ThS. Ngô Quang Binh -
Viện Nghiên cứu hợp tác phát triển giáo dục
1. Đặt vấn đề
Ở Việt Nam, trong Chương trình giáo dục phổ thông năm 2006 đã được Bộ giáo dục chỉ đạo đưa nội dung giáo dục địa phương vào chương trình. Tuy nhiên, nội dung giáo dục địa phương còn đơn giản được lồng ghép vào các môn học khác. Chỉ có một số môn học có sự lồng ghép nội dung giáo dục địa phương dưới dạng tích hợp. Dạy học qua trải nghiệm thực tế là một xu hướng phổ biến ở các nhà trường phổ thông tại nhiều địa phương.
Tuy nhiên, Chương trình giáo dục phổ thông 2006 chưa chú ý đến quan điểm phân cấp quản lý, chưa đề cập tường minh đến nội dung giáo dục địa phương. Do vậy, nội dung giáo dục địa phương trong nhiều môn học chưa đáp ứng đầy đủ, toàn diện các mục tiêu đã đề ra. Nội dung dạy học còn nặng về kiến thức và thiên về văn hóa, lịch sử, địa lý, môi trường. Tính đặc thù, vấn đề hướng nghiệp, kinh tế, thế mạnh của địa phương chưa được quan tâm.
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã cố gắng khắc phục những hạn chế, bất cập đó. Nội dung GDĐP đã được thiết kế thành những chủ đề và có hướng dẫn tổ chức thực hiện tốt hơn rất nhiều. Tuy nhiên, nội dung GDĐP vừa mới đi vào thực hiện, nhiều địa phương đang còn lúng túng trong tổ chức thực hiện, lại bị tác động của việc bỏ cấp huyện, sáp nhập tỉnh nên trong thực tế đã gặp khó khăn lại càng khó khăn nhiều hơn.
Nhiều nội dung địa phương trong các môn học còn trùng lặp hoặc các nội dung địa phương của các cơ sở biên soạn còn chồng chéo lẫn nhau và chồng chéo với chương trình giáo dục quốc gia. Ở một số môn học, nội dung địa phương còn nặng nề, hàn lâm, chưa phù hợp với tâm sinh lý lớp học, cấp học. Đặc biệt, quan điểm nội dung địa phương thiết kế theo mạch, độc lập trong từng môn học riêng lẻ hoặc các địa phương biên soạn một cách cứng nhắc đã ảnh hưởng lớn đến hiệu quả của việc dạy học nội dung địa phương trong các nhà trường. Hình thức tổ chức, phương pháp dạy học chưa phong phú, đa dạng. Khâu biên soạn tài liệu giáo dục địa phương chưa được thống nhất, thiếu nguyên tắc và tiêu chí.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Những khó khăn, bất cập trong tổ chức thực hiện nội dung giáo dục địa phương ở các tỉnh miền núi phía Bắc
- Khó khăn, bất cập trong nhận thức về GD ĐP. Nhận thức về GDĐP chưa đầy đủ, chưa nhất quán. Đa số cán bộ, giáo viên đều nhận thức được tầm quan trọng và sự cần thiết phải đưa nội dung GD ĐP vào thực tiễn dạy học ở các trường phổ thông nhưng lại thiếu hiểu biết lý luận và thiếu kinh nghiệm thực tiễn về vấn đề này. Ngay các nhà chuyên môn còn chưa rõ đây là môn học độc lập hay là nội dung dạy học thuộc các môn học khác nhau. Vì vậy, dẫn đến việc đào tạo giáo viên và tổ chức phân công giáo viên giảng dạy rất khó khăn.
