Đinh Thị Thu Hiền-
Viện nghiên cứu hợp tác phát triển giáo dục
Email:[email protected]
Tóm tắt: Trong kỷ nguyên số, mạng xã hội trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của học sinh phổ thông. Bên cạnh những lợi ích trong học tập và kết nối, mạng xã hội cũng tạo ra nhiều thách thức đối với công tác giáo dục đạo đức học sinh. Bài viết phân tích tác động hai chiều của mạng xã hội đối với giáo dục đạo đức, chỉ ra những thực trạng đáng lo ngại, đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của mạng xã hội trong việc hình thành, phát triển nhân cách học sinh phổ thông hiện nay.
Từ khóa: mạng xã hội, giáo dục đạo đức, học sinh phổ thông, kỷ nguyên số, giải pháp quản lý.
1. Đặt vấn đề:
Việt Nam là một trong số những nước có tốc độ phát triển nhanh về công nghệ thông tin, số người sử dụng mạng xã hội ngày càng tăng. Theo thống kê, hiện nay, số lượng người sử dụng mạng xã hội là 72 triệu người (chiếm tỷ lệ 73% dân số). Việt Nam là quốc gia đứng thứ 18 thế giới về tỷ lệ người dân sử dụng mạng xã hội và là một trong 10 nước có lượng người dùng zalo, Facebook và Youtube cao nhất thế giới, trong đó thanh, thiếu niên trong độ tuổi học sinh, sinh viên chiếm tỷ lệ khá lớn. Đặc biệt, với sự xuất hiện của công nghệ trí tuệ nhân tạo AI (Artificial intelligence) đã tác động làm thay đổi lớn trong các lĩnh vực giải trí, truyền thông và giáo dục. Từ các ứng dụng zalo, Facebook, Youtube được phổ biến rộng rãi trên toàn thế giới. Đến nay, ChatGPT, Tiktok đang nổi lên như một vấn đề nóng trong lĩnh vực giáo dục, thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học và đang có các quan điểm khác nhau về ứng dụng chúng trong giáo dục.
ChatGPT (Chat Generative Pre-training Transformer) là một chatbot do công ty khởi nghiệp OpenAI phát triển. ChatGPT được hiểu là một AI (trí tuệ thông minh nhân tạo) có khả năng giúp học sinh giải các bài tập, viết các bài văn, bài kiểm tra và trả lời các câu hỏi về mọi vấn đề học tập. Mặc dù mới xuất hiện vào cuối năm 2022 và phổ biến trên thế giới vào đầu năm 2023 nhưng ChatGPT đã tạo nên một cơn sốt toàn cầu. Đã có nhiều cuộc thảo luận xoay quanh về lợi ích cùng những quan ngại về đạo đức trong quá trình sử dụng ChatGPT. Mối quan tâm hàng đầu là người dùng có thể sử dụng ChatGPT để đạo văn cả trong học tập và nghiên cứu khoa học.
Bài viết này trung nghiên cứu về những tác động của mạng xã hội đến giáo dục đạo đức cho học sinh phổ thông và giải pháp ứng dụng những thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư vào đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đạo đức cho học sinh phổ thông hiện nay.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Những tác động tích cực của mạng xã hội đối với giáo dục
Giáo dục là lĩnh vực có thể cảm nhận được sức mạnh của mạng xã hội gần như ngay lập tức. Nhiều chuyên gia giáo dục trên thế giới cho rằng, sự xuất hiện của ChatGPT là một công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) như một cơ hội cho sự đổi mới, phát triển giáo dục và đào tạo trong thời đại thông tin.
Sự tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã sản sinh ra công nghệ trí tuệ thông minh nhân tạo AI là cơ sở của ứng dụng ChatGPT. Trong tương lai gần sẽ còn xuất hiện các ứng dụng tương tự ở trình độ phát triển cao hơn, hoàn thiện hơn có nhiều lĩnh vực sẽ vượt trên tầm trí tuệ cá nhân của con người.
Các ứng dụng trí tuệ nhân tạo AI có thể mang đến nhiều lợi ích to lớn trong hoạt động giáo dục. Nó có thể được sử dụng như một trợ giảng ảo - tương tác với học sinh trong các bài giảng, trả lời các câu hỏi về tài liệu học tập và các vấn đề liên quan đến khóa học. ChatGPT có thể giúp giáo viên soạn giáo án tốt hơn, có thể xác định các nội dung trong tâm, trọng điểm, có thể khai thác sâu các nội dung cần thiết theo ý đồ sư phạm của giáo viên. ChatGPT có thể giúp kết nối các nội dung trong bài giảng của môn học này với các nội dung các môn học khác có liên quan. Điều đó giúp cho giáo viên có thể giảng dạy theo phương pháp tích hợp liên môn và tích hợp nội môn một cách thuận tiện. Giáo án của giáo viên có thể soạn theo nhiều dạng khác nhau, có thể thu gọn, có thể kéo dài, có thể yêu cầu ChatGPT in đậm, đánh dấu những nội dung chính.
