TS. Hứa Thị Kiều Hoa -
Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy Thái Nguyên
Tóm tắt: Giáo dục địa phương theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 ở tỉnh Thái Nguyên đã được triển khai trong thực tiễn từ năm học 2024-2025. Năm học vừa qua, tỉnh Thái Nguyên (cũ) đã đầu tư nhiều nguồn lực cho việc biên soạn tài liệu và thực hiện các nội dung giáo dục địa phương. Tuy nhiên, sau khi sáp nhập tỉnh, thành lập tỉnh Thái Nguyên (mới), nhiều vấn đề đang đặt ra cho việc tổ chức thực hiện nội dung giáo dục địa phương, trong đó có cả thời cơ và thách thức. Bài viết này phân tích các thách thức và đề xuất giải pháp cho việc biên soạn, phát triển tài liệu giáo dục địa phương sau khi sáp nhập tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn.
Từ khóa: Biên soạn; Phát triển tài liệu; giáo dục địa phương; sáp nhập tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn
Nhận bài: 22/9/2025; Biên tập: 04/10/2025; Duyệt đăng:05/10/2025
1. Đặt vấn đề
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xác định Nội dung Giáo dục địa phương (GDĐP) là một bộ phận không thể thiếu trong chương trình giáo dục quốc gia, được biên soạn dựa trên các đặc điểm cụ thể về văn hóa, lịch sử, địa lý, kinh tế và xã hội của từng địa phương.1 Nội dung này đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành phẩm chất, năng lực, giáo dục truyền thống và tình yêu quê hương cho học sinh.
Trong bối cảnh đất nước đang thực hiện chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về việc tinh gọn bộ máy hành chính, tối ưu hóa nguồn lực và thúc đẩy liên kết vùng, việc sắp xếp, sáp nhập các đơn vị hành chính cấp tỉnh là một bước đi chiến lược.2 Theo đó, Quốc hội khóa XV đã chính thức thông qua Nghị quyết sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh, giảm từ 63 xuống còn 34 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.2 Một trong 34 tỉnh thành mới là việc sáp nhập tỉnh Thái Nguyên với tỉnh Bắc Kạn để thành lập một tỉnh Thái Nguyên mới, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025.4 Sự kiện này không chỉ mang ý nghĩa lịch sử, chính trị mà còn tạo ra những thách thức và yêu cầu cấp bách đối với nhiều lĩnh vực, trong đó có giáo dục.
Trước thời điểm sáp nhập, việc biên soạn, thẩm định tài liệu giáo dục địa phương từ lớp 1 đến lớp 12 của tỉnh Thái Nguyên và tỉnh Bắc Kạn (cũ) đã được
hoàn thành trong năm 2024, sẵn sàng cho quá trình triển khai theo lộ trình của chương trình giáo dục phổ thông. Sự thay đổi về cấu trúc hành chính, địa danh, tổ chức bộ máy và đặc điểm văn hóa, kinh tế đã tạo ra một khoảng trống về tài liệu giảng dạy, đòi hỏi ngành giáo dục tỉnh Thái Nguyên mới phải gấp rút biên soạn một bộ tài liệu GDĐP mới, phản ánh đầy đủ và chính xác thực tiễn của địa bàn. Việc này không chỉ là một nhiệm vụ chuyên môn đơn thuần mà còn là một nhiệm vụ chính trị quan trọng, góp phần củng cố sự thống nhất, xây dựng bản sắc chung cho tỉnh mới, giúp thế hệ học sinh hiểu và thích nghi với môi trường sống và học tập mới.
TS Hứa Thị Kiều Hoa - Ban Tuyên giáo và Dân Vận Tỉnh ủy Thái Nguyên
2. Thực trạng dạy học nội dung giáo dục địa phương trước và sau sáp nhập
Để hiểu rõ những thách thức sau sáp nhập, việc phân tích thực trạng giáo dục và kinh tế - xã hội của hai tỉnh trước thời điểm hợp nhất là cần thiết. Mỗi tỉnh, Thái Nguyên và Bắc Kạn, đều có những đặc điểm riêng biệt, tạo nên sự khác biệt cơ bản về nội dung và phương pháp giảng dạy GDĐP.