- Khó khăn, bất cập trong quản lý, tổ chức thực hiện. Việc thể chế hóa các chủ trương, chính sách của Đảng, chính phủ trong thực hiện nội dung GDĐP chưa kịp thời. Thiếu cơ chế quản lý đồng bộ, nhất quán giữa ngành giáo dục với chính quyền và các cơ quan chức năng ở địa phương. Việc phân cấp, phân quyền trong tổ chức thực hiện chưa rõ ràng, thiếu cơ chế rằng buộc, dẫn đến có địa phương chủ động tích cực thực hiện, có địa phương chưa chủ động tích cực thực hiện. Nhiều ý kiến cho rằng hướng dẫn của Bộ GD&ĐT chưa rõ ràng, khó thực hiện. Mặt khác, tính chất đa dạng về dân cư, về địa lý, về văn hóa ở các tỉnh miền núi phía Bắc làm cho việc vận dụng chính sách của Nhà nước vào thực tiễn GDĐP cũng khó khăn hơn các địa phương khác.
- Khó khăn, bất cập trong việc xác định nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức thực hiện nội dung GDĐP. Các địa phương còn lúng túng trong việc xác định nội dung, phương pháp GDĐP. Học cái gì? Học như thế nào? Học ở đâu? Tỷ lệ thời gian, bao nhiêu tiết lý thuyết, bao nhiêu tiết trải nghiệm thực tiễn? Các tỉnh miền núi phía Bắc có nhiều vùng miền khác nhau, nhiều dân tộc khác nhau, văn hóa, phong tục tập quán khác nhau làm cho việc lựa chọn nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức thực hiện GDĐP càng thêm khó khăn hơn.
- Khó khăn, bất cập trong huy động lực lượng tham gia thực hiện nội dung GDĐP. Nội dung GDĐP liên quan đến các cơ sở văn hóa vật chất, tinh thần của địa phương quản lý. Làm thế nào để huy động được các cơ quan, đoàn thể ở địa phương, các chuyên gia, các nghệ nhân về các ngành nghề truyền thống cùng tham gia GDĐP. Cần có cơ chế huy động lực lượng khuyến học, tổ chức Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh ở địa phương tham gia hướng dẫn trải nghiệm thực tiễn cho học sinh.
- Khó khăn, bất cập trong huy động các nguồn lực đảm bảo cho GDĐP. Nguồn tài chính phục vụ cho GD ĐP không chỉ trông chờ vào nguồn kinh phí của trung ương mà phải làm thế nào để huy động được các nguồn kinh phí từ địa phương, từ xã hội hóa. Cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học đảm bảo cho GDĐP ở mỗi địa phương không hoàn toàn giống nhau. Ngoài những cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học chung, mỗi vùng miền có nội dung GDĐP khác nhau, đòi hỏi phải có trang thiết bị khác nhau. Nguồn thông tin đảm bảo cho GDĐP cần phải có cơ chế cho phép nhà trường được truy cập cơ sở dữ liệu của địa phương.
- Khó khăn, bất cập trong viết, in ấn, xuất bản tài liệu học tập. Tình trạng phổ biến hiện nay là thiếu tài liệu học tập nội dung GDĐP. Trong khi tất cả các môn học khác đã có sách giáo khoa đầy đủ theo Chương trình GDPT 2018, đi vào giảng dạy cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 12 thì riêng GDĐP đến nay nhiều địa phương chưa có tài liệu học tập cho học sinh.
- Khó khăn, bất cập trong đánh giá kết quả học tập của học sinh. Hiện nay việc giảng dạy nội dung GD ĐP cho học sinh đang được phân cho giáo viên ở các tổ chuyên môn khác nhau cùng giảng dạy. Điều đó dẫn đến khó khăn, bất cập trong việc giao cho giáo viên nào, tổ chuyên môn nào đánh giá kết quả học tập nội dung GDĐP của học sinh. Phương thức đánh giá như thế nào là phù hợp.