Về phương pháp và hình thức tổ chức dạy học, ChatGPT có thể sử dụng ngôn ngữ và phương pháp, hình thức tổ chức dạy học phù hợp với đặc điểm cá nhân của người học. ChatGPT có thể tạo ra môi trường ảo, đưa người học vào tương tác với các nhân vật ảo và các mô hình ảo, rèn luyện kỹ năng và trải nghiệm trong môi trường ảo. Điều đó tạo nên sự hứng thú cho người học.
Về quản lý, theo dự báo của các chuyên gia khoa học, ChatGPT có thể thúc đẩy làn sóng thứ 3 trong lĩnh vực giáo dục, tạo nên đỉnh điểm trong quá trình đổi mới chuyển sang một phương thức giáo dục hoàn toàn khác với các phương thức giáo dục truyền thống trong quá khứ. Đó là phương thức giáo dục cộng tác giữa môi trường thực với môi trường ảo, giữa trí tuệ nhân tạo với trí tuệ thực của con người. Trước mắt, ChatGPT có thể giúp giảm bớt sự quản lý của giáo viên, tăng cường trải nghiệm học tập được cá nhân hóa cho học sinh và khuyến khích ứng dụng kiến thức trong thế giới thực. ChatGPT không chỉ giúp giáo viên quản lý hồ sơ của học sinh mà còn giúp giáo viên quản lý năng lực cá nhân của từng học sinh.
Đối với người học, ChatGPT có thể giúp rèn luyện tư duy phản biện của người học, bằng cách tạo ra các văn bản thô để học sinh sửa chữa, hoàn thiện, đưa ra các câu hỏi và các câu trả lời để người học lựa chọn và phê phán. Đặc biệt, ChatGPT có thể giúp cá nhân hóa quá trình học tập. Nó cho phép mỗi học sinh được tiếp xúc với những bài tập riêng biệt, phù hợp với khả năng và giúp rèn luyện cũng như khắc phục điểm mạnh và điểm yếu của từng người.
2.2. Những tác động tiêu cực của mạng xã hội đối với giáo dục
Bất kỳ một thành tựu nào của khoa học khi ứng dụng vào thực tiễn đều có tác động hai mặt, cả tích cực và tiêu cực. Tác động tích cực càng lớn thì tác động tiêu cực càng mạnh. Giống như chúng ta sử dụng máy tính, cập nhật mạng xã hội thì bao giờ cũng có virus. Nhưng không vì sợ virus mà không dùng máy tính, không dùng mạng xã hội. Những tác hại của mạng xã hội thì đã có nhiều tài liệu nghiên cứu, nhiều hội thảo đã chỉ ra. Đối với học sinh phổ thông thì nguy cơ nghiện mạng xã hội ngày càng tăng. Song song với số lượng người dùng cao và tăng nhanh, tỷ lệ người dùng bị phụ thuộc hay "nghiện mạng xã hội" cũng ngày một tăng. Nghiện mạng xã hội là thuật ngữ chỉ một người nào đó dành quá nhiều thời gian của mình vào việc sử dụng các trang mạng xã hội một cách mất kiểm soát. Những người này bị mạng xã hội tác động sâu và ảnh hưởng không tốt đến sức khỏe, cuộc sống, công việc của bản thân. Một số nghiên cứu cho rằng, nghiện mạng xã hội thậm chí còn nguy hiểm hơn cả nghiện rượu bia hay thuốc lá. Chúng có thể làm mất đi sự kết nối của con người với cuộc sống thực, khiến con nghiện trở nên cô đơn và dễ nảy sinh tình trạng trầm cảm hoặc các trạng thái tâm lý không bình thường.
ChatGPT, Tiktok có đầy đủ những tác động tiêu cực của mạng xã hội, nhưng có những tác động ở mức độ cao hơn, tác động nhanh hơn, nguy hiểm hơn. Có thể khái quát những tác hại của mạng xã hội trên các mặt như sau:
Một là, nguy cơ sinh ra tiêu cực, không trung thực của học sinh trong học tập.
