Trần Mộng Nghi – Võ Phú Hữu
Đại Học Cần Thơ,
Email: [email protected]
Tóm tắt: “Trong bối cảnh toàn cầu hóa, cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự phát triển mạnh mẽ của không gian mạng, các thế lực thù địch ngày càng gia tăng việc sử dụng chiến lược “diễn biến hòa bình” nhằm tác động đến nhận thức, niềm tin, lý tưởng và hệ giá trị của thanh niên Việt Nam. Thực tiễn cho thấy, thanh niên vừa là lực lượng xã hội có khả năng tiếp thu nhanh tri thức mới, vừa là đối tượng dễ bị tác động bởi các thông tin sai lệch, luận điệu xuyên tạc nếu thiếu bản lĩnh chính trị và nền tảng văn hóa vững chắc. Trong bối cảnh đó, văn hóa gia đình Việt Nam với tư cách là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách, truyền thụ các giá trị đạo đức và nuôi dưỡng ý thức công dân có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc xây dựng “sức đề kháng” tư tưởng cho thế hệ trẻ.
Bài viết tiếp cận văn hóa gia đình dưới góc nhìn quyền lực mềm, phân tích cơ sở lý luận về quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam, làm rõ những biểu hiện của chiến lược “diễn biến hòa bình” tác động đến thanh niên hiện nay, đồng thời đánh giá vai trò của văn hóa gia đình trong định hướng giá trị, củng cố bản lĩnh chính trị và nâng cao khả năng miễn dịch trước các tác động tiêu cực. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy hiệu quả quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam trong phòng chống “diễn biến hòa bình” đối với thanh niên trong điều kiện mới. Kết quả nghiên cứu góp phần bổ sung cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc phát huy sức mạnh tổng hợp của gia đình, nhà trường và xã hội trong sự nghiệp bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Từ khóa: Quyền lực mềm; văn hóa gia đình Việt Nam; diễn biến hòa bình; thanh niên; bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
1. Đặt vấn đề
Thanh niên là lực lượng xã hội to lớn, giữ vai trò xung kích trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà, nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do thanh niên. Bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, thanh niên Việt Nam có nhiều cơ hội tiếp cận tri thức, khoa học công nghệ và các giá trị văn hóa tiến bộ của nhân loại. Tuy nhiên, cùng với những thuận lợi đó là không ít thách thức đến từ mặt trái của kinh tế thị trường, sự xâm nhập của các sản phẩm văn hóa độc hại và đặc biệt là các hoạt động chống phá của các thế lực thù địch thông qua chiến lược “diễn biến hòa bình”.
Bản chất của “diễn biến hòa bình” là sử dụng các biện pháp phi quân sự nhằm làm thay đổi chế độ chính trị từ bên trong theo quỹ đạo của chủ nghĩa tư bản. Trong điều kiện hiện nay, chiến lược này được triển khai ngày càng tinh vi thông qua các phương tiện truyền thông mới, mạng xã hội, các hoạt động giao lưu văn hóa và lợi dụng những hạn chế, bất cập trong đời sống xã hội để gieo rắc hoài nghi, phủ nhận thành quả cách mạng, phủ nhận chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Đối tượng mà các thế lực thù địch đặc biệt chú trọng là thanh niên bởi đây là lực lượng nhạy bén, năng động nhưng cũng dễ bị tác động bởi những luồng thông tin đa chiều nếu thiếu khả năng sàng lọc và bản lĩnh chính trị.
Thực tiễn cho thấy, công tác phòng chống “diễn biến hòa bình” đối với thanh niên không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng mà cần sự tham gia của toàn xã hội. Trong đó, gia đình giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Là tế bào của xã hội, gia đình là môi trường xã hội hóa đầu tiên và có ảnh hưởng sâu sắc, lâu dài nhất đối với sự hình thành nhân cách của mỗi con người. Những giá trị như lòng yêu nước, tinh thần nhân ái, ý thức trách nhiệm, truyền thống hiếu học, lòng biết ơn và sự tôn trọng kỷ cương được nuôi dưỡng trước hết từ gia đình.
Dưới góc độ lý luận hiện đại, những giá trị đó có thể được xem là nguồn lực quyền lực mềm của văn hóa gia đình. Nếu quyền lực cứng dựa trên sự cưỡng chế bằng sức mạnh quân sự và kinh tế thì quyền lực mềm dựa trên khả năng hấp dẫn, cảm hóa và định hướng hành vi thông qua các giá trị văn hóa và chuẩn mực đạo đức. Joseph S. Nye cho rằng quyền lực mềm là khả năng đạt được điều mong muốn thông qua sự hấp dẫn thay vì cưỡng ép hay mua chuộc. Trong phạm vi gia đình, quyền lực mềm được biểu hiện ở khả năng giáo dục bằng tình yêu thương, nêu gương, thuyết phục và truyền thụ các giá trị tích cực giữa các thế hệ. Chính sức mạnh này tạo nên nền tảng tinh thần giúp thanh niên có khả năng nhận diện, phản bác và miễn nhiễm trước những luận điệu xuyên tạc.