2.2. Nguyên nhân của những khó khăn, bất cập
Những khó khăn bất cập trong tổ chức thực hiện nội dung giáo dục địa phương cho học sinh phổ thông ở các tỉnh miền núi phía Bắc theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 có nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan khác nhau. Nguyên nhân khách quan là sự tác động của các yếu tố khách quan thuộc về bối cảnh thời đại và trong nước. Nguyên nhân chủ quan là sự tác động của các yếu tố chủ quan thuộc về cán bộ quản lý các cấp và đội ngũ giáo viên các nhà trường phổ thông. Từ phân tích kết quả nghiên cứu thực trạng có thể khái quát những nguyên nhân cơ bản của thực trạng đó như sau:
Một là: Nguyên nhân khách quan thuộc về sự tác động của môi trường tự nhiên, kinh tế, văn hóa, xã hội các tỉnh miền núi phía Bắc.
Trình độ phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của các tỉnh miền núi phía Bắc nhìn chung còn thấp so với mặt bằng chung của cả nước. Kinh tế của các tỉnh miền núi phía Bắc còn hạn hẹp, nhiều tỉnh thu không đủ chi, phải phụ thuộc vào kinh phí của nhà nước cấp. Vì vậy, rất khó chủ động đầu tư cho giáo dục, đào tạo. Đồng bào các dân tộc ít người, vùng sâu, vùng xa thường gặp điều kiện kinh tế khó khăn, không đủ điều kiện cho con em đi học. Gia đình học sinh, đặc biệt là học sinh dân tộc thiểu số, gặp nhiều khó khăn trong việc đáp ứng các chi phí học tập, dẫn đến tình trạng bỏ học, đi làm sớm. Một số vùng miền, trường lớp ở xa, đi lại khó khăn, gia đình không có người đưa đón, các em học sinh nhỏ tuổi không tự đến trường một mình.
Phong tục, tập quán lạc hậu, cư dân phân tán rất khó cho việc phát triển trường lớp. Một số phong tục, tập quán của đồng bào dân tộc thiểu số có thể ảnh hưởng đến việc đi học của trẻ em, như tảo hôn, phụ nữ phải làm việc nhà nhiều. Một số dân tộc ít người vẫn còn tập quá du canh, du cư thiếu ổn định. Việc học hành không được quan tâm đúng mức.
Khó khăn về ngôn ngữ và văn hóa khác nhau giữa các nhóm học sinh thuộc các dân tộc khác nhau. Học sinh dân tộc thiểu số gặp khó khăn khi tiếp cận ngôn ngữ, chương trình học tập, đặc biệt là khi sử dụng tiếng Việt là ngôn ngữ chính ở trường.
Đa dạng văn hóa giữa các dân tộc dẫn đến tâm lý học sinh khác nhau trong học tập văn hóa của dân tộc khác. Việc xây dựng chương trình và tài liệu giáo dục địa phương phải tính đến sự đa dạng văn hóa của các dân tộc thiểu số.
Hai là: Nguyên nhân thuộc về năng lực quản lý và kinh nghiệm quản lý của chính quyền địa phương và ngành giáo dục trong tổ chức thực hiện nội dung GDĐP
Giáo dục địa phương là một vấn đề tương đối mới, trình độ năng lực và kinh nghiệm quản lý của cán bộ địa phương còn hạn chế. Hầu hết cán bộ quản lý giáo dục ở các địa phương chưa được đào tạo, nghiên cứu về lý luận về GD ĐP. Vì vậy. Khả năng tham mưu cho cấp ủy, chính quyền về GD ĐP còn lúng túng. Các văn bản quản lý của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành rất nhiều nội dung khó hiểu và khó thực hiện. Việc phân cấp, phân quyền trong quản lý chưa rõ ràng, thiếu điều kiện thực hiện khả thi.
Đối với chính quyền địa phương ở một số tỉnh chưa thực sự quan tâm đến GDĐP. Không ít cán bộ lãnh đạo còn có tâm lý xem nhẹ nội dung GDĐP, ít quan tâm tìm hiểu, thiếu kiến thức về GD ĐP. Do đó đã giao khoán cho Sở Giáo dục và Đào tạo phụ trách. Một số cấp quản lý chưa thực sự quan tâm đến việc chỉ đạo, hỗ trợ, giám sát việc thực hiện nội dung giáo dục địa phương.