Đây là nguy cơ đã xuất hiện từ khi có mạng xã hội. Học sinh có thể truy cập các trang mạng xã hội tìm kiếm các thông tin có sẵn để biến báo thành các bài tập của mình. Trong thực tiễn, tình trạng đạo văn trong học tập đã được nhiều thầy cô giáo phát hiện ra, một số nhà trường phải sử dụng phần mền rà soát tìm kiếm thông tin trùng lặp để chống các hiện tượng đạo văn trong các bài thi. Với sự xuất hiện của ChatGPT thì nguy cơ này càng mạnh hơn. Người học có thể sử dụng ChatGPT như một công cụ gian lận trong thi cử, bằng cách nhờ ChatGPT viết hộ bài thi, bài kiểm tra, làm các bài tập, thậm chí viết các văn bản.
Đặc tính của ChatGPT là có thể sử dụng trí tuệ AI để phân tích, xử lý các câu hỏi và đưa ra các phương án trả lời rất nhanh mà không sao chép từ các nguồn tài liệu có sẵn. Cách đặt câu hỏi khác nhau thì câu trả lời cũng khác nhau về ngôn ngữ, về cách diễn đạt, về văn phong. Nếu sử dụng ChatGPT trong gian lận thi cử thì mỗi học sinh sẽ có một bài làm hoàn toàn không giống nhau. Vì vậy, các thầy cô giáo không thể phát hiện được sự trùng lắp trong bài thi và cách giải bài tập của học sinh.
Hai là, nguy cơ hình thành thói quen lười biếng trong học tập, giết chết tư duy sáng tạo của học sinh.
Sự phụ thuộc, ỷ lại của người học vào mạng xã hội và ChatGPT sẽ tạo ra nguy cơ lười biếng, hạn chế tư duy sáng tạo của người học. Một ví dụ điển hình, khi học sinh tiểu học được sử dụng máy tính để thực hiện các phép tính cộng trừ nhân chia thì khả năng tính nhẩm của học sinh giảm hẳn so với khi không được sử dụng máy tính. Ở bậc học cao hơn, với việc hỗ trợ của các phần mềm chuyên dụng sẽ giúp cho học sinh thực hiện các phép tính thống kê, toán cao cấp mà không phải đau đầu để thực hiện các bài toán tư duy. Với sự xuất hiện của công nghệ AI, ChatGPT có thể tác động vào các lĩnh vực khoa học xã hội, nhân văn và khoa học chính trị. Do đó, một số nhà khoa học đã cảnh báo rằng, công nghệ hiện đại có thể dẫn đến nguy cơ lười học, lười suy ngĩ và giết chết tư duy sáng tạo của học sinh. Mặc dù mới xuất hiện trên diện rộng vào đầu năm 2023 nhưng một số cuộc khảo sát cho thấy, học sinh tại một số nước trên thế giới đã lạm dụng ChatGPT viết bài luận, giải toán, đạo văn…, tạo nên tâm lý thụ động, lười tư duy, lệ thuộc vào AI. Một cuộc khảo sát gần đây với 1.000 học sinh phổ thông do tạp chí Intelligent thực hiện cho thấy gần 60% học sinh đã sử dụng chatbot trên hơn một nửa số bài tập của họ và 30% trong số họ đã sử dụng ChatGPT để hỗ trợ các bài viết luận.
Ba là, nguy cơ cung cấp thông tin sai lệch, không chính xác cho học sinh.
Các nguồn thông tin trên mạng xã hội rất đa dạng, trái chiều và không có kiểm chứng. Bên cạnh thông tin của các nhà khoa học chính thống còn có thông tin của những người giả danh khoa học, những kinh nghiệm dân gian, kinh nghiệm cá nhân và cũng không thiếu thông tin phản khoa học, thông tin phản động, lợi dụng khoa học để chống phá đảng, chống phá chế độ.
Công nghệ AI dù có thông minh đến mấy thì cũng chỉ xử lý các thông tin đã có trên mạng xã hội. Trí tuệ nhân tạo AI chưa có khả năng thay thế các nhà khoa học để nghiên cứu khám phá, phát hiện ra thông tin khoa học mới. Đối với một số lĩnh vực, ít có thông tin trên mạng xã hội làm cho ChatGPT bị thiếu nguồn thông tin đầu vào. Ví dụ như các nguồn thông tin từ chữ Hán Nôm, chữ nho cổ rất khó tìm. Vì vậy, thông tin khoa học có thể sẽ bị lạc hậu hoặc không đầy đủ.