Trước sáp nhập, tỉnh Thái Nguyên (cũ) đã có nền tảng vững chắc trong phát triển giáo dục. Tỉnh đã hoàn thành việc biên soạn và thẩm định tài liệu GDĐP, được Bộ GDĐT phê duyệt và đưa vào sử dụng.6 Năm 2024, tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) của Thái Nguyên đạt 166.870 tỷ đồng, cao hơn rất nhiều so với 18.744 tỷ đồng của Bắc Kạn. Tỉnh cũng là một trong những địa phương có nguồn thu ngân sách dồi dào và tự chủ cao, đạt gần 20.000 tỷ đồng mỗi năm, cao hơn Bắc Kạn hơn 20 lần.7 Nền tảng công nghiệp và công nghệ cao vững chắc, với sự đóng góp lớn từ các doanh nghiệp FDI, là động lực tăng trưởng chính của tỉnh.7 Nhờ nguồn lực tài chính mạnh, Thái Nguyên đã ban hành nhiều chính sách đặc thù, chú trọng đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất và có chính sách hỗ trợ riêng cho học sinh ở các trường phổ thông dân tộc nội trú, đặc biệt là tiền ăn, giúp các em học sinh có hoàn cảnh khó khăn vươn lên trong học tập.9
Nền kinh tế tỉnh Bắc Kạn (cũ) chủ yếu là nông, lâm nghiệp, và du lịch sinh thái, có quy mô nhỏ hơn nhiều so với Thái Nguyên.7 Tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo còn cao, đặc biệt là trong đồng bào dân tộc thiểu số, chiếm tới 83,93% tổng số hộ nghèo của tỉnh vào đầu năm 2025.10 Nhiều địa phương vùng cao như xã Ngân Sơn vẫn gặp khó khăn về hạ tầng giao thông, điện, thủy lợi và trường học, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống và giáo dục.10
Sau sáp nhập, một tỉnh Thái Nguyên mới được hình thành, không chỉ đơn thuần là tổng hợp của hai thực thể cũ mà là một không gian phát triển mới.8 Về kinh tế, tỉnh mới có quy mô lớn hơn, tiềm năng đa dạng hơn, với sự kết hợp giữa nền tảng công nghiệp, công nghệ của Thái Nguyên và thế mạnh nông, lâm nghiệp, du lịch của Bắc Kạn.7 Tuy nhiên, sự hợp nhất này cũng làm lộ rõ sự chênh lệch lớn về điều kiện kinh tế-xã hội giữa các vùng. Sự khác biệt về bản chất này là nguyên nhân sâu xa dẫn đến sự bất cập của các bộ tài liệu GDĐP đã biên soạn trước đó. Tài liệu của Thái Nguyên (cũ) sẽ không thể bao trùm được đặc điểm địa lý, văn hóa, và các vấn đề xã hội của Bắc Kạn (cũ), và ngược lại. Do đó, một bộ tài liệu GDĐP mới, tích hợp và toàn diện là điều kiện tiên quyết để đảm bảo tính đồng bộ và chất lượng của chương trình giáo dục trên toàn tỉnh.
3. Thuận lợi và khó khăn đan xen trong dạy học nội dung giáo dục địa phương tại tỉnh Thái Nguyên (mới)
Việc sáp nhập không chỉ tạo ra những thách thức mà còn mở ra những cơ hội đặc biệt để phát triển giáo dục địa phương theo một tầm nhìn mới.
Các đại biểu dự Hội thảo khoa học tại Hà Nội, ngày 03/10/2025
3.1. Thuận lợi
Sự kiện sáp nhập Thái Nguyên và Bắc Kạn không phải là một sự kiện ngẫu nhiên mà là một cuộc "hội ngộ nghĩa tình và mang tính lịch sử," bởi hai tỉnh đã từng là một thể thống nhất với tên gọi tỉnh Bắc Thái trong giai đoạn 1965-1996.11 Lịch sử chung này tạo ra một nền tảng văn hóa, truyền thống vững chắc, giúp việc xây dựng bản sắc chung cho tỉnh mới trở nên thuận lợi hơn.