Tuy nhiên, trước tác động của quá trình đô thị hóa, biến đổi cấu trúc gia đình, nhịp sống công nghiệp và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, nhiều giá trị văn hóa gia đình đang đứng trước nguy cơ bị mai một. Sự thiếu gắn kết giữa các thành viên, tình trạng cha mẹ ít có thời gian đồng hành cùng con cái, khoảng cách thế hệ và sự phụ thuộc quá mức vào môi trường mạng đang làm suy giảm hiệu quả giáo dục của gia đình. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nghiên cứu đầy đủ hơn vai trò của văn hóa gia đình như một nguồn lực quyền lực mềm trong phòng chống “diễn biến hòa bình” đối với thanh niên.
Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về văn hóa gia đình Việt Nam, về quyền lực mềm hay về đấu tranh phòng chống “diễn biến hòa bình”, song những nghiên cứu tiếp cận văn hóa gia đình dưới góc độ quyền lực mềm nhằm tăng cường khả năng đề kháng tư tưởng cho thanh niên vẫn còn hạn chế. Do đó, việc nghiên cứu vấn đề này không chỉ có ý nghĩa lý luận trong việc bổ sung nhận thức về vai trò của gia đình trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng mà còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc đối với việc xây dựng thế hệ thanh niên Việt Nam phát triển toàn diện, có lý tưởng cách mạng, đạo đức, bản lĩnh và khát vọng cống hiến.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Cơ sở lý luận về quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam trong phòng chống “diễn biến hòa bình” đối với thanh niên
Quyền lực mềm là một phạm trù được Joseph S. Nye đề xuất vào cuối thế kỷ XX nhằm lý giải khả năng đạt được mục tiêu thông qua sức hấp dẫn, thuyết phục và đồng thuận thay vì sử dụng các biện pháp cưỡng chế hay mua chuộc. Theo cách tiếp cận này, nguồn gốc của quyền lực mềm bắt nguồn từ văn hóa, các giá trị chính trị và tính chính danh của các chính sách. Trong điều kiện toàn cầu hóa và cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt, quyền lực mềm trở thành một trong những phương thức quan trọng để định hướng nhận thức, hình thành niềm tin và tạo dựng ảnh hưởng xã hội.
Tiếp cận dưới góc độ xã hội học và văn hóa học, gia đình không chỉ là một thiết chế xã hội cơ bản mà còn là không gian sản sinh, bảo tồn và truyền thụ các giá trị văn hóa cốt lõi của dân tộc. Văn hóa gia đình Việt Nam được hình thành và phát triển qua hàng nghìn năm lịch sử, kết tinh trong hệ giá trị như lòng yêu nước, tinh thần nhân ái, hiếu nghĩa, thủy chung, tôn trọng đạo lý, đề cao việc học, coi trọng trách nhiệm với gia đình và cộng đồng. Những giá trị ấy không tồn tại dưới dạng những khẩu hiệu mang tính áp đặt mà được chuyển giao thông qua quá trình giáo dục tự nhiên, bằng tình cảm, sự nêu gương và tương tác thường nhật giữa các thế hệ.
Xét về bản chất, quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam chính là khả năng tác động đến nhận thức, thái độ và hành vi của các thành viên thông qua sức hấp dẫn của các giá trị đạo đức, truyền thống và chuẩn mực ứng xử được gia đình nuôi dưỡng. Khác với các biện pháp quản lý mang tính hành chính hay cưỡng chế pháp lý, quyền lực mềm của gia đình vận hành bằng tình yêu thương, sự tôn trọng, lòng tin và trách nhiệm. Chính cơ chế tác động này tạo nên tính bền vững và chiều sâu trong việc hình thành nhân cách con người.
Đối với thanh niên, gia đình là môi trường xã hội hóa đầu tiên và có ảnh hưởng lâu dài nhất. Những nhận thức ban đầu về quê hương, đất nước, lịch sử dân tộc, lòng biết ơn đối với các thế hệ đi trước hay trách nhiệm đối với cộng đồng đều được hình thành từ giáo dục gia đình. Khi các giá trị ấy được vun đắp thường xuyên, thanh niên sẽ phát triển khả năng tự điều chỉnh hành vi, biết phân biệt đúng sai và có bản lĩnh trước những tác động tiêu cực từ bên ngoài.
