ThS Nguyễn Văn Mạnh - ThS Hoàng Văn Luận
Học viện Lục quân
Tóm tắt: Trong bối cảnh toàn quân đẩy mạnh chuyển đổi số, phong trào “Bình dân học vụ số” ở các học viện, trường sĩ quan Quân đội được xác định là một hoạt động trọng tâm nhằm phổ cập tri thức số, nâng cao năng lực công nghệ thông tin và hình thành công dân số quân đội. Bài viết phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn của việc đổi mới nội dung, hình thức, biện pháp tổ chức phong trào và đề xuất các giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện.
Từ khóa: Bình dân học vụ số; Chuyển đổi số; Nội dung, hình thức, biện pháp; Học viện, trường sĩ quan.
Đặt vấn đề
Trong bối cảnh toàn cầu đang chuyển mạnh sang nền kinh tế tri thức và xã hội số, đổi mới nội dung, hình thức và biện pháp giáo dục - đào tạo trở thành yêu cầu khách quan đối với mọi lĩnh vực, trong đó có giáo dục - đào tạo quân sự. Nhận thức rõ tầm quan trọng của việc nâng cao năng lực số cho cán bộ, giảng viên, học viên, các học viện, trường sĩ quan (HV, TSQ) Quân đội đã và đang tích cực triển khai phong trào “Bình dân học vụ số” là một phong trào mang tính chiến lược nhằm phổ cập tri thức công nghệ, phát triển kỹ năng số, xây dựng môi trường học tập số và hình thành “quân nhân số” trong thời kỳ mới.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Đổi mới nội dung, hình thức, biện pháp thực hiện hiệu quả phong trào “bình dân học vụ số” ở các học viện, trường sĩ quan quân đội
Đổi mới nội dung, hình thức, biện pháp thực hiện hiệu quả phong trào “Bình dân học vụ số” ở các học viện, trường sĩ quan Quân đội là quá trình vận dụng sáng tạo các quan điểm, chủ trương của Đảng, Nhà nước, Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng về chuyển đổi số, giáo dục - đào tạo, nhằm cải tiến toàn diện mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức và biện pháp triển khai phong trào phù hợp với điều kiện, đặc thù của nhà trường quân đội trong thời tình hình mới.
Nói cách khác, đây là quá trình điều chỉnh và phát triển có định hướng các yếu tố cấu thành phong trào “Bình dân học vụ số”, từ mục tiêu, chương trình, nội dung bồi dưỡng kỹ năng số, đến phương pháp tổ chức, hình thức học tập, cơ chế quản lý và đánh giá kết quả, trên cơ sở ứng dụng thành tựu của khoa học - công nghệ, công nghệ thông tin và chuyển đổi số vào mọi khâu của hoạt động giáo dục - đào tạo, nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả và tính bền vững của phong trào, bảo đảm phong trào không chỉ mang tính tuyên truyền, vận động mà trở thành một quá trình giáo dục thường xuyên, thực chất, góp phần hình thành và phát triển ở cán bộ, giảng viên, học viên năng lực số, tư duy đổi mới sáng tạo, ý thức tự học, tự bồi dưỡng, qua đó thúc đẩy xây dựng môi trường học tập số, nhà trường thông minh và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực quân sự đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa Quân đội nhân dân Việt Nam.
Nội dung thực hiện hiệu quả phong trào ‘Bình dân học vụ số” được triển khai đa dạng, bao gồm tổ chức các hoạt động học tập, bồi dưỡng, phổ cập kiến thức và kỹ năng số; tích hợp công nghệ số vào chương trình đào tạo, huấn luyện và nghiên cứu khoa học; khuyến khích các sáng kiến, mô hình ứng dụng công nghệ số trong công tác của cán bộ, giảng viên, học viên. Hình thức thực hiện hiệu quả phong trào “Bình dân học vụ số” ở các HV, TSQ Quân đội phải triển khai đa dạng, phù hợp, thống nhất trong môi trường sư phạm quân sự.