Thiếu sự phối hợp giữa các cấp, các ngành trong việc triển khai các hoạt động giáo dục địa phương. Bộ giao cho Sở. Sở chờ đợi sự hướng dẫn của Bộ. Chính quyền địa phương giao cho Sở. Các ban ngành khác không quan tâm. Tất cả những điều đó là do thiếu cơ chế quản lý, thiếu năng lực quản lý và thiếu kinh nghiệm quản lý về GDĐP. Một phần nào đó là do thiếu trách nhiệm, hoặc là trách nhiệm không rõ ràng, làm cũng được, không làm cũng không sao.
Ba là: Nguyên nhân thuộc về năng lực và kinh nghiệm tổ chức thực hiện của đội ngũ cán bộ, giáo viên ở các nhà trường phổ thông
Nguồn nhân lực tham gia thực hiện nội dung GD ĐP ở các nhà trường vừa thiếu về số lượng, yếu về chất lượng và không phù hợp về cơ cấu. Hầu hết các nhà trường phổ thông đều thiếu giáo viên có trình độ chuyên môn, kinh nghiệm và hiểu biết về văn hóa địa phương. Thiếu giáo viên người bản địa có hiểu biết sâu về văn hóa địa phương.
Chất lượng giáo viên chưa đáp ứng yêu cầu của nhiệm vụ. Một bộ phận giáo viên chưa được đào tạo, bồi dưỡng đầy đủ để đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục, đặc biệt là trong việc giảng dạy nội dung giáo dục địa phương. Cho đến nay, các trường sư phạm chưa có chuyên ngành đào tạo giáo viên GD ĐP. Hiện nay các nhà trường đang phải sử dụng các giáo viên của các môn học khác để giảng dạy nội dung GDĐP. Một số nhà trường lựa chọn những giáo viên còn thiếu giờ giảng để phân công giảng dạy nội dung GDĐP.
Cơ cấu đội ngũ giáo viên không cân đối về người dân tộc thiểu số, về trình độ chuyên môn được đào tạo. Đặc điểm các nhà trường phổ thông trên địa bàn các tỉnh miền núi phía Bắc là các em học sinh thuộc nhiều dân tộc ít người khác nhau. Trong khi đó, các nhà trường không thể có đủ giáo viên của tất cả các dân tộc ít người. Dẫn đến tình trạng giáo viên của dân tộc này giảng dạy nội dung giáo dục địa phương về văn hóa của dân tộc khác.
Cơ chế chính sách quản lý chưa có quy chế quy định huy động nguồn nhân lực tại chỗ của địa phương tham gia các hoạt động GDĐP. Nhiều nghệ nhân, nhiều chuyên gia văn hóa của địa phương có hiểu biết thực tiễn về các lĩnh vực liên quan đến nội dung GD ĐP của nhà trường, nhưng không có quy chế để khai thác, sử dụng, mời họ tham gia vào quá trình GDĐP.
Bốn là: Nguyên nhân thuộc về cơ sở vật chất, trang thiết bị, nguồn tài chính đảm bảo cho GDĐP còn hạn hẹp.
Các nhà trường còn thiếu thốn về cơ sở vật chất. Nhiều trường học ở vùng cao, vùng sâu, vùng xa còn thiếu thốn trang thiết bị, đồ dùng học tập, thư viện, phòng chức năng, ảnh hưởng đến chất lượng dạy và học. Một số nhà trường được nhà nước và các tổ chức xã hội đầu tư xây dựng, mua sắm nhưng do các thiết bị không đồng bộ, do năng lực quản lý còn hạn nên không khai thác, sử dụng hết hiệu quả. Mặt khác, không có nguồn thay thế, bảo dưỡng, một số thiết bị nhanh bị hư hỏng, xuống cấp không sử dụng được.