Trong bối cảnh hiện nay, khi các thế lực thù địch tăng cường sử dụng các phương tiện truyền thông mới để tác động đến giới trẻ, quyền lực mềm của văn hóa gia đình càng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu pháp luật tạo ra giới hạn hành vi và nhà trường cung cấp tri thức, thì gia đình lại hình thành hệ miễn dịch tinh thần giúp thanh niên có khả năng đề kháng trước các luận điệu xuyên tạc, kích động và chống phá. Có thể khẳng định rằng, gia đình chính là tuyến phòng thủ đầu tiên và bền vững nhất trong công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng đối với thế hệ trẻ.
Bên cạnh đó, việc nhìn nhận văn hóa gia đình như một nguồn lực quyền lực mềm còn mở ra hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu phòng chống “diễn biến hòa bình”. Nếu trước đây, đấu tranh chống “diễn biến hòa bình” thường được tiếp cận chủ yếu từ góc độ an ninh, chính trị hoặc pháp luật, thì trong điều kiện hiện nay cần mở rộng sang phương diện văn hóa và giáo dục giá trị. Đây không chỉ là cuộc đấu tranh chống lại các hành vi vi phạm pháp luật mà còn là quá trình củng cố niềm tin, bồi đắp lý tưởng và xây dựng bản lĩnh chính trị cho thanh niên.
2.2. Những biểu hiện mới của chiến lược “diễn biến hòa bình” tác động đến thanh niên Việt Nam hiện nay
“Diễn biến hòa bình” là chiến lược sử dụng tổng hợp các biện pháp phi quân sự nhằm thúc đẩy quá trình tự chuyển hóa từ bên trong, tiến tới làm thay đổi chế độ chính trị theo định hướng của chủ nghĩa tư bản. Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự phát triển mạnh mẽ của không gian mạng, chiến lược này đã có nhiều biểu hiện mới, tinh vi và khó nhận diện hơn trước.
Thứ nhất, các thế lực thù địch triệt để lợi dụng mạng xã hội để phát tán thông tin sai sự thật, xuyên tạc lịch sử dân tộc và phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Thông qua các nền tảng số, nhiều nội dung được xây dựng với hình thức hấp dẫn, ngôn ngữ gần gũi với giới trẻ nhằm tạo tâm lý hoài nghi đối với những giá trị truyền thống và nền tảng tư tưởng của chế độ. Thanh niên với đặc điểm thường xuyên tiếp cận công nghệ và có nhu cầu khẳng định bản thân rất dễ trở thành đối tượng bị tác động nếu thiếu kỹ năng chọn lọc thông tin.
Thứ hai, các thế lực thù địch lợi dụng những hạn chế, bất cập trong đời sống kinh tế xã hội để kích động tâm lý bất mãn, từ đó dẫn dắt thanh niên đến những nhận thức lệch lạc. Một số hiện tượng tiêu cực như tham nhũng, lãng phí, vi phạm đạo đức của một bộ phận cán bộ, đảng viên bị quy kết thành bản chất của chế độ. Mục tiêu cuối cùng là làm suy giảm niềm tin của thế hệ trẻ đối với Đảng, Nhà nước và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
Thứ ba, chiến lược “diễn biến hòa bình” ngày càng chú trọng vào lĩnh vực văn hóa và lối sống. Thông qua việc đề cao chủ nghĩa cá nhân cực đoan, lối sống thực dụng, hưởng thụ và tách rời trách nhiệm cộng đồng, các thế lực thù địch từng bước làm phai nhạt những giá trị văn hóa truyền thống. Khi thanh niên xa rời cội nguồn văn hóa dân tộc, họ sẽ dễ bị cuốn theo những quan điểm sai trái và thiếu khả năng phản biện trước các luận điệu xuyên tạc.
Thứ tư, các đối tượng chống phá thường sử dụng chiêu bài dân chủ, nhân quyền, tự do tôn giáo để tạo dựng hình ảnh sai lệch về tình hình Việt Nam. Nhiều thông tin được cắt ghép, bóp méo hoặc cố tình diễn giải theo hướng tiêu cực nhằm gây hiểu lầm trong thanh niên. Đáng chú ý là các nội dung này thường được truyền tải dưới dạng bình luận cá nhân, video ngắn hoặc câu chuyện đời thường nên dễ tạo cảm giác khách quan và đáng tin cậy.
Thứ năm, các hoạt động chống phá ngày càng có xu hướng cá thể hóa đối tượng tác động. Thông qua việc khai thác dữ liệu cá nhân và thuật toán của các nền tảng số, những nội dung phù hợp với sở thích và tâm lý của từng nhóm thanh niên được phân phối một cách có chủ đích. Điều này làm gia tăng nguy cơ hình thành các “buồng vang thông tin”, nơi người trẻ chỉ tiếp cận những quan điểm cùng chiều và dần mất đi khả năng nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện.