ChatGPT có thể sẽ đưa ra những thông tin không chính xác về khoa học. Chat GPT vẫn còn nhiều hạn chế về độ chính xác và khả năng xử lý các thông tin phức tạp hoặc trừu tượng, thiếu “nhạy cảm” trong các vấn đề về văn hóa. Bởi vì, thông tin đầu vào của ChatGPT có nhiều nguồn khác nhau, trong đó có cả các nguồn thông tin không chính xác và chưa được kiểm chứng. Nếu học sinh tiếp nhận các thông tin chưa đầy đủ hoặc thông tin chưa chính xác, chưa kiểm chứng sẽ trở thành nguy hiểm.
ChatGPT đòi hỏi người sử dụng phải có nghệ thuật đặt câu hỏi, bằng cách nhập từ khóa, mô tả chung, văn bản, ý tưởng…theo kiểu “mớm cung”. Sau đó để dữ liệu trí tuệ nhân tạo sẽ xử lý và chế bản những nội dung mới chính xác và tốc độ cực nhanh. Tuy nhiên, nếu đặt câu hỏi trực diện thì sẽ dẫn đến câu trả lời không chính xác hoặc né tránh không trả lời.
Các nội dung mà ChatGPT tạo ra được nhờ vào lượng tri thức và dữ liệu khổng lồ mà nó sở hữu. Tuy nhiên, không ai có thể thể kiểm chứng được độ xác thực của những thông tin mà ChatGPT tạo ra. Bởi nó chỉ phỏng đoán các chữ xuất hiện tiếp theo trong một câu thuộc một văn bản bất kỳ.
Mặt khác, theo phiên bản hiện nay ChatGPT còn có những “điểm mù”. Có trường hợp ChatGPT tạo ra những nội dung vô nghĩa hoặc không chính xác về mặt thông tin. ChatGPT được lập trình bị hạn chế ở một số loại nội dung nhất định. Một điểm hạn chế khác của ChatGPT chính là nó chưa có khả năng cập nhật các sự kiện mới nhất mỗi ngày.
Bốn là, nguy cơ tách rời giữa dạy học với giáo dục, giữa dạy chữ với dạy người.
ChatGPT phiên bản hiện nay chưa có khả năng xử lý xu hướng chính trị, tư tưởng về nội dung của các bài giảng, thiếu khả năng điều khiển cảm xúc, tình cảm, thái độ của học sinh trong quá trình giáo dục. ChatGPT chỉ được lập trình để phục vụ cho các phản hồi thuộc tính đại chúng, cung cấp những thông tin có tính khoa học thuần túy, vô hại đến mọi người. ChatGPT chỉ đưa ra những quan điểm và nhận xét mang tính trung lập, khi được yêu cầu đưa ra quan điểm cá nhân về xu hướng chính trị tư tưởng của nội dung dạy học thì bất khả thi.
Một nguyên tắc quan trọng trong giáo dục là kết hợp tính khoa học với tính giáo dục hoặc kết hợp tính khoa học với tính đảng trong các nội dung. V.I.Lênin đã khẳng định rằng: Vấn đề quan trọng nhất của mọi nhà trường là xu hướng chính trị, tư tưởng của các giáo trình và các bài giảng của giáo viên. Nghĩa là, dạy và học bất kỳ nội dung nào cũng phải trả lời được câu hỏi: học cái đó để làm gì, phục vụ ai. Khoa học là khách quan, nhưng dạy học trong các nhà trường phải định hướng về chính trị, tư tưởng, phải có tính giáo dục theo chuẩn mực giá trị của xã hội. Điều này cho đến nay công nghệ AI, ChatGPT chưa thể đáp ứng được.
Đối với các môn học xã hội, nhân văn, các môn lý luận chính trị khi cần đi sâu khai thác các nghĩa bóng, các ẩn ý của nội dung hoặc các ý tưởng nghệ thuật thì ChatGPT phiên bản hiện nay chưa làm được. Đặc biệt, ChatGPT không có khả năng thể hiện và điều khiển dẫn dắt thái độ, tình cảm, cảm xúc của học sinh trong khi phân tích các nội dung dạy học. Vì vậy, nếu trong dạy học quá phụ thuộc vào công nghệ AI, ChatGPT mà không chú ý đến các chi tiết này thì có nguy cơ sẽ dẫn đến làm cho học sinh mất đi tư duy sáng tạo và trở thành khô khan, thiếu cảm xúc, tình cảm thái độ đối với tự nhiên, xã hội và con người.
Năm là, nguy cơ tác động xấu đến đạo đức, lối sống, và bạo lực học đường.