2.2. Thực trạng đổi mới nội dung, hình thức, biện pháp thực hiện hiệu quả phong trào “bình dân học vụ số” ở các học viện, trường sĩ quan quân đội
Thực tiễn thời gian qua cho thấy, nội dung của phong trào “Bình dân học vụ số” ở các HV, TSQ Quân đội không chỉ dừng lại ở việc trang bị những kiến thức, kỹ năng số cơ bản, mà còn được mở rộng sang nhiều lĩnh vực gắn với yêu cầu huấn luyện, nghiên cứu khoa học và quản lý quân sự hiện đại. Việc đưa các chuyên đề về an toàn thông tin, ứng dụng công nghệ số trong tác nghiệp chỉ huy - tham mưu, hay khai thác dữ liệu số phục vụ học tập, nghiên cứu đã làm cho phong trào ngày càng gắn bó chặt chẽ với thực tiễn nhiệm vụ đào tạo sĩ quan. Cùng với đó, các HV, TSQ đã vận dụng linh hoạt, đa dạng từ lớp học trực tiếp, hội thảo, tọa đàm chuyên đề đến các nền tảng trực tuyến, diễn đàn học tập mở. Việc kết hợp giữa truyền thống và hiện đại giúp cho phong trào vừa bảo đảm tính chặt chẽ, kỷ luật Quân đội, vừa khuyến khích tính sáng tạo và chủ động của cán bộ, giảng viên, học viên.
Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại các hoạt động theo mô hình truyền thống, thiếu sự đổi mới về phương pháp, chưa tận dụng hết ưu thế của công nghệ số để tạo sự hấp dẫn và tính lan tỏa. Điều này khiến phong trào chưa thực sự đáp ứng được nhu cầu học tập, nghiên cứu ở các HV, TSQ Quân đội, cũng như chưa khơi dậy mạnh mẽ tinh thần tự học, tự rèn trong môi trường số. Cùng với đó “việc xây dựng và vận hành hệ thống bảo đảm chất lượng bên trong của một số trường chưa được chú trọng: khai thác, sử dụng phần mềm, thiết bị mô phỏng, thư viện điện tử, thông tin tư liệu, thư viện hiệu quả chưa cao” [3, tr.10]. Bên cạnh đó, cách thức triển khai phong trào ở một số đơn vị còn mang tính đồng loạt, chưa chú trọng phân hóa đối tượng, chưa gắn chặt với đặc điểm chuyên ngành đào tạo hay trình độ công nghệ số khác nhau của cán bộ, giảng viên, học viên. Việc thiếu đi những hình thức linh hoạt, phù hợp với từng nhóm đối tượng dẫn đến hiệu quả hoạt động chưa cao, chưa phát huy tối đa khả năng, năng lực và thế mạnh cá nhân trong thực hiện phong trào “Bình dân học vụ số”.
2.3. Giải pháp cơ bản tăng cường đổi mới nội dung, hình thức, biện pháp thực hiện hiệu quả phong trào “Bình dân học vụ số” ở các HV, TSQ Quân đội hiện nay
2.3.1. Đổi mới nội dung thực hiện phong trào “Bình dân học vụ số” phải tập trung vào cập nhật, bổ sung tri thức và kỹ năng số; qua thực hành, ứng dụng, các diễn đàn, câu lạc bộ, hội thi kỹ năng số và không gian sáng tạo.
Đổi mới nội dung phải gắn với yêu cầu CĐS trong giáo dục - đào tạo, tập trung vào các kỹ năng cốt lõi như: sử dụng hệ thống quản lý học tập (LMS), tra cứu và quản lý dữ liệu số, vận hành thư viện điện tử, khai thác kho học liệu mở và ứng dụng phần mềm văn phòng, trí tuệ nhân tạo trong học tập và công tác. Đồng thời, cần chú trọng bổ sung kiến thức thực tiễn quân sự, dưới dạng tài liệu số hóa, bài giảng điện tử, mô phỏng huấn luyện để cán bộ, giảng viên, học viên dễ dàng tiếp cận mọi lúc, mọi nơi.