Trước những biểu hiện mới của chiến lược “diễn biến hòa bình”, việc chỉ dựa vào các biện pháp hành chính hoặc tuyên truyền một chiều sẽ khó mang lại hiệu quả bền vững. Điều cần thiết là phải xây dựng được sức đề kháng từ bên trong của mỗi thanh niên. Trong đó, gia đình với vai trò là môi trường giáo dục đầu tiên và có tính bền vững nhất cần được phát huy như một nguồn lực quyền lực mềm đặc biệt quan trọng.
Chính từ gia đình, thanh niên được hình thành những giá trị nền tảng về lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, ý thức trách nhiệm và khả năng phân biệt đúng sai. Những giá trị ấy không chỉ giúp họ đứng vững trước những tác động tiêu cực mà còn tạo động lực để tham gia tích cực vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới.
Như vậy, việc nhận diện đầy đủ những biểu hiện mới của “diễn biến hòa bình” là cơ sở quan trọng để xác định đúng vai trò và phương thức phát huy quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam. Đây không đơn thuần là nhiệm vụ của từng gia đình riêng lẻ mà là yêu cầu chiến lược nhằm xây dựng thế hệ thanh niên Việt Nam có bản lĩnh chính trị vững vàng, có khát vọng cống hiến và đủ năng lực thích ứng với những biến đổi nhanh chóng của thời đại.
2.3. Cơ chế tác động của quyền lực mềm văn hóa gia đình Việt Nam trong phòng chống “diễn biến hòa bình” đối với thanh niên
Quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam không tác động trực tiếp thông qua các biện pháp hành chính hay sự áp đặt mang tính mệnh lệnh, mà được thực hiện thông qua quá trình giáo dục tự nhiên, liên tục và bền vững. Chính đặc điểm này tạo nên sức mạnh đặc biệt của gia đình trong việc hình thành hệ miễn dịch tư tưởng, đạo đức và bản lĩnh chính trị cho thanh niên trước những tác động của chiến lược “diễn biến hòa bình”.
Thứ nhất, quyền lực mềm của văn hóa gia đình tác động thông qua cơ chế truyền thụ và nội tâm hóa các giá trị truyền thống dân tộc. Những câu chuyện về lịch sử gia đình, về sự hy sinh của các thế hệ đi trước trong đấu tranh giải phóng dân tộc, về tinh thần tương thân tương ái hay truyền thống hiếu học được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác đã góp phần hình thành ở thanh niên lòng tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm đối với đất nước. Khi các giá trị này trở thành niềm tin nội tại, thanh niên sẽ có khả năng tự sàng lọc và phản biện trước những thông tin xuyên tạc về lịch sử dân tộc và con đường phát triển của đất nước.
Thứ hai, quyền lực mềm của gia đình được thể hiện thông qua phương thức nêu gương. Trong gia đình Việt Nam, cha mẹ và ông bà không chỉ là người chăm sóc mà còn là những hình mẫu về nhân cách, lối sống và cách ứng xử. Thanh niên thường tiếp nhận các chuẩn mực đạo đức thông qua quan sát và học tập từ hành vi của những người thân trong gia đình. Nếu cha mẹ thể hiện tinh thần trách nhiệm, ý thức công dân, lòng yêu nước và sự tôn trọng pháp luật thì những phẩm chất đó sẽ có sức lan tỏa mạnh mẽ đối với con cái. Ngược lại, sự thiếu nhất quán giữa lời nói và hành động có thể làm suy giảm hiệu quả giáo dục của gia đình.
Thứ ba, quyền lực mềm của văn hóa gia đình phát huy tác dụng thông qua việc xây dựng môi trường đối thoại cởi mở và tin cậy giữa các thế hệ. Trong điều kiện bùng nổ thông tin hiện nay, thanh niên thường xuyên tiếp cận với nhiều quan điểm khác nhau trên không gian mạng. Nếu gia đình duy trì được sự gắn kết, tôn trọng và lắng nghe, thanh niên sẽ có xu hướng chia sẻ những băn khoăn, thắc mắc của mình với cha mẹ và người thân. Thông qua quá trình trao đổi, định hướng và giải thích, gia đình góp phần giúp thanh niên nhận diện những thông tin sai lệch và hình thành tư duy phản biện tích cực.