Các nhà nghiên cứu và chính Open AI cũng thừa nhận rằng ChatGPT có thể cung cấp cho người học những thông tin xấu, độc hại, thậm chí trang bị các kiến thức sai lệch, điều này có thể gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho ngành giáo dục. Với sự bùng nổ thông tin, quảng cáo trên mạng xã hội, có đủ các thông tin và hình ảnh độc hại, phản cảm nhưng rất hấp dẫn. Bên cạnh những thông tin và hình ảnh chính thống, trên mạng xã hội có đủ các loại thông tin và hình ảnh không chính thống với các mức độc hại khác nhau. Mạng xã hội hiện nay như một xã hội ảo vô chính phủ, ai muốn nói gì, viết gì tùy thích. Các chế tài quản lý thiếu tính đồng bộ, không đủ tầm điều khiển và trên thực tế là không điều khiển được. Nhiều hình ảnh phản cảm, nội dung game bạo lực, khiêu dâm, chống đối chế độ, bôi nhọ cán bộ, xuyên tạc sự thật… Có thể nói mạng xã hội hiện nay đang là mãnh đất trống cho các hoạt động tích cực và tiêu cực cùng tự do lộng hành. “Anh hùng bàn phím” là một từ không còn xa lạ trong thời gian gần đây. Người ta cảm thấy thoải mái trên mạng nên họ thường nói những điều mà ngoài đời không dám phát biểu hoặc không có thực. Đồng thời vấn nạn bạo lực trên mạng càng nhức nhối thì ngoài đời con người cũng dần trở nên bạo lực hơn hẳn.
Học sinh phổ thông là đối tượng những người trẻ và đang lớn, luôn có xu hướng tìm kiếm, khám phá kiến thức và những điều mới lạ. Đặc điểm chung của học sinh phổ thông là chưa được trải nghiệm thực tiễn đời sống chính trị, chưa ổn định về tâm lý, dễ bị lôi kéo, dễ bị kích động. Khi tiếp xúc với các thông tin độc hại có chủ đích trên mạng xã hội thì học sinh phổ thông rất khó phân biệt thật hư và chưa đủ sức đề kháng chống lại sự thâm nhập, tấn công ngọt ngào của các loại thông tin dạng này. Đó là nguy cơ dẫn đến học sinh phổ thông thiếu khả năng làm chủ, dễ sa ngã trong cuộc sống ảo, tha hóa đạo đức, lối sồng trong đời sống thực.
Hầu hết các tội lỗi của học sinh phổ thông đều có nguồn gốc từ tệ nạn trên mạng xã hội, từ cuộc sống ảo. Nhiều hình ảnh trên mạng xã hội kích thích sự tò mò của học sinh tìm kiếm các thông tin xấu độc, các hình ảnh bạo lực, mại dâm làm sao nhãng nhiệm vụ học tập, bị lôi kéo vào con đường tội lỗi. Nghiện game đang là một thứ bệnh có không ít học sinh mắc phải và rất khó chữa. Một số trò chơi game online không chỉ kích thích tính hiếu động, bạo lực của học sinh mới lớn mà còn xô đẩy các em vào chỗ hết tiền phải vay nợ, sinh ra trộm cắp, không ít trường hợp đã giết cả người thân để lấy tiền chơi game.
Sáu là, nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, tâm lý, tinh thần của học sinh.
Tâm lý ngại giao lưu, giao tiếp với mọi người chung quanh. Mạng xã hội sẽ làm giảm tương tác giữa người với người trong cuộc sống thực hàng ngày. Học sinh nghiện mạng xã hội thường ngồi trong phòng một mình truy cập mạng xã hội, ít giao lưu với bạn bè và người thân trong cuộc sồng thực. Điều đó làm cho các em sống xa lánh mọi người, thiếu kỹ năng sống hòa nhập cộng đồng. Theo số liệu điều tra, hầu hết thế hệ học sinh GEN Y đều có một đặc điểm chung là sồng khép kín, ít hòa nhập với mọi người chung quanh. Mặc dù các em có thể chơi game với các bạn ảo trên mạng cả ngày không chán, nhưng khi ra gặp bạn bè, người thân trong cuộc sồng thực lại không biết nói chuyện gì.
Lãng phí thời gian, sao nhãng việc học tập. Không ít học sinh vì nghiện game mà sao nhãng việc học, bỏ học đi chơi game cả ngày thâu đêm. Thay vì chú tâm tìm kiếm thông tin học tập, học hỏi những kỹ năng cần thiết, không ít học sinh lại chỉ chăm chú để trở thành “anh hùng bàn phím” và nổi tiếng trên mạng. Ngoài ra, việc đăng tải những thông tin “giật gân” nhằm câu like không còn là chuyện xa lạ, song nó thực sự khiến người khác phát bực nếu dùng quá thường xuyên. Mạng xã hội cũng góp phần tăng sự ganh đua, sự cạnh tranh không ngừng nghỉ để tìm like và nó sẽ cướp đi đáng kể quỹ thời gian của các em học sinh.