Hợp nhất hai tỉnh sẽ tạo ra một không gian kinh tế lớn hơn, đa dạng hơn. Nền tảng công nghiệp, công nghệ cao của Thái Nguyên kết hợp với tiềm năng nông, lâm nghiệp, tài nguyên và du lịch của Bắc Kạn sẽ tạo ra một cơ cấu kinh tế đa dạng và bền vững.7 Điều này đồng nghĩa với việc ngành giáo dục có cơ hội và nguồn lực để biên soạn một bộ tài liệu GDĐP phong phú, tích hợp nhiều lĩnh vực hơn, từ công nghiệp chế biến, du lịch sinh thái đến bảo tồn văn hóa, truyền thống cách mạng, thu hút sự hứng thú của học sinh. Nguồn thu ngân sách dồi dào từ Thái Nguyên cũng sẽ được phân bổ để đầu tư cho các vùng còn khó khăn thuộc địa bàn Bắc Kạn cũ, nâng cao chất lượng cơ sở vật chất trường học và chất lượng giáo dục tổng thể.
3.2. Khó khăn
Bên cạnh những thuận lợi, ngành giáo dục tỉnh Thái Nguyên mới cũng đối mặt với nhiều khó khăn, đặc biệt là trong giai đoạn đầu.
Thách thức về nội dung: Việc tích hợp những đặc điểm rất khác biệt của hai vùng đất vào một bộ tài liệu duy nhất là một bài toán phức tạp. Ví dụ, về vị trí địa lý, đặc điểm địa hình, khí hậu, các di tích lịch sử văn hóa của Thái Nguyên (cũ) khác với Bắc Kạn. Sự khác biệt này đặt ra câu hỏi về các đặc điểm của tỉnh mới và cách thức thống nhất các nội dung về văn hóa, kinh tế, xã hội vốn đã hình thành riêng biệt.12 Nếu không có sự hướng dẫn thống nhất từ cấp trên, việc biên soạn và giảng dạy có thể dẫn đến sự thiếu nhất quán và mơ hồ cho học sinh.
Thách thức về nguồn nhân lực: Đội ngũ giáo viên giảng dạy GDĐP thường là giáo viên kiêm nhiệm, không được đào tạo chuyên sâu về lĩnh vực này. Việc biên soạn, chỉnh sửa và tổng hợp kiến thức mới đặt thêm gánh nặng cho họ, đặc biệt khi giáo viên ở một vùng thiếu kiến thức về lịch sử, văn hóa của vùng còn lại.12 Thêm vào đó, việc thiếu kinh phí để tổ chức các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm cũng là một rào cản đáng kể đối với các trường.13
Thách thức đặc thù vùng miền: Sau sáp nhập, tỉnh Thái Nguyên mới có khoảng 40 vạn đồng bào dân tộc thiểu số, chiếm 30% tổng số dân.9 Điều này đòi hỏi tài liệu GDĐP mới phải được thiết kế một cách linh hoạt, phù hợp với từng đối tượng học sinh, đặc biệt là ở những vùng có điều kiện kinh tế - xã hội chậm phát triển.15
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có hướng dẫn cho phép các địa phương và giáo viên "linh hoạt điều chỉnh nội dung" và "bổ sung tư liệu" trong thời gian chờ đợi tài liệu mới.16 Đây là một giải pháp tình thế nhằm tránh việc gián đoạn giảng dạy. Tuy nhiên, nếu không có một bộ tài liệu chính thức, việc này có thể dẫn đến sự thiếu nhất quán trong giảng dạy giữa các trường, các huyện trên địa bàn tỉnh mới, làm giảm chất lượng tổng thể của chương trình. Do đó, sự linh hoạt chỉ là giải pháp tạm thời, nhiệm vụ trọng tâm vẫn là phải xây dựng một bộ tài liệu chính thức, được biên soạn khoa học và được phê duyệt chặt chẽ.
