ThS. Phạm Bá Sỹ
Khoa Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Bách khoa Hà Nội
Tóm tắt
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ và sự phát triển nhanh chóng của khoa học - công nghệ, không gian mạng đang trở thành môi trường sống thứ hai của thanh niên Việt Nam. Bên cạnh những cơ hội to lớn, môi trường này cũng đặt ra nhiều thách thức đối với việc hình thành và củng cố ý thức chấp hành pháp luật. Bài viết phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn của việc nâng cao ý thức pháp luật cho thanh niên trong kỷ nguyên số, chỉ ra những biểu hiện và nguyên nhân của hạn chế trong nhận thức và hành vi pháp lý của thanh niên hiện nay, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp mang tính đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục pháp luật trong bối cảnh mới.
Từ khóa: thanh niên; ý thức pháp luật; chuyển đổi số; không gian mạng; giáo dục pháp luật.
Nhận bài: 29/3/2026; Biên tập: 30/3/2026; Duyệt đăng: 01/4/2026.
1. Đặt vấn đề
Thanh niên Việt Nam là lực lượng xã hội đặc biệt quan trọng, đóng vai trò nòng cốt trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Trong kỷ nguyên số, thanh niên không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể tham gia sâu rộng vào quá trình chuyển đổi số quốc gia.
Tuy nhiên, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của internet, mạng xã hội và các nền tảng số, hành vi xã hội của thanh niên đang chịu tác động đa chiều, phức tạp. Không gian mạng trở thành nơi diễn ra nhiều hành vi vi phạm pháp luật như lan truyền thông tin sai sự thật, xâm phạm quyền riêng tư, lừa đảo công nghệ cao, vi phạm bản quyền, thậm chí là các hành vi chống phá Nhà nước.
Thực tiễn đó cho thấy, việc nâng cao ý thức chấp hành pháp luật cho thanh niên không còn chỉ là nhiệm vụ giáo dục truyền thống, mà đã trở thành yêu cầu mang tính chiến lược trong bảo đảm an ninh con người, an ninh xã hội và an ninh quốc gia trong thời đại số.
2. Cơ sở lý luận về ý thức chấp hành pháp luật trong kỷ nguyên số
Ý thức chấp hành pháp luật là một bộ phận của ý thức xã hội, phản ánh thái độ, niềm tin và hành vi của con người đối với pháp luật. Trong điều kiện bình thường, ý thức pháp luật được hình thành thông qua giáo dục, trải nghiệm và môi trường xã hội. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên số, quá trình này chịu tác động mạnh mẽ bởi môi trường thông tin mở, đa chiều và khó kiểm soát.
Một đặc điểm nổi bật là sự “phi không gian” của hành vi pháp lý. Thanh niên có thể thực hiện hành vi vi phạm pháp luật mà không nhận thức đầy đủ hậu quả do tính ẩn danh và khoảng cách địa lý. Điều này làm suy giảm tính ràng buộc tâm lý đối với pháp luật.
Bên cạnh đó, tốc độ lan truyền thông tin nhanh chóng khiến các hành vi vi phạm pháp luật có thể gây hậu quả lớn trong thời gian ngắn. Một bài đăng sai sự thật, một video xuyên tạc hoặc một hành vi xúc phạm danh dự cá nhân có thể lan rộng chỉ trong vài giờ, gây tác động tiêu cực đến xã hội.
Do đó, ý thức chấp hành pháp luật trong kỷ nguyên số không chỉ dừng lại ở việc “biết luật” mà còn phải bao hàm năng lực số, khả năng tự kiểm soát hành vi và trách nhiệm xã hội trong môi trường trực tuyến.
3. Thực trạng ý thức chấp hành pháp luật của thanh niên Việt Nam hiện nay
Trong những năm gần đây, nhờ sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và các tổ chức xã hội, công tác giáo dục pháp luật cho thanh niên đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Nhận thức pháp luật của thanh niên từng bước được nâng cao, nhiều mô hình tuyên truyền sáng tạo được triển khai, đặc biệt trên nền tảng số.
Tuy nhiên, vẫn tồn tại những vấn đề đáng lo ngại. Một bộ phận thanh niên có biểu hiện coi nhẹ pháp luật, thiếu ý thức trong hành vi trên không gian mạng. Tình trạng chia sẻ tin giả, bình luận thiếu chuẩn mực, vi phạm pháp luật về an ninh mạng và sở hữu trí tuệ vẫn diễn ra phổ biến.