Nguy cơ mắc bệnh trầm cảm. Các nghiên cứu gần đây cho thấy những học sinh sử dụng mạng xã hội càng nhiều thì càng cảm thấy tiêu cực hơn, thậm chí có thể dẫn đến trầm cảm. Những ý kiến bình luận thiếu tích cực trên zalo, facebook có thề dẫn học sinh đến trạng thái tinh thần, tâm lý nặng nề, lo âu, sợ hải…Điều này đặc biệt nguy hiểm với những học sinh có cấu trúc thần kinh thuộc nhóm yếu.
Nguy cơ loạn thị và mất ngủ. Trẻ em xem điện thoại, máy tính nhiều dẫn đến mắt bị yếu, loạn thị, mờ mắt, khô mắt, chảy nước mắt và các bệnh khác về mắt. Ánh sáng nhân tạo tỏa ra từ màn hình các thiết bị điện tử sẽ đánh lừa não sinh ra hậu quả khó ngủ hơn. Ngoài ra, nhiều học sinh, sinh viên hiện nay sẵn sàng thức thâu đêm chỉ vì đam mê các game online. Thiếu ngủ dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho sức khỏe và tinh thần.
Ngoài những nguy cơ trên đây, mạng xã hội và ChatGPT còn chứa đựng nhiều nguy cơ tiềm ẩn khác thường xuyên tác động đến học sinh. Nếu không ngăn chặn các nguy cơ đó có thể gây nên những hệ quả xấu đến cả tinh thần, thể chất và đạo đức của học sinh phổ thông.
2.3. Giải pháp ứng dụng mạng xã hội trong giáo dục
Một là, nâng cao nhận thức cho cán bộ, giáo viên tạo sự đồng thuận trong ứng dụng thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 vào quá trình đổi mới giáo dục.
Để nâng cao hiệu quả ứng dụng mạng xã hội trong giáo dục, trước hết phải có nhận thức nhất quán về vấn đề này. Mạng xã hội ra đời đã tác động lên toàn bộ các lĩnh vực hoạt động của xã hội loài người. Mặc dù mạng xã hội có những tác động tiêu cực nhưng xu hướng chung là tích cực và tiến bộ, thúc đẩy xã hội phát triển. Trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo, mạng xã hội vừa là công cụ để thực hiện các nhiệm vụ, mục tiêu giáo dục, đồng thời mạng xã hội vừa là nội dung cần phải đưa vào giảng dạy ở các nhà trường.
Nhìn lại lịch sử, khi mới xuất hiện mạng xã hội, việc ứng dụng công nghệ thông tin vào lĩnh vực giáo dục đã có nhiều ý kiến với những khuynh hướng quan điểm khác nhau, không phải tất cả các thầy, cô giáo và các nhà quản lý giáo dục đã ủng hộ.. Ngay cả việc sử dụng phương pháp trình chiếu PowerPoint trong dạy học cũng đã từng có nhiều ý kiến tranh luận khác nhau khá gay gắt. Mặc dù vậy, khoa học vẫn tự mở đường để phát triển theo quy luật khách quan. Đến nay, hầu như các nhà trường từ mần non đến đại học đều sử dụng phương pháp trình chiếu PowerPoint, xây dựng giáo án điện tử. Khi cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 phát triển mạnh, công nghệ AI xuất hiện, các nhà trường chuyển sang số hóa, xây dựng trường học thông minh.
Ngày nay ChatGPT ra đời được ứng dụng trong giáo dục đã gây ra một làn sóng đảo lộn nhiều giá trị truyền thống, không ít các nhà giáo, nhà khoa học tỏ ra hoang mang. Nhiều ý kiến trái chiều khác nhau về ứng dụng ChatGPT trong dạy học. Trong cơn hoảng loạn đó, không ít nhà trường ở các quốc gia khác nhau đã ra lệnh cấm sử dụng ChatGPT trong dạy học. Điều đó làm cho việc triển khai ứng dụng ChatGPT trong giáo dục đang bị tác động cản trở nhiều hơn là ủng hộ. Cần phải nhận thức rằng, thực chất ChatGPT là một thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Giải pháp quan trọng nhất hiện nay là bình tỉnh phân tích tình hình, tích cực nghiên cứu ứng dụng ChatGPT trong giáo dục sao cho đạt hiệu quả cao nhất. Không nên cấm đoán, không nên phê phán cực đoan đòi loại bỏ ChatGPT ra khỏi nhà trường.