Thứ tư, văn hóa gia đình tác động đến thanh niên thông qua việc định hình hệ giá trị cá nhân. Các nghiên cứu xã hội học cho thấy, những người trẻ có hệ giá trị rõ ràng thường có khả năng chống chịu tốt hơn trước áp lực từ môi trường bên ngoài. Trong gia đình Việt Nam, các giá trị như trung thực, nhân ái, trách nhiệm, cần cù và cống hiến luôn được đề cao. Khi được nuôi dưỡng đúng đắn, những giá trị này sẽ trở thành nền tảng để thanh niên đánh giá các hiện tượng xã hội, từ đó hạn chế nguy cơ bị lôi kéo bởi các luận điệu cực đoan hoặc phản văn hóa.
Thứ năm, quyền lực mềm của gia đình góp phần nâng cao năng lực thích ứng tâm lý cho thanh niên. Những thay đổi nhanh chóng của xã hội hiện đại có thể tạo ra áp lực về học tập, việc làm và các mối quan hệ xã hội. Nếu không được hỗ trợ kịp thời, thanh niên dễ rơi vào trạng thái mất phương hướng, bi quan hoặc bất mãn. Một gia đình có sự quan tâm, chia sẻ và đồng hành sẽ giúp thanh niên vượt qua khó khăn, duy trì trạng thái tâm lý tích cực và hạn chế nguy cơ bị tác động bởi các nội dung kích động, chống phá.
Như vậy, quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam vận hành thông qua nhiều cơ chế khác nhau nhưng đều hướng đến mục tiêu chung là hình thành năng lực tự bảo vệ về mặt tư tưởng, đạo đức và lối sống cho thanh niên. Đây là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp giữa giáo dục gia đình với giáo dục nhà trường và các tác động tích cực từ môi trường xã hội.
2.4. Thực trạng phát huy quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam trong phòng chống “diễn biến hòa bình” đối với thanh niên hiện nay
Trong những năm qua, cùng với sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với công tác xây dựng gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới, nhiều giá trị tốt đẹp của văn hóa gia đình tiếp tục được duy trì và phát huy. Phần lớn các gia đình Việt Nam vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc giáo dục con cháu về truyền thống yêu nước, lòng hiếu thảo, tinh thần hiếu học và ý thức trách nhiệm đối với cộng đồng. Đây là nền tảng quan trọng góp phần hình thành lớp thanh niên có lý tưởng sống tích cực, sẵn sàng cống hiến cho đất nước.
Nhiều gia đình đã chủ động thích ứng với bối cảnh chuyển đổi số bằng cách quan tâm hơn đến đời sống tinh thần của con cái, đồng hành trong quá trình học tập và định hướng sử dụng mạng xã hội an toàn. Không ít bậc cha mẹ tích cực trao đổi với con về các vấn đề chính trị, xã hội, góp phần nâng cao nhận thức và khả năng phân biệt đúng sai cho thanh niên. Những chuyển biến này cho thấy quyền lực mềm của văn hóa gia đình vẫn đang phát huy giá trị trong đời sống hiện đại.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, việc phát huy quyền lực mềm của văn hóa gia đình trong phòng chống “diễn biến hòa bình” vẫn còn nhiều hạn chế. Trước hết, quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa đã làm thay đổi cấu trúc và chức năng của gia đình truyền thống. Nhiều bậc cha mẹ phải dành phần lớn thời gian cho công việc, dẫn đến sự thiếu hụt trong việc quan tâm, giáo dục và đồng hành cùng con cái. Khoảng cách thế hệ ngày càng gia tăng khi cha mẹ gặp khó khăn trong việc nắm bắt tâm lý và xu hướng tiếp cận thông tin của thanh niên.
Bên cạnh đó, tác động của mặt trái kinh tế thị trường và quá trình hội nhập quốc tế đã làm xuất hiện xu hướng đề cao chủ nghĩa cá nhân, coi trọng giá trị vật chất và xem nhẹ các chuẩn mực đạo đức truyền thống. Một bộ phận thanh niên thiếu lý tưởng sống, giảm sút ý thức trách nhiệm với gia đình và xã hội. Điều này làm suy giảm hiệu quả của giáo dục gia đình trong việc định hướng giá trị và xây dựng bản lĩnh chính trị.
Mặt khác, không ít gia đình vẫn chưa nhận thức đầy đủ về tính chất phức tạp của chiến lược “diễn biến hòa bình” trong điều kiện mới. Việc giáo dục con em chủ yếu tập trung vào thành tích học tập mà chưa chú trọng đúng mức đến việc trang bị kỹ năng số, năng lực phản biện và khả năng nhận diện thông tin sai lệch. Khi thiếu sự định hướng kịp thời từ gia đình, thanh niên có thể trở thành đối tượng dễ bị tác động bởi những quan điểm sai trái trên không gian mạng.
