên nền tảng số có giám sát; Áp dụng đánh giá quá trình thông qua các hoạt động học tập trực tuyến.
Tuy nhiên, việc đổi mới phương pháp cần gắn chặt với đặc thù quân sự, đảm bảo tính kỷ luật, tính chính xác và định hướng chính trị trong nội dung giảng dạy.
4.4. Phát triển đồng bộ hạ tầng số và hệ sinh thái học tập số
Để đội ngũ giảng viên quân sự phát huy hiệu quả năng lực chuyển đổi số, việc xây dựng và hoàn thiện hạ tầng công nghệ số giữ vai trò nền tảng. Học viện cần tiếp tục đầu tư, nâng cấp hệ thống mạng và trang thiết bị theo hướng hiện đại, bảo đảm tính ổn định, an toàn và khả năng kết nối thông suốt trong mọi hoạt động giảng dạy.
Cùng với đó, cần chú trọng hình thành một hệ sinh thái học tập số đồng bộ, trong đó bao gồm kho học liệu số đa dạng, hệ thống quản lý học tập (LMS) hiện đại và các phòng học thông minh, khu vực huấn luyện quân sự, huấn luyện thể lực được trang bị phù hợp. Các nền tảng này phải bảo đảm tính liên thông, thân thiện với người dùng, tạo điều kiện để giảng viên dễ dàng xây dựng, khai thác, chia sẻ học liệu và tăng cường tương tác với học viên.
Một nền tảng công nghệ được tổ chức bài bản, vận hành hiệu quả sẽ là “bệ đỡ” quan trọng, giúp giảng viên quân sự không chỉ ứng dụng mà còn phát triển năng lực số, qua đó góp phần thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học và nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo ở học viện.
4.5. Hoàn thiện cơ chế, chính sách khuyến khích và tạo động lực
Năng lực chuyển đổi số chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được đặt trong một môi trường có cơ chế, chính sách phù hợp. Vì vậy, học viện cần xây dựng và triển khai các chính sách khuyến khích cụ thể, tạo động lực rõ ràng để giảng viên nói chung, giảng viên quân sự nói giêng chủ động tham gia và đóng góp vào quá trình chuyển đổi số.
Trước hết, cần có cơ chế khen thưởng, động viên kịp thời đối với những giảng viên có thành tích nổi bật trong ứng dụng công nghệ, phát triển học liệu số chất lượng và đề xuất các sáng kiến mang tính đổi mới. Đồng thời, trong công tác đánh giá, xếp loại giảng viên, nên bổ sung các tiêu chí liên quan đến năng lực số và mức độ tham gia vào hoạt động chuyển đổi số của học viện. Cách tiếp cận này không chỉ tạo ra động lực phấn đấu mà còn góp phần hình thành môi trường cạnh tranh tích cực, thúc đẩy sáng tạo.
Bên cạnh đó, việc ghi nhận, tôn vinh những nỗ lực trong chuyển đổi số sẽ có ý nghĩa quan trọng, giúp giảng viên quân sự thêm tự tin, vượt qua những khó khăn ban đầu và chủ động hơn trong quá trình tự học, tự nâng cao trình độ. Qua đó, góp phần trực tiếp nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong kỷ nguyên mới.
4.6. Xây dựng văn hóa số và nâng cao nhận thức cho đội ngũ giảng viên quân sự
Phát triển năng lực chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện về công nghệ mà trước hết là sự thay đổi trong tư duy và cách tiếp cận. Vì vậy, học viện cần chú trọng hình thành một môi trường làm việc mang đậm văn hóa số, khuyến khích tinh thần cởi mở, sẵn sàng thử nghiệm, chấp nhận sai sót và không ngừng học hỏi trong đội ngũ giảng viên quân sự.
Cùng với đó, cần nâng cao nhận thức về vai trò và ý nghĩa của chuyển đổi số, để mỗi giảng viên quân sự hiểu rằng đây không chỉ là nhiệm vụ chung mà còn là trách nhiệm trực tiếp của cá nhân. Trọng tâm của chuyển đổi số nằm ở sự chủ động thích ứng, khả năng làm chủ công nghệ và tinh thần đổi mới để tạo ra giá trị thiết thực trong giảng dạy và nghiên cứu.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, học viện cần thường xuyên tổ chức các hội thảo, tọa đàm, sinh hoạt khoa học với sự tham gia của chuyên gia và chính đội ngũ giảng viên quân sự. Đây không chỉ là kênh cập nhật tri thức mà còn là không gian trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm, thảo luận các ý tưởng ứng dụng công nghệ vào thực tiễn giảng dạy. Thông qua sự tương tác cởi mở, những khó khăn sẽ được tháo gỡ, đồng thời khơi mở nhiều sáng kiến có giá trị.