Hai là, ứng dụng thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 trong đổi mới phương thức dạy học ở phổ thông theo hướng gắn dạy chữ với dạy người.
Dù các nhà trường có muốn hay không thì thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 vẫn tiếp tục phát triển và vẫn thâm nhập vào quá trình giáo dục và đào tạo. Trong tương lai sẽ còn xuất hiện các phiên bản mới của ChatGPT và có thể sẽ xuất hiện nhiều ứng dụng khác mạnh hơn, có nhiều ưu điểm và nhiều độc hại hơn. Vấn đề quan trọng nhất là phải đổi mới cách dạy, cách học và đổi mới thi, kiểm tra cho phù hợp với sự tiến bộ của khoa học, công nghệ hiện đại. Quá trình nghiên cứu ứng dụng thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 trong dạy học chính là quá trình hiện đại hóa giáo dục, đào tạo góp phần hoàn thiện quá trình giáo dục, đào tạo đáp ứng yêu cầu của xã hội hiện đại.
Giáo viên các nhà trường có thể tổ chức cho học sinh sử dụng ChatGPT trong tìm kiếm, tra đổi kiến thức. Bởi vì để sử dụng ChatGPT trong học tập bất kỳ môn học nào cũng đòi hỏi học sinh phải có kiến thức hiểu biết nhất định về môn học đó. Chi khi có kiến thức hiểu biết về nội dung cần hỏi thì mới có thể đặt ra câu hỏi dẫn dắt và gợi mở cho sự trả lời. Trình độ, năng lực của người học được đánh giá thông qua hệ thống câu hỏi và cách hỏi.
Mục tiêu giáo dục hiện nay theo tinh thần Nghị quyết 29/NQ-TƯ phải chuyển từ kiểu dạy và học trang bị kiến thức là chủ yếu sang dạy và học hướng vào phát triển năng lực cá nhân của học sinh. Theo đó, dạy học không phải chỉ trang bị kiến thức mà phải hướng tới phát triển phẩm chất năng lực của người học. Dạy chữ phải kết hợp với dạy người. Chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 đã xác định 5 phẩm chất và 10 năng lực mà giáo dục hướng đến cho người học, điều mà máy tính không thể thay thế các thầy, cô giáo. Vì vậy, thầy, cô giáo phải là người tổ chức và định hường cho học sinh sử dụng trí tuệ nhân tạo AI, ChatGPT sao cho phù hợp mục tiêu giáo dục.
Để khắc phục tình trạng gian lận trong thi, kiểm tra do sử dụng ChatGPT cần phải thay đổi cách thi, kiểm tra. Đổi theo hướng nào thì cần phải nghiên cứu kỹ. Nhưng trước mắt nên yêu cầu học sinh phản biện các bài thi, bài viết do ChatGPT xuất bản, tìm ra chỗ sai, chỗ bất hợp lý của các bài thi, bài viết đó. Cũng có thể yêu cầu học sinh chỉnh sửa, bổ sung, hoàn thiện hoặc bình luận về các bài thi, bài viết của ChatGPT. Đối với các môn học khác cũng cần phải thay đổi cách thức thi, kiểm tra là một yêu cầu tất yếu. Nội dung kiểm tra thay vì tập trung kiểm tra kiến thức phải chuyển mạnh sang kiểm tra kỹ năng để phát huy được tư duy sáng tạo, phản biện của học sinh.
Ba là, đổi mới phương thức quản lý giáo dục và đào tạo, coi trọng quản lý môi trường sư phạm ảo, định hướng giáo dục giá trị đạo đức cho học sinh.
Môi trường giáo dục có vai trò quyết định đối với sự hình thành, phát triển đạo đức, lối sống, nhân cách của học sinh phổ thông. Ngày nay, môi trường giáo dục đối với học sinh phổ thông bao gồm cả môi trường thực và môi trường ảo. Quản lý giáo dục đạo đức cho học sinh phải kết hợp cả quản lý môi trường thực và quản lý môi trường ảo.