4. Các nhiệm vụ trọng tâm đặt ra đối với ngành giáo dục tỉnh Thái Nguyên (mới)
Dựa trên phân tích thực trạng và các thách thức nêu trên, ngành giáo dục tỉnh Thái Nguyên cần khẩn trương thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm sau:
4.1. Nhiệm vụ về thể chế và tổ chức
Ngay sau sáp nhập, tỉnh cần ban hành các văn bản chỉ đạo và kế hoạch tổng thể về việc biên soạn, thẩm định tài liệu GDĐP mới. Đây là cơ sở pháp lý để toàn ngành triển khai một cách thống nhất. Cần thành lập một Ban Chỉ đạo liên ngành cấp tỉnh và một Hội đồng biên soạn tài liệu GDĐP mới. Hội đồng này nên có sự tham gia của các chuyên gia từ cả hai vùng cũ (Thái Nguyên và Bắc Kạn), đại diện các sở, ban, ngành, các nhà khoa học, giáo viên có kinh nghiệm, và các nhà nghiên cứu từ Đại học Thái Nguyên.18 Việc thành lập ban chỉ đạo và hội đồng sớm sẽ đảm bảo quá trình biên soạn diễn ra khoa học, khách quan và toàn diện.
4.2. Nhiệm vụ về chuyên môn biên soạn
Đây là nhiệm vụ cốt lõi và phức tạp nhất. Hội đồng biên soạn cần tiến hành rà soát, thu thập thông tin, ngữ liệu từ cả hai vùng, bao gồm lịch sử, văn hóa, địa lý, truyền thống cách mạng, kinh tế, và xã hội.19 Cần xây dựng một khung nội dung chi tiết và đề xuất cấu trúc tài liệu GDĐP mới theo hướng tích hợp, vừa kế thừa những giá trị lịch sử chung (ví dụ: tỉnh Bắc Thái) vừa tôn vinh bản sắc riêng của từng vùng.11 Tài liệu cần được biên soạn theo nguyên tắc khoa học, sư phạm, phù hợp với từng cấp học và đặc điểm vùng miền.18
4.3. Nhiệm vụ về nguồn nhân lực
Tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng chuyên sâu cho đội ngũ giáo viên, đặc biệt là giáo viên kiêm nhiệm, về nội dung mới và phương pháp giảng dạy tích hợp. Các buổi tập huấn này cần cung cấp kiến thức toàn diện về cả hai vùng Thái Nguyên (cũ) và Bắc Kạn (cũ), giúp giáo viên nắm vững các đặc điểm mới của tỉnh. Cần có chính sách hỗ trợ tài chính và chuyên môn cho đội ngũ giáo viên GDĐP để giảm bớt gánh nặng cho họ.13
4.4. Nhiệm vụ về hỗ trợ giáo dục vùng khó khăn
Tập trung nguồn lực để giải quyết các vấn đề còn tồn tại ở những vùng khó khăn, vùng dân tộc thiểu số, đặc biệt là những vùng thuộc địa bàn Bắc Kạn cũ. Xây dựng chương trình giáo dục đặc thù để tăng cường tiếng Việt cho học sinh dân tộc thiểu số trước khi vào lớp 1 và ngay trong năm học.14 Tiếp tục đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị dạy học cho các trường tại vùng sâu, vùng xa, nơi còn gặp nhiều khó khăn.10
5. Các giải pháp chiến lược và khuyến nghị chuyên sâu
Để tháo gỡ những khó khăn và hoàn thành các nhiệm vụ đã đề ra, ngành giáo dục tỉnh Thái Nguyên cần triển khai một lộ trình chiến lược, kết hợp các giải pháp ngắn hạn và dài hạn.
5.1. Lộ trình triển khai theo từng giai đoạn
Giai đoạn 1 (Ngắn hạn, năm học 2025-2026): Trong khi chờ đợi tài liệu mới, Sở Giáo dục và Đào tạo cần ban hành hướng dẫn chi tiết cho các trường và giáo viên về cách thức cập nhật nội dung giảng dạy. Hướng dẫn này nên bao gồm việc sử dụng các tư liệu bổ sung, tài liệu điện tử, và các bài giảng được chuẩn hóa để đảm bảo tính nhất quán trên toàn tỉnh.16
Giai đoạn 2 (Trung hạn, 2026-2027): Tập trung hoàn thành biên soạn và thẩm định tài liệu cho một số cấp học ưu tiên, có thể là tiểu học và trung học cơ sở, nơi nội dung GDĐP đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhận thức ban đầu của học sinh. Sau đó, tiến hành in ấn và phân phối tài liệu tới các trường học.