Chương trình giáo dục phổ thông nói chung và nội dung giáo dục địa phương đôi khi chưa thực sự phù hợp với đặc điểm văn hóa, kinh tế, xã hội của từng địa phương. Một số địa phương chưa chủ động và chưa đủ năng lực trong việc xây dựng nội dung chương trình GDĐP, phải huy động những người ở địa phương khác có hiểu biết không đầy đủ về văn hóa địa phương tham gia viết các nội dung GDĐP của địa phương mình. Điều đó dẫn đến nội dung GDĐP còn mang tính đại cương, chưa mang tính bản sắc của địa phương. Mặt khác, một số giáo viên là người địa phương tham gia viết nội dung GDĐP nhưng lại không có năng lực và kinh nghiệm viết sách giáo khoa. Điều đó làm cho chất lượng của các chương trình, nội dung GDĐP chưa thật sự phù hợp.
Mặt khác, việc biên soạn tài liệu giáo dục địa phương còn chậm, thiếu, chưa đáp ứng được nhu cầu dạy và học. Cơ chế quản lý trong in ấn, xét duyệt tài liệu GD ĐP còn nhiều bất cập, dẫn đến tình trạng phổ biến hiện nay là sách viết xong nhưng không in ấn được, hoặc in ấn xong nhưng không biết phát hành theo phương thức nào.
Nguồn tài chính đảm bảo cho thực hiện nội dung GDĐP ở các tỉnh miền núi phía Bắc còn hạn hẹp. Một số đầu việc nảy sinh trong quá trình thực hiện nội dung GDĐP không có kinh phí để xử lý.
Tóm lại, những khó khăn, bất cập trong thực hiện nội dung giáo dục địa phương ở các tỉnh miền núi, vùng khó khăn xuất phát từ nhiều nguyên nhân, bao gồm cả khách quan và chủ quan. Các nguyên nhân chính bao gồm điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn, thiếu thốn cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên chưa đáp ứng yêu cầu, chương trình và tài liệu giảng dạy chưa phù hợp, và sự thiếu quan tâm đúng mức từ các cấp quản lý.
Để khắc phục những khó khăn, bất cập trên, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp, các ngành, đặc biệt là sự quan tâm, đầu tư của Nhà nước và các cấp quản lý giáo dục. Cần có các chính sách phù hợp để hỗ trợ giáo dục vùng miền núi, vùng khó khăn.
3. Kết luận
Giáo dục địa phương là một nội dung giáo dục bắt buộc trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Năm học 2023 – 2024, nội dung giáo dục địa phương đã được triển khai thực hiện ở tất cả các cấp học phổ thông. GDĐP bị quy định bởi điều kiện phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của từng địa phương. Mỗi địa phương có tính đặc thù riêng, có mục tiêu, yêu cầu cụ thể khác nhau về tổ chức thực hiện nội dung GDĐP.
Các tỉnh miền núi phía Bắc là khu vực có địa hình rừng núi, giao thông đi lại khó khăn. Đây cũng là khu vực tập trung của nhiều đồng bào dân tộc thiểu số khác nhau, phong tục tập quán, lối sống và văn hóa đa dạng. Điều đó đặt ra những yêu cầu về giáo dục địa phương có những đặc điểm không giống với các vùng miền khác trong cả nước. Trong những năm qua, Đảng, Nhà nước, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm phát triển giáo dục ở các tỉnh miền núi phía Bắc. Nhờ đó, GDĐP bước đấu đã đạt được một số kết quả bước đầu. Tuy nhiên, trong thực tế GDĐP ở các tỉnh miền núi phia Bắc vẫn còn nhiều khó khăn, bất cập.