Bên cạnh đó, nội dung đổi mới phải hướng tới rèn luyện tư duy số và năng lực tự học suốt đời, thay vì chỉ dừng lại ở kiến thức cơ bản. Các chủ đề học tập có thể mở rộng sang lĩnh vực kỹ năng mềm trong môi trường số, như: An toàn thông tin, văn hóa số, phương pháp xử lý thông tin đa nguồn, hay kỹ năng giao tiếp, lãnh đạo trên nền tảng trực tuyến. Việc lồng ghép phong trào với các nội dung này vừa sát thực tiễn nhiệm vụ Quân đội, vừa tạo động lực để cán bộ, giảng viên, học viên chủ động tham gia. Cùng với đó, phong trào “Bình dân học vụ số” cần khuyến khích các mô hình sáng kiến, sản phẩm số của cán bộ, giảng viên, học viên, coi đây là tiêu chí quan trọng để đánh giá chất lượng, đồng thời tạo diễn đàn trao đổi, phổ biến kinh nghiệm để phong trào trở thành môi trường thực hành sáng tạo. Đổi mới nội dung thực hiện phong trào “Bình dân học vụ số” phải tập trung vào việc cập nhật, bổ sung tri thức và kỹ năng số phù hợp với yêu cầu đào tạo, rèn luyện trong Quân đội.
Nội dung này bao gồm kiến thức về công nghệ thông tin, an ninh mạng, phân tích dữ liệu, quản trị hệ thống số, cùng với khả năng khai thác các nền tảng học tập trực tuyến và phần mềm mô phỏng huấn luyện quân sự. Qua đó, cán bộ, giảng viên, học viên không chỉ được trang bị tri thức nền tảng mà còn có năng lực vận dụng công nghệ để giải quyết các tình huống thực tiễn, gắn việc học tập số với nhiệm vụ chính trị - quân sự được giao.
Đẩy mạnh tính thực hành, ứng dụng trong đổi mới nội dung, bằng cách thiết kế các bài tập tình huống, mô hình giả định và dự án học tập gắn với nhiệm vụ quân sự - quốc phòng. Thay vì chỉ dừng ở phổ biến lý thuyết, hoạt động cần hướng tới việc cán bộ, giảng viên, học viên trực tiếp tham gia vào xử lý tình huống tác chiến, thực hiện phương án huấn luyện, quản lý quân nhân hoặc điều hành tổ chức dựa trên công nghệ số. Cách làm này giúp cán bộ, giảng viên, học viên hình thành tư duy ứng dụng, rèn luyện kỹ năng thao tác nhanh nhạy, linh hoạt và phát huy tinh thần sáng tạo, chủ động trong môi trường đào tạo. Coi trọng việc thực hiện các diễn đàn, câu lạc bộ học tập số, hội thi kỹ năng số và không gian sáng tạo để cán bộ, giảng viên, học viên chia sẻ, trao đổi và lan tỏa kinh nghiệm. Đây vừa là môi trường thực hành, vừa là cơ chế khuyến khích, động viên tinh thần học tập, nghiên cứu của cán bộ, giảng viên, học viên. Thông qua đó, phong trào không chỉ phát huy tính tích cực, tự giác mà còn tạo ra hiệu ứng thi đua rộng rãi, giúp cán bộ, giảng viên, học viên rèn luyện kỹ năng hợp tác, giao tiếp số và từng bước hình thành văn hóa học tập số trong các HV, TSQ Quân đội.
2.3.2. Đa dạng hóa các hình thức tổ chức thực hiện hiệu quả phong trào “Bình dân học vụ số” ở các HV, TSQ Quân đội.
Đa dạng hóa các hình thức tổ chức thực hiện phong trào “Bình dân học vụ số” giữ vị trí quan trọng trong việc tạo nên sức hút, sự lan tỏa và tính bền vững của phong trào trong các HV, TSQ Quân đội. Đây là biện pháp quyết định mức độ tham gia tích cực của các chủ thể trong khắc phục sự đơn điệu, cứng nhắc trong triển khai, đồng thời đáp ứng được yêu cầu vừa bảo đảm tính kỷ luật Quân đội, vừa phát huy tính chủ động, sáng tạo của mỗi cá nhân. Thông qua sự đa dạng về hình thức tổ chức, phong trào trở thành không gian học tập linh hoạt, gắn liền với thực tiễn đào tạo, góp phần bồi dưỡng năng lực số, nâng cao bản lĩnh chính trị và phát triển toàn diện cho mỗi quân nhân ở các HV, TSQ Quân đội.