Giai đoạn 3 (Dài hạn, 2028 trở đi): Triển khai đồng bộ tài liệu GDĐP mới cho tất cả các cấp học, từ lớp 1 đến lớp 12. Sau khi triển khai, cần định kỳ rà soát và cập nhật nội dung để phù hợp với sự phát triển kinh tế-xã hội của tỉnh.
5.2. Giải pháp về chuyên môn và nội dung
Thành lập Hội đồng Biên soạn liên ngành với đội ngũ chuyên gia về lịch sử, văn hóa, kinh tế, địa lý, và giáo dục học từ cả hai vùng cũ, cũng như từ các trường đại học uy tín như Đại học Thái Nguyên.20 Nội dung tài liệu cần được biên soạn theo hướng mở, khuyến khích học sinh tìm hiểu, khám phá, và trải nghiệm thực tế. Tích hợp các nội dung về tiềm năng kinh tế mới, kết hợp công nghiệp-công nghệ với nông nghiệp-du lịch.7
5.3. Giải pháp về nguồn nhân lực
Tổ chức các khóa tập huấn bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên, đặc biệt chú trọng vào kiến thức và kỹ năng giảng dạy về các đặc điểm của vùng đất mới. Cần tận dụng vai trò của các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng sư phạm trên địa bàn để hỗ trợ đào tạo và bồi dưỡng giáo viên, đặc biệt là giáo viên các trường dân tộc nội trú và các trường ở vùng sâu, vùng xa.20
5.4. Giải pháp về công nghệ
Đẩy mạnh chuyển đổi số trong giáo dục.13 Xây dựng một kho dữ liệu số hóa về tài liệu GDĐP, bao gồm các bài giảng điện tử, video tư liệu, bản đồ số. Điều này giúp giáo viên và học sinh dễ dàng tiếp cận và cập nhật thông tin một cách nhanh chóng, đồng thời đảm bảo tính thống nhất trong giảng dạy trên toàn tỉnh.
5.5. Giải pháp về chính sách và tài chính
Cần có chính sách ngân sách riêng cho việc biên soạn, in ấn và phân phối tài liệu GDĐP mới, đảm bảo việc triển khai không bị gián đoạn do vấn đề tài chính. Đồng thời, ban hành chính sách đặc thù cho giáo viên và học sinh vùng dân tộc thiểu số, vùng khó khăn, bao gồm hỗ trợ tài chính, học bổng, và các chương trình bồi dưỡng tiếng Việt, để nâng cao chất lượng giáo dục tại các khu vực này.9
6. Kết luận: Tầm nhìn dài hạn và khát vọng phát triển
Sự kiện sáp nhập tỉnh Thái Nguyên và tỉnh Bắc Kạn mở ra một không gian phát triển mới, với những tiềm năng to lớn nhưng cũng đặt ra những thách thức không nhỏ, đặc biệt trong lĩnh vực giáo dục. Việc biên soạn và triển khai một bộ tài liệu GDĐP mới, tích hợp, toàn diện không chỉ là một yêu cầu hành chính bắt buộc mà còn là một cơ hội lịch sử để ngành giáo dục góp phần xây dựng một bản sắc văn hóa, xã hội và kinh tế thống nhất.
Bằng việc xác định rõ các nhiệm vụ trọng tâm và triển khai một cách đồng bộ các giải pháp chiến lược, bao gồm việc xây dựng lộ trình cụ thể, tăng cường đầu tư vào nguồn nhân lực và công nghệ, ngành giáo dục tỉnh Thái Nguyên (mới) sẽ vượt qua được những khó khăn ban đầu. Điều này sẽ tạo nền tảng vững chắc để giáo dục thế hệ trẻ có đầy đủ kiến thức, phẩm chất, và tình yêu đối với quê hương, đóng góp vào sự phát triển bền vững của tỉnh mới trong tương lai.