Nguyên nhân của những khó khăn, bất cập trong tổ chức thực hiện nội dung GDĐP ở các tỉnh miền núi phía Bắc gồm cả nguyên nhân khách quan và chủ quan khác nhau. Trong đó nổi lên 4 nguyên nhân cơ bản. Nguyên nhân thuộc về sự tác động của môi trường tự nhiên, kinh tế, văn hóa, xã hội các tỉnh miền núi phía Bắc. Nguyên nhân thuộc về năng lực quản lý và kinh nghiệm quản lý của chính quyền địa phương và ngành giáo dục trong tổ chức thực hiện nội dung GDĐP. Nguyên nhân thuộc về năng lực và kinh nghiệm tổ chức thực hiện của đội ngũ cán bộ, giáo viên ở các nhà trường phổ thông. Nguyên nhân thuộc về cơ sở vật chất, trang thiết bị, nguồn tài chính đảm bảo cho GDĐP còn hạn hẹp.
Đó là những vấn đề thực tiễn đặt ra trong thực hiện nội dung giáo dục địa phương cho học sinh phổ thông các tỉnh miền núi phía Bắc hiện nay. Để tổ chức thực hiện nội dung giáo dục địa phương cho học sinh phổ thông ở các tỉnh miền núi phia Bắc cần có lộ trình vừa tiếp tục nghiên cứu phát triển về lý luận, vừa điều chỉnh phát triển các điều kiện đảm bảo trong thức tiễn của cả trung ương và địa phương. Từng bước đi phải phù hợp hài hòa giữa yêu cầu với điều kiện chung và yêu cầu với điều kiện riêng của mỗi địa phương, mỗi nhà trường, khả thi về cơ chế quản lý và năng lực giáo viên.
Tài liệu tham khảo
[1]. Bộ GD-ĐT (2020). Thông tư số 33/2020/TT-BGDĐT ngày 15/09/2020 quy định việc thẩm định tài liệu giáo dục địa phương.
[2]. Bộ Giáo dục và Đào tạo, (19/8/2019), Văn bản hướng dẫn số 3536/BGDĐT-GDTH Về việc biên soạn, thẩm định nội dung giáo dục của địa phương cấp tiểu học trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 và tổ chức thực hiện từ năm học 2020-2021.
[3]. Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2019). Công văn số 1106/BGDĐT-GDTrH ngày 20/03/2019 về Biên soạn và tổ chức thực hiện nội dung giáo dục địa phương trong chương trình giáo dục phổ thông.
[4]. Bộ Giáo dục và Đào tạo, (26/12/2018), Chương trình Giáo dục phổ thông - Chương trình tổng thể, Ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo.
[5]. Nguyễn Thị Bảo Hoa (2019). Một số định hướng thực hiện nội dung giáo dục địa phương ở vùng dân tộc thiểu số theo Chương trình Giáo dục phổ thông mới. Tạp chí Dạy và học ngày nay, kì I - 10, tr 11-13.
[6]. Thành Phúc (19/09/2022), Bất cập ở Nội dung giáo dục địa phương trong Chương trình giáo dục phổ thông mới. https://congdankhuyenhoc.vn/bat-cap-o-noi-dung-giao-duc-dia-phuong-trong-chuong-trinh-giao-duc-pho-thong-moi-179220919085724188.htm
[7]. Trần Trung (2017). Ảnh hưởng của phong tục, tập quán của đồng bào dân tộc thiểu số khu vực miền núi phía Bắc đến hiệu quả xây dựng nông thôn mới. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
[8]. UBND tỉnh Thái Nguyên (2019). Kế hoạch số 96/KH-UBND ngày 10/07/2019 về Biên soạn, thẩm định, tổ chức thực hiện tài liệu giáo dục địa phương trong Chương trình Giáo dục phổ thông.
Từ Khóa: Khó khăn, bất cập, nội dung giáo dục địa phương, học sinh phổ thông, miền núi phía Bắc