Thực trạng trên cho thấy, mặc dù quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam vẫn giữ vai trò quan trọng nhưng hiệu quả phát huy chưa tương xứng với yêu cầu của tình hình mới. Điều này đặt ra yêu cầu cần có những giải pháp đồng bộ nhằm củng cố và phát huy hơn nữa vai trò của gia đình trong công tác phòng chống “diễn biến hòa bình” đối với thanh niên.
2.5. Giải pháp phát huy quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam trong phòng chống “diễn biến hòa bình” đối với thanh niên hiện nay
Để phát huy hiệu quả quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam trong phòng chống “diễn biến hòa bình” đối với thanh niên, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp trên cả phương diện nhận thức, giáo dục và chính sách xã hội.
Thứ nhất, cần nâng cao nhận thức của các cấp, các ngành và toàn xã hội về vai trò của gia đình trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Gia đình không chỉ là môi trường chăm sóc và nuôi dưỡng mà còn là thiết chế giáo dục có ý nghĩa chiến lược trong việc hình thành bản lĩnh chính trị và hệ giá trị cho thế hệ trẻ. Việc phát huy quyền lực mềm của văn hóa gia đình cần được xem là một bộ phận quan trọng trong chiến lược xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Thứ hai, cần chú trọng xây dựng gia đình Việt Nam no ấm, tiến bộ, hạnh phúc và văn minh theo tinh thần các văn kiện của Đảng. Một gia đình có sự gắn kết, yêu thương và tôn trọng lẫn nhau sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình giáo dục thanh niên. Các giá trị truyền thống tốt đẹp cần được bảo tồn và phát huy phù hợp với yêu cầu của xã hội hiện đại.
Thứ ba, cần nâng cao năng lực giáo dục của cha mẹ trong bối cảnh chuyển đổi số. Bên cạnh việc quan tâm đến học tập và đời sống vật chất của con cái, cha mẹ cần trang bị kiến thức về an toàn thông tin, kỹ năng sử dụng mạng xã hội và phương pháp giáo dục phù hợp với đặc điểm tâm lý của thanh niên hiện nay. Sự đồng hành của gia đình có ý nghĩa quyết định trong việc giúp thanh niên phát triển tư duy phản biện và khả năng tự bảo vệ trước những tác động tiêu cực từ không gian mạng.
Thứ tư, cần tăng cường sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và các tổ chức chính trị xã hội trong giáo dục thanh niên. Nhà trường cần thường xuyên trao đổi với phụ huynh về tình hình học tập, rèn luyện và những vấn đề phát sinh trong đời sống của học sinh, sinh viên. Các tổ chức Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên cần phát huy vai trò trong việc tổ chức các hoạt động giáo dục truyền thống, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng và lan tỏa những giá trị tích cực trong giới trẻ.
Thứ năm, cần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong gia đình và cộng đồng. Việc tổ chức các hoạt động sinh hoạt gia đình, giáo dục truyền thống, tham quan di tích lịch sử và khuyến khích các hoạt động tình nguyện sẽ góp phần củng cố lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm xã hội cho thanh niên. Đây là những trải nghiệm thực tiễn có giá trị trong việc chuyển hóa nhận thức thành hành động.
Thứ sáu, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách hỗ trợ phát triển gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới. Các chính sách về việc làm, an sinh xã hội, chăm sóc trẻ em và giáo dục gia đình cần được triển khai hiệu quả nhằm tạo điều kiện để cha mẹ có thời gian và nguồn lực thực hiện tốt chức năng giáo dục con cái.
Có thể khẳng định rằng, phát huy quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam không chỉ là giải pháp trước mắt nhằm phòng chống “diễn biến hòa bình” đối với thanh niên mà còn là chiến lược lâu dài trong xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện. Khi mỗi gia đình trở thành một pháo đài văn hóa vững chắc, sức mạnh nội sinh của dân tộc sẽ được củng cố, tạo nền tảng quan trọng cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới.
3. Kết luận và kiến nghị
3.1. Kết luận
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của không gian mạng, chiến lược “diễn biến hòa bình” đang có những biến đổi cả về phương thức, nội dung và đối tượng tác động. Nếu như trước đây các hoạt động chống phá thường được tiến hành thông qua các phương tiện truyền thông truyền thống và các hoạt động can thiệp từ bên ngoài thì hiện nay chúng ngày càng mang tính phi tập trung, khó nhận diện và có xu hướng tác động trực tiếp đến nhận thức, niềm tin, lý tưởng và hệ giá trị của thế hệ trẻ. Thanh niên với đặc điểm năng động, nhạy bén và thường xuyên tiếp cận môi trường số trở thành một trong những đối tượng mà các thế lực thù địch đặc biệt chú trọng lôi kéo, tác động.