Đáng chú ý, nhiều trường hợp vi phạm xuất phát từ sự thiếu hiểu biết pháp luật hơn là ý thức cố tình vi phạm. Điều này cho thấy khoảng cách giữa “nhận thức pháp luật” và “hành vi pháp lý” vẫn còn khá lớn.
Nguyên nhân của thực trạng trên có thể nhìn nhận từ nhiều góc độ: chương trình giáo dục pháp luật còn nặng về lý thuyết; phương pháp giảng dạy chưa hấp dẫn; việc ứng dụng công nghệ trong tuyên truyền pháp luật còn hạn chế; đồng thời, môi trường mạng với nhiều thông tin tiêu cực đã tác động mạnh đến nhận thức và hành vi của thanh niên.
4. Một số giải pháp nâng cao ý thức chấp hành pháp luật cho thanh niên trong kỷ nguyên số
Trước những yêu cầu mới đặt ra từ thực tiễn chuyển đổi số, việc nâng cao ý thức chấp hành pháp luật cho thanh niên cần được triển khai theo hướng toàn diện, có trọng tâm, trọng điểm, bảo đảm tính hệ thống, tính đồng bộ và khả năng thích ứng với môi trường số đang biến đổi nhanh chóng.
Một là, đổi mới căn bản nội dung giáo dục pháp luật theo hướng gắn với môi trường số và các vấn đề thực tiễn mới phát sinh.
Trong điều kiện hiện nay, nội dung giáo dục pháp luật không thể dừng lại ở việc truyền đạt các quy định mang tính khái quát, mà cần được cập nhật, bổ sung các vấn đề pháp lý gắn trực tiếp với đời sống số của thanh niên. Cụ thể, cần chú trọng các nội dung như pháp luật về an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân, phòng chống tin giả, trách nhiệm pháp lý khi tham gia mạng xã hội, thương mại điện tử và giao dịch số. Việc tích hợp các nội dung này vào chương trình giáo dục phải được thực hiện một cách có hệ thống, bảo đảm tính liên thông giữa các cấp học và phù hợp với đặc điểm tâm lý, nhận thức của thanh niên. Đồng thời, cần tăng cường tính “mở” của nội dung giảng dạy, cho phép cập nhật nhanh các vấn đề pháp lý mới phát sinh trong thực tiễn, qua đó giúp người học hình thành nhận thức pháp luật gắn với bối cảnh cụ thể, tránh tình trạng học lý thuyết xa rời thực tế.
Hai là, đổi mới phương pháp giáo dục pháp luật theo hướng phát triển năng lực và tăng cường tính tương tác.
Trong kỷ nguyên số, phương pháp giáo dục pháp luật cần chuyển mạnh từ truyền thụ một chiều sang tổ chức hoạt động học tập tích cực, lấy người học làm trung tâm. Việc áp dụng các phương pháp như dạy học tình huống (case-based learning), mô phỏng (simulation), tranh biện (debate), học tập dự án (project-based learning) có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành tư duy pháp lý và kỹ năng xử lý tình huống cho thanh niên. Thông qua việc tiếp cận các tình huống pháp lý cụ thể, đặc biệt là các tình huống phát sinh trên không gian mạng, người học không chỉ hiểu quy định pháp luật mà còn biết cách vận dụng pháp luật để giải quyết vấn đề. Bên cạnh đó, cần chú trọng phát triển năng lực phản biện, khả năng đánh giá thông tin và ý thức trách nhiệm xã hội của thanh niên trong môi trường số, qua đó góp phần hình thành hành vi pháp lý đúng đắn.
Ba là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong công tác tuyên truyền, phổ biến và giáo dục pháp luật.
Công nghệ số không chỉ là môi trường tác động mà còn là công cụ quan trọng để nâng cao hiệu quả giáo dục pháp luật. Việc sử dụng các nền tảng mạng xã hội, hệ thống học tập trực tuyến (LMS), video ngắn, infographic, podcast hay các ứng dụng trí tuệ nhân tạo có thể giúp truyền tải nội dung pháp luật một cách trực quan, sinh động và dễ tiếp cận hơn. Đặc biệt, cần xây dựng hệ sinh thái học liệu số về pháp luật dành cho thanh niên, bao gồm ngân hàng tình huống, video minh họa, tài liệu tương tác và các công cụ tự đánh giá. Đồng thời, việc cá nhân hóa nội dung học tập thông qua công nghệ cũng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả tiếp nhận, phù hợp với nhu cầu và đặc điểm của từng nhóm đối tượng thanh niên.