Việc xây dựng một văn hóa số tích cực, nơi mọi nỗ lực và sáng tạo đều được ghi nhận, sẽ tạo động lực mạnh mẽ để giảng viên quân sự phát huy tính chủ động, tự tin làm chủ công nghệ, qua đó đóng góp hiệu quả vào quá trình phát triển bền vững và nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo của học viện trong bối cảnh mới.
Nâng cao năng lực chuyển đổi số cho đội ngũ giảng viên quân sự hiện nay vừa là yêu cầu cấp thiết, vừa mang ý nghĩa chiến lược đối với Học viện Chính trị. Việc chú trọng đào tạo chuyên sâu, phát triển hạ tầng công nghệ, hoàn thiện cơ chế khuyến khích và từng bước hình thành văn hóa số sẽ tạo nền tảng vững chắc, thúc đẩy quá trình chuyển đổi số diễn ra hiệu quả.
Để đạt được mục tiêu này cần triển khai đồng bộ các giải pháp từ hoàn thiện cơ sở hạ tầng số, xây dựng khung năng lực số, văn hóa số, đổi mới trong đào tạo bồi dưỡng để phát huy tính chủ động, sáng tạo của đội ngũ giảng viên quân sự là điều kiện quyết định để nâng cao năng lực số của giảng viên quân sự diễn ra thường xuyên, thực chất, tránh hình thức, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, hoàn thành tốt nhiệm vụ chính trị trung tâm. Đưa Học viện vững bước vào kỷ nguyên mới.
4.7. Đảm bảo an toàn thông tin và kỷ luật quân đội
Trong môi trường giáo dục quân sự, an toàn thông tin không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là vấn đề chính trị – quân sự đặc biệt quan trọng. Do đó, việc nâng cao năng lực số phải luôn đi đôi với đảm bảo an ninh, an toàn thông tin và giữ vững kỷ luật quân đội.
Trước hết, cần xây dựng hệ thống quy định, quy chế chặt chẽ về sử dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy. Các quy định này phải xác định rõ những nội dung được phép và không được phép đưa lên môi trường số; Quy trình quản lý, lưu trữ và chia sẻ tài liệu; Trách nhiệm của giảng viên trong bảo vệ bí mật quân sự.
Thứ hai, cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nhận thức về an ninh mạng và đạo đức số cho giảng viên. Nội dung đào tạo không chỉ bao gồm kỹ năng phòng chống tấn công mạng mà còn chú trọng ý thức bảo mật, trách nhiệm nghề nghiệp và kỷ luật phát ngôn trên không gian mạng.
Thứ ba, đầu tư hệ thống hạ tầng công nghệ an toàn, bảo mật cao, bao gồm: Mạng nội bộ (intranet) tách biệt với internet đối với các nội dung nhạy cảm; Hệ thống tường lửa, mã hóa dữ liệu; Phần mềm kiểm soát truy cập và giám sát an ninh mạng.
Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế kiểm tra, giám sát thường xuyên việc sử dụng công nghệ của giảng viên, kịp thời phát hiện và xử lý các vi phạm. Công tác này cần được thực hiện đồng bộ giữa các cơ quan chức năng trong Học viện.
Cuối cùng, cần phát huy vai trò của tổ chức Đảng, chỉ huy các cấp trong việc giáo dục, quản lý và rèn luyện ý thức chấp hành kỷ luật số cho giảng viên. Đây là yếu tố mang tính quyết định để đảm bảo việc ứng dụng công nghệ diễn ra đúng định hướng, an toàn và hiệu quả.
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo
2. Bộ Quốc phòng (2021), Chiến lược phát triển giáo dục – đào tạo trong Quân đội đến năm 2030, tầm nhìn 2045.
3. Bộ Quốc phòng (2022), chiến lược chuyển đổi số trong Quân đội đến năm 2030
4. Bộ Quốc phòng (2023), Đề án “Xây dựng đội ngũ nhà giáo và cán bộ QLGD trong Quân đội giai đoạn 2023-2030 và những năm tiếp theo”
5. Học viện Chính trị (2025), Nghị quyết Đại hội Đảng bộ lần thứ XVII, nhiệm kỳ (2025 - 2030)