Tổ chức thực hiện phong trào “Bình dân học vụ số” gắn liền với hoạt động giáo dục - đào tạo, nghiên cứu khoa học ở các HV, TSQ Quân đội. Trong các học phần, môn học có liên quan đến công nghệ thông tin, kỹ năng số, giảng viên phải chú trọng lồng ghép các buổi thảo luận nhóm, xử lý tình huống hoặc thực hành trực tiếp trên phần mềm, hệ thống mô phỏng. Việc gắn phong trào “Bình dân học vụ số” với chương trình đào tạo chính quy vừa củng cố tri thức, vừa rèn luyện kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin vào nhiệm vụ thực tiễn, bảo đảm tính thống nhất và hiệu quả trong giáo dục - đào tạo.
Thực hiện phong trào “Bình dân học vụ số” ở các HV, TSQ thông qua các hoạt động bổ trợ, ngoại khóa nhằm phát huy tính sáng tạo và tinh thần thi đua học tập, công tác của mọi quân nhân. Việc hình thành các câu lạc bộ học tập số, diễn đàn trao đổi kinh nghiệm, hội thi kỹ năng số hay các cuộc thi sáng tạo sản phẩm công nghệ tạo môi trường học tập sôi nổi, khuyến khích cán bộ, giảng viên, học viên phát huy năng lực, sáng kiến, đóng góp trực tiếp vào yêu cầu huấn luyện - đào tạo của nhà trường. Qua đó, phong trào vừa có tính hấp dẫn, vừa lan tỏa rộng rãi trong toàn trường.
Các HV, TSQ Quân đội tập trung “từng bước ứng dụng hiệu quả các công nghệ số phục vụ công tác chỉ huy, điều hành tác chiến, diễn tập, huấn luyện. Tổ chức phong trào “Bình dân học vụ số” trên nền tảng công nghệ số để đa dạng hóa phương thức học tập và quản lý ở các cơ quan, khoa giảng viên, đơn vị quản lý học viên. Các lớp học trực tuyến, thi trực tuyến, hệ thống học tập qua mạng nội bộ, ngân hàng dữ liệu số được triển khai, giúp cán bộ, giảng viên, học viên có điều kiện học tập mọi lúc, mọi nơi. Đồng thời, kết hợp đánh giá kết quả học tập, rèn luyện qua môi trường số, kết quả thi trực tuyến “Bình dân học vụ số”, góp phần hiện đại hóa quản lý, nâng cao tính khoa học, khách quan và hiệu quả của phong trào “Bình dân học vụ số” ở các HV, TSQ Quân đội.
2.3.3. Tăng cường biện pháp hỗ trợ, khuyến khích và đánh giá kết quả thực hiện phong trào “Bình dân học vụ số” ở các HV, TSQ Quân đội.
Chú trọng các biện pháp hỗ trợ, khuyến khích và đánh giá kết quả thực hiện phong trào “Bình dân học vụ số” có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm sự phát triển bền vững và chất lượng thực chất của phong trào ở các HV, TSQ Quân đội. Hỗ trợ, khuyến khích tạo động lực tinh thần và vật chất để cán bộ, giảng viên, học viên tích cực tham gia, khắc phục tình trạng hình thức, đối phó. Trong khi đó, việc đánh giá kết quả giúp kiểm chứng hiệu quả, xác định ưu điểm, hạn chế, từ đó kịp thời điều chỉnh, hoàn thiện nội dung và phương thức tổ chức. Sự kết hợp giữa ba yếu tố này góp phần thúc đẩy phong trào đi vào chiều sâu, phát huy vai trò rèn luyện tri thức và kỹ năng số của cán bộ, giảng viên, học viên, gắn liền với mục tiêu, chiến lược và sứ mệnh của các HV, TSQ Quân đội.