Quá trình ứng dụng thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 vào giáo dục, đào tạo đã làm đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo theo hướng công nghệ hóa, hiện đại hóa. Một yêu cầu tất yếu khách quan là phải đổi mới phương thức quản lý tương ứng với quá trình vận động, phát triển của giáo dục, đào tạo. Ngoài luật quản lý mạng xã hội, các nhà trường phải có quy chế quản lý môi trường ảo của học sinh phù hợp với độ tuổi, với chương trình, nội dung học tập và phù hợp các điều kiện thực tiễn cụ thể. Thực tiễn đã chứng minh, đôi khi môi trường ảo có tác động đến học sinh mạnh hơn môi trường thực. Điều đó đòi hỏi các nhà trường phải chủ động xây dựng môi trường ảo và quản lý các hoạt động trên môi trường ảo của học sinh. Phương thức chung là tổ chức các nhóm nòng cốt để điều khiển hoạt động trên mạng xã hội của học sinh từng lớp và trong nhà trường. Giáo viên có thể tham gia nhóm hoặc nắm và điều khiển các hoạt động của học sinh thông qua nhóm trưởng.
Nhà trường chủ động xây dựng những chuẩn mực giá trị đạo đức của học sinh khi tham gia các hoạt động chia sẻ thông tin trên mạng xã hội trong môi trường ảo. Quy định theo từng cấp học, từng độ tuổi được sử dụng thời gian vào mạng bao nhiêu lâu, vào thời điểm nào trong ngày, trong tuần và được truy cập đến đâu. Kịp thời phát hiện, ngăn chặn những hành vi lệch chuẩn, những mối quan hệ không phù hợp của học sinh trong môi trường ảo.
Quản lý theo phương thức số hóa đòi hỏi phải số hóa các nguồn tài liệu, thực hiện nhà trường số, thư viện số. Số hóa các nguồn tài liệu cần phải có phương thức phân cấp quản lý các nguồn tài liệu đó. Cấp nào được truy cập đến đâu phải có quy định rõ ràng. Số hóa là điều kiện bắt buộc để xây dựng trường học thông minh. Đặc biệt, đối với quản lý phẩm chất đạo đức của học sinh bằng công cụ số sẽ tạo điều kiện cho giáo viên và các cấp quản lý nắm chắc về quá trình phát triển tư tưởng, đạo đức, lối sống và nhân cách của từng học sinh.
Một vấn đề quan trọng của số hóa nhưng ít người quan tâm đó là số hóa quy trình công nghệ hoạt động của các cơ quan chức năng trong lĩnh vực giáo dục đào tạo nói chung và các nhà trường nói riêng. Điều này đòi hỏi mọi hoạt động giáo dục, đào tạo phải được thực hiện theo một quy trình như dây truyền công nghệ. Các nhà trường phải thiết kế các hoạt động theo một logic khoa học và theo kế hoạch các khâu, các bước rằng buộc lẫn nhau, hỗ trợ cho nhau, chỉ cần một khâu nào đó chậm là cả dây truyền bị ách tắc. Số hóa quy trình làm việc sẽ khắc phục được tình trạng thủ công, làm việc theo ngẫu hứng, thích thì làm, không thích thì thôi.
3. Kết luận
Mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo và những thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đã và đang tác động mạnh mẽ đến mọi khâu, mọi bước, mọi hoạt động trong quá trình giáo dục, đào tạo. Bên cạnh những tác động tích cực bao giờ cũng chứa đựng các mặt tiêu cực. Để khai thác sử dụng có hiệu quả mặt tích cực của mạng xã hội và những thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 cần phải có các giải pháp thích hợp để loại bỏ và ngăn chặn được những mặt tiêu cực của nó. Quá trình nghiên cứu giải pháp ứng dụng các thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 trong giáo dục, đào tạo, đồng thời phải nghiên cứu giải pháp khắc phục những tác động tiêu cực, hạn chế của nó. Trong bối cảnh hiện nay, cần phải có nhận thức đúng về mạng xã hội và những thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, có phương thức quản lý thích hợp để khai thác, sử dụng các ứng dụng này trong đổi mới giáo dục, đào tạo, định hướng giáo dục đạo đức cho học sinh.
Tài liệu tham khảo:
[1]. Đảng Cộng sản Việt Nam (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia
[2]. Đảng Cộng sản Việt Nam (2025), Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị Về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo,
[3]. Clayton M. Christensen, Michael E. Raynor, và Rory McDonald (2015), “Đổi mới đột phá là gì?”, Tạp chí Harvard Business Review, tháng 12 năm 2015.
[4]. Klaus Schwab (2017), Cuộc Cách mạng Công nghiệp Lần thứ tư, Diễn đàn kinh tế thế giới, Người dịch: Đồng Bích Ngọc và Trần Thị Mỹ Anh.
[5]. Manuel Castells (2014), “Ảnh hưởng của Internet đối với xã hội: Góc nhìn Toàn cầu”, MIT Technology Review, 8 tháng 9, 2014.