Trong bối cảnh đó, việc phòng chống “diễn biến hòa bình” đối với thanh niên không thể chỉ dựa vào các biện pháp hành chính, pháp luật hay tuyên truyền theo cách thức truyền thống mà cần được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, trong đó có góc độ văn hóa. Văn hóa với chức năng định hướng giá trị, điều chỉnh hành vi và củng cố bản sắc có khả năng tạo nên sức đề kháng bền vững trước những tác động tiêu cực từ bên ngoài. Đặc biệt, văn hóa gia đình Việt Nam với tư cách là môi trường xã hội hóa đầu tiên và có ảnh hưởng sâu sắc nhất đối với sự hình thành nhân cách con người cần được nhìn nhận như một nguồn lực quyền lực mềm quan trọng trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và bảo vệ thế hệ trẻ.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam được cấu thành từ hệ giá trị truyền thống tốt đẹp như lòng yêu nước, tinh thần nhân ái, đạo lý uống nước nhớ nguồn, sự hiếu học, tính cần cù, trách nhiệm và ý thức cộng đồng. Những giá trị này được truyền thụ thông qua tình cảm gia đình, sự nêu gương của cha mẹ, sự giáo dục của ông bà và các hoạt động tương tác thường nhật giữa các thế hệ. Chính quá trình giáo dục tự nhiên, lâu dài và bền bỉ đó đã tạo nên khả năng nội tâm hóa các chuẩn mực đạo đức và niềm tin chính trị ở thanh niên.
Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, quyền lực mềm của văn hóa gia đình tác động đến thanh niên thông qua nhiều cơ chế khác nhau. Một là cơ chế truyền thụ và tái tạo các giá trị văn hóa dân tộc. Hai là cơ chế nêu gương và định hướng hành vi của các thành viên trong gia đình. Ba là cơ chế đối thoại, chia sẻ và xây dựng niềm tin giữa các thế hệ. Bốn là cơ chế định hình hệ giá trị và lý tưởng sống cho thanh niên. Năm là cơ chế hỗ trợ tâm lý và củng cố khả năng thích ứng trước những biến động của đời sống xã hội. Thông qua các cơ chế này, gia đình góp phần hình thành năng lực tự bảo vệ về tư tưởng, khả năng phản biện trước những thông tin sai lệch và bản lĩnh chính trị cần thiết cho thanh niên trong điều kiện mới.
Bên cạnh những giá trị tích cực, nghiên cứu cũng nhận diện những thách thức đặt ra đối với việc phát huy quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam hiện nay. Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và hội nhập quốc tế đã làm thay đổi cấu trúc và chức năng của gia đình. Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số tạo ra khoảng cách thế hệ ngày càng lớn trong tiếp cận thông tin và phương thức giao tiếp. Mặt trái của kinh tế thị trường cùng với sự xâm nhập của các sản phẩm văn hóa thiếu lành mạnh đã tác động đến hệ giá trị truyền thống, làm xuất hiện xu hướng thực dụng, đề cao chủ nghĩa cá nhân và suy giảm sự gắn kết gia đình ở một bộ phận thanh niên. Trong khi đó, không ít gia đình vẫn chưa nhận thức đầy đủ về tính chất phức tạp của chiến lược “diễn biến hòa bình” và chưa có phương pháp giáo dục phù hợp với đặc điểm tâm lý của thế hệ trẻ trong thời đại số.
Từ những phân tích trên có thể khẳng định rằng, quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam là nguồn lực nội sinh có ý nghĩa chiến lược trong phòng chống “diễn biến hòa bình” đối với thanh niên. Phát huy nguồn lực này không chỉ góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng mà còn có ý nghĩa quan trọng trong xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức trong sáng, khát vọng cống hiến và trách nhiệm đối với cộng đồng, dân tộc.
Điểm mới của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc tiếp cận văn hóa gia đình dưới góc độ quyền lực mềm mà còn ở việc luận giải vai trò của thiết chế gia đình như một chủ thể tham gia trực tiếp vào công tác phòng chống “diễn biến hòa bình” đối với thanh niên. Cách tiếp cận này góp phần mở rộng khung lý luận về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng theo hướng đề cao sức mạnh nội sinh của văn hóa và con người Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay.
3.2. Kiến nghị
Để phát huy hiệu quả quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam trong phòng chống “diễn biến hòa bình” đối với thanh niên, cần có sự vào cuộc đồng bộ của các chủ thể từ gia đình, nhà trường, các tổ chức chính trị xã hội đến các cơ quan quản lý nhà nước.