Bốn là, phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội và thiết chế giáo dục trong xây dựng môi trường pháp lý lành mạnh.
Tổ chức Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên và các cơ sở giáo dục giữ vai trò quan trọng trong việc định hướng nhận thức và hành vi pháp luật cho thanh niên. Cần tăng cường tổ chức các hoạt động ngoại khóa như diễn đàn pháp luật, tọa đàm chuyên đề, cuộc thi tìm hiểu pháp luật, mô hình “phiên tòa giả định”, câu lạc bộ pháp luật… nhằm tạo môi trường học tập trải nghiệm, khuyến khích sự tham gia chủ động của thanh niên. Bên cạnh đó, việc xây dựng môi trường giáo dục kỷ cương, minh bạch, tôn trọng pháp luật trong nhà trường cũng có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành thói quen và chuẩn mực hành vi pháp lý cho người học.
Năm là, nâng cao ý thức tự giác và xây dựng văn hóa pháp lý trong thanh niên.
Xét đến cùng, hiệu quả của giáo dục pháp luật phụ thuộc vào ý thức tự giác của mỗi cá nhân. Do đó, cần hướng tới xây dựng “văn hóa pháp lý” trong thanh niên, trong đó pháp luật không chỉ là công cụ quản lý mà còn trở thành chuẩn mực giá trị và hành vi. Thanh niên cần được giáo dục để nhận thức rằng việc chấp hành pháp luật không chỉ nhằm tránh vi phạm mà còn là biểu hiện của trách nhiệm công dân, của lối sống văn minh trong xã hội hiện đại. Trong môi trường số, điều này càng có ý nghĩa quan trọng khi mỗi cá nhân không chỉ chịu trách nhiệm về hành vi của mình mà còn có thể tác động đến cộng đồng thông qua việc lan tỏa thông tin và giá trị. Vì vậy, việc hình thành ý thức tự kiểm soát hành vi, tôn trọng pháp luật và chủ động đấu tranh với các hành vi vi phạm trên không gian mạng cần được coi là mục tiêu cốt lõi của giáo dục pháp luật trong giai đoạn hiện nay.
5. Kết luận
Trong kỷ nguyên số, ý thức chấp hành pháp luật của thanh niên không chỉ là vấn đề cá nhân mà còn là yếu tố quyết định đến sự ổn định và phát triển bền vững của xã hội. Trước những biến đổi nhanh chóng của môi trường số, công tác giáo dục pháp luật cần được đổi mới toàn diện, từ nội dung, phương pháp đến hình thức tổ chức.
Việc xây dựng thế hệ thanh niên Việt Nam có tri thức pháp luật vững vàng, có trách nhiệm xã hội và năng lực thích ứng với môi trường số sẽ góp phần quan trọng vào quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và phát triển đất nước trong thời đại mới.
Tài liệu tham khảo
-
Quốc hội (2018), Luật số: 24/2018/QH14, Luật An ninh mạng, Hà Nội, 2018.
-
Thủ tướng Chính phủ (2020), Quyết định số 749/QĐ-TTg, ngày 03/06/2020, Phê duyệt “Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”.
-
Nguyễn Hữu Phúc (2021), Tăng cường giáo dục, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, kỷ luật cho đoàn viên, thanh niên trong Quân đội hiện nay, Tạp chí Quốc phòng Toàn dân điện tử, ngày 20/05/2021.
-
Lê Đức Thắng (2025), Một số giải pháp nâng cao ý thức chấp hành pháp luật trong đời sống xã hội hiện nay, Tạp chí Quản lý Nhà nước điện tử, ngày 06/05/2025.
ENHANCING LEGAL COMPLIANCE AWARENESS AMONG
VIETNAMESE YOUTH IN THE DIGITAL ERA
Phạm Bá Sỹ, M.A.
Faculty of National Defense and Security Education, Hanoi University of Science and Technology
Abstract
In the context of rapid digital transformation and technological advancement, cyberspace has become a “second living environment” for Vietnamese youth. Alongside its opportunities, this environment poses significant challenges to the formation and consolidation of legal awareness. This paper analyzes the theoretical and practical foundations of improving legal compliance among youth in the digital era, identifies limitations in their legal awareness and behavior, and proposes comprehensive solutions to enhance the effectiveness of legal education in the new context.
Keywords: youth; legal awareness; digital transformation; cyberspace; legal education.