Tập trung triển khai các hình thức hỗ trợ phong phú, thiết thực cho cán bộ, giảng viên, học viên ở các HV, TSQ Quân đội được tham gia phong trào “Bình dân học vụ số”. Các HV, TSQ Quân đội tăng cường đầu tư trang bị cơ sở vật chất, thiết bị công nghệ, hệ thống mạng nội bộ, kho học liệu số phục vụ học tập, nghiên cứu, trao đổi của các tổ chức, cá nhân trong đơn vị; tạo điều kiện về thời gian, phân bổ hợp lý giữa học tập chính khóa và hoạt động thực hiện phong trào “Bình dân học vụ số”. Cùng với đó, cần gắn kết quả tham gia phong trào “Bình dân học vụ số” với tiêu chí thi đua - khen thưởng hàng năm, kết quả rèn luyện, hoặc tổ chức các cuộc thi, diễn đàn vinh danh sáng kiến, sản phẩm số của cán bộ, giảng viên, học viên. Việc khuyến khích không chỉ bằng hình thức khen thưởng vật chất mà còn thông qua sự ghi nhận, biểu dương tinh thần học tập, sáng tạo, qua đó lan tỏa tinh thần thi đua thực hiện phong trào “Bình dân học vụ số” ở các HV, TSQ Quân đội.
Đồng thời, chú trọng thực hiện cơ chế đánh giá khách quan, khoa học và thường xuyên đối với kết quả phong trào “Bình dân học vụ số”. Cấp ủy, chỉ huy các cấp phải tập trung nghiên cứu, thực hiện và ban hành bộ tiêu chí đánh giá cụ thể, gắn kết quả tham gia phong trào “Bình dân học vụ số” với chuẩn đầu ra về tri thức, kỹ năng và phẩm chất của học viên đào tạo. Đánh giá phải vừa phản ánh đúng thực chất, vừa chỉ ra những hạn chế để điều chỉnh, tạo động lực cho cán bộ, giảng viên, học viên ở các HV, TSQ Quân đội tiếp tục phấn đấu, phát huy tinh thần “7 dám”, tích cực đổi mới sáng tạo. Qua đó, bảo đảm phong trào “Bình dân học vụ số” không chỉ mang tính bề nổi, mà thực sự trở thành động lực rèn luyện, phát triển năng lực số của cán bộ, giảng viên, học viên trong điều kiện CĐS hiện nay.
3. Kết luận
Đổi mới nội dung, hình thức và biện pháp thực hiện phong trào “Bình dân học vụ số” là yêu cầu tất yếu nhằm đáp ứng xu thế chuyển đổi số trong giáo dục - đào tạo quân sự hiện nay. Quá trình này không chỉ góp phần nâng cao năng lực số cho cán bộ, giảng viên, học viên mà còn thúc đẩy hình thành môi trường học tập số toàn diện, hiện đại, gắn kết chặt chẽ giữa tri thức, công nghệ và phương pháp giáo dục mới. Kết quả nghiên cứu cho thấy, hiệu quả phong trào phụ thuộc trực tiếp vào sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chỉ huy; sự chủ động, sáng tạo của đội ngũ giảng viên, học viên; cùng điều kiện hạ tầng và cơ chế hỗ trợ đồng bộ. Để phong trào thực sự đi vào chiều sâu và bền vững, cần tiếp tục đổi mới tư duy, hoàn thiện cơ chế tổ chức, đa dạng hóa hình thức học tập, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và phát huy tinh thần tự học, tự rèn trong toàn quân, góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
Tài liệu tham khảo
(1) Ban Tuyên giáo Trung ương (2021), Chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
(2) Bộ Quốc phòng (2022), Chiến lược phát triển giáo dục nghề nghiệp trong Quân đội giai đoạn 2021-2030, Hà Nội.
(3) Bộ Tổng Tham mưu (2025), Báo cáo Tổng kết năm học 2024-2025, phương hướng nhiệm vụ năm học 2025-2026, Hà Nội.