Thứ nhất, đối với các cơ quan hoạch định chính sách, cần tiếp tục hoàn thiện chủ trương và chính sách về xây dựng gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới theo hướng coi gia đình là một chủ thể quan trọng trong giáo dục lý tưởng cách mạng và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Việc ban hành và triển khai các chính sách hỗ trợ phát triển gia đình cần gắn với yêu cầu tăng cường chức năng giáo dục, đặc biệt là giáo dục giá trị, đạo đức và trách nhiệm công dân cho thế hệ trẻ.
Thứ hai, đối với ngành giáo dục và đào tạo, cần tăng cường sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường trong công tác giáo dục chính trị tư tưởng cho học sinh, sinh viên. Nội dung giáo dục cần chú trọng phát triển tư duy phản biện, kỹ năng số, năng lực nhận diện và đấu tranh với các thông tin sai trái trên không gian mạng. Đồng thời, cần đa dạng hóa các hình thức giáo dục truyền thống, giáo dục lịch sử dân tộc nhằm nâng cao sức hấp dẫn và hiệu quả tiếp nhận của thanh niên.
Thứ ba, đối với các tổ chức Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên và các tổ chức chính trị xã hội khác, cần đổi mới nội dung và phương thức hoạt động theo hướng gần gũi với nhu cầu, tâm lý của giới trẻ. Các chương trình giáo dục lý tưởng cách mạng cần được gắn với trải nghiệm thực tiễn, hoạt động cộng đồng và các mô hình truyền thông hiện đại nhằm lan tỏa những giá trị tích cực, góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh cho thanh niên.
Thứ tư, đối với mỗi gia đình, cha mẹ cần nâng cao nhận thức về vai trò của mình trong việc giáo dục con cái trước những tác động của môi trường số. Bên cạnh việc chăm lo đời sống vật chất, cần dành thời gian quan tâm, lắng nghe, đối thoại và đồng hành cùng con trong quá trình học tập, rèn luyện và định hướng nghề nghiệp. Cha mẹ cần trở thành những tấm gương về đạo đức, lối sống, ý thức công dân và tinh thần trách nhiệm đối với xã hội. Sự thống nhất giữa lời nói và hành động chính là yếu tố cốt lõi tạo nên sức mạnh thuyết phục của quyền lực mềm gia đình.
Thứ năm, đối với bản thân thanh niên, cần không ngừng học tập, rèn luyện, nâng cao trình độ nhận thức chính trị, kỹ năng số và năng lực phản biện xã hội. Thanh niên cần chủ động tiếp cận thông tin từ các nguồn chính thống, có thái độ tỉnh táo trước những nội dung chưa được kiểm chứng và tích cực tham gia các hoạt động xây dựng đời sống văn hóa ở gia đình, nhà trường và cộng đồng. Mỗi thanh niên cần nhận thức rõ trách nhiệm của mình trong việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và góp phần xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc.
Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới với nhiều thời cơ và thách thức đan xen, việc phát huy quyền lực mềm của văn hóa gia đình Việt Nam cần được xem là một giải pháp chiến lược mang tính lâu dài. Khi những giá trị tốt đẹp của gia đình được bảo tồn và lan tỏa, khi mỗi gia đình thực sự trở thành môi trường nuôi dưỡng nhân cách và bản lĩnh cho thế hệ trẻ, sức mạnh nội sinh của dân tộc sẽ tiếp tục được củng cố. Đó không chỉ là điều kiện để nâng cao hiệu quả phòng chống “diễn biến hòa bình” đối với thanh niên mà còn là nền tảng quan trọng cho sự phát triển bền vững của đất nước trong thời kỳ hội nhập quốc tế sâu rộng.
Tài liệu tham khảo
1. Ban Bí thư Trung ương Đảng. (2021). Kết luận số 01-KL/TW ngày 18 tháng 5 năm 2021 về tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 05-CT/TW của Bộ Chính trị khóa XII về đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Văn phòng Trung ương Đảng.
2. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam. (2014). Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09 tháng 6 năm 2014 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước. Văn phòng Trung ương Đảng.
3. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam. (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (Tập I). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
4. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. (2022). Bộ tiêu chí ứng xử trong gia đình. Nhà xuất bản Văn hóa Dân tộc.
5. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2023). Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22 tháng 10 năm 2018 của Bộ Chính trị về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
6. Hồ Chí Minh. (2011). Hồ Chí Minh toàn tập (Tập 5). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
7. Lê Ngọc Văn. (2011). Gia đình và biến đổi gia đình ở Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội.
8. Nye, J. S., Jr. (2004). Soft power: The means to success in world politics. PublicAffairs.
9. UNESCO. (2018). Re|Shaping cultural policies: Advancing creativity for development. UNESCO Publishing.
10. Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới. (2020). Gia đình Việt Nam trong bối cảnh biến đổi xã hội và hội nhập quốc tế. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội.
