TS. Võ Thế Quân - ThS. Đoàn Thị Thúy -
Trường THPT Đông Đô, Tây Hồ, Hà Nội
Tóm tắt: Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quan tâm đến sự nghiệp trồng người. Trong tư tưởng của Người, sự nghiệp “trồng người” là việc “đại sự quốc gia”, bởi vậy nhiều lần Người viết thư gửi ngành giáo dục để căn dặn, động viên thầy và trò nỗ lực rèn luyện góp phần đưa đất nước ta "sánh ngang cường quốc năm châu". Bài viết này trân trọng giới thiệu Bức thư Bác Hồ gửi cho học sinh nhân ngày khai giảng năm học đầu tiên (1945-1946) của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Bức thư này có giá trị như Bản Tuyên ngôn của nền giáo dục cách mạng Việt Nam.
Từ khóa: Thư gửi học sinh, ngày khai trường đầu tiên, nền giáo dục hoàn toàn Việt Nam
Nhận bài: 1/9/2025; Biên tập: 2/9/2025; Duyệt đăng: 3/9/2025
1. Tư liệu lịch sử về Bức thư Bác Hồ gửi cho học sinh năm 1945
Ngày 2/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nay là nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, mở ra thời đại Hồ Chí Minh quang vinh trong lịch sử dân tộc Việt Nam.
Ngay trong những ngày đầu của chế độ mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh đề ra 3 nhiệm vụ cấp bách “chống giặc đói, chống giặc dốt, chống giặc ngoại xâm”. Bác đã phát động phong trào Bình dân học vụ để xóa nạn mù chữ cho nhân dân và chỉ đạo ngành giáo dục nhanh chóng mở lại trường cho con em nhân dân học tập.
Trong những ngày đầu thành lập nước, công việc bộn bề, thù trong giặc ngoài, nhưng Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn quan tâm tới thế hệ học sinh tương lai của đất nước. Bác đã dành thời gian viết thư gửi cho học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của chế độ mới. Bức thư này đã đi vào tâm thức của biết bao thế hệ học sinh từ ngày thành lập nước đến nay. Để cho các thế hệ người Việt Nam hiểu sâu sắc bức thư quan trọng này, cần tìm những tư liệu lịch sử về bức thư của Bác Hồ năm 1945.
Chúng tôi đã tìm hiểu tư liệu từ Bộ sách Hồ Chí Minh toàn tập và các tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III. Bức thư của Bác được in trong Tập 4 (1945 - 1946), Hồ Chí Minh, Toàn tập, trang 34,35, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000. Trong phần ghi chú, văn bản này được ghi như sau: “Viết khoảng tháng 9/1945. Tài liệu lưu trữ tại Phòng lưu trữ, Văn phòng Hội đồng Chính phủ”.
Bức thư Bác Hồ gửi cho các em học sinh nhân ngày khai trường năm 1945 (văn bản gốc).
Từ văn bản lưu trữ gốc có thể biết, Bức thư được Bác viết vào tháng 9/1945. Dưới Bức thư của Bác, Giám đốc Tiểu học vụ Bắc Bộ ký ngày 1/10/1945 với dòng chữ: “Sao lục, chuyển đạt: các ông, các bà Hiệu trưởng các trường và kỹ nghệ sơ cấp, các ông ủy viên giáo dục hàng tỉnh”.
Như vậy, vào tháng 9/1945, giữa bộn bề công việc cấp thiết của đất nước, Bác vẫn đặc biệt quan tâm tới giáo dục, đã dành thời gian viết thư cho các em học sinh và chuyển sang cho Giám đốc Tiểu học vụ Bắc Bộ gửi đến các em học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên năm 1945 của nước Việt Nam độc lập.
Từ các tư liệu lịch sử, xin được thiết kế Bức thư của Hồ Chủ tịch trên nền văn bản hiện đại cho phù hợp với cách cảm nhận của thế hệ trẻ hiện nay, gồm:
- Ảnh chân dung Bác trên nền Cờ Đảng và Cờ Tổ quốc.
- Nội dung Bức thư lấy nguyên bản từ Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III.
- Chữ ký của Bác lấy nguyên bản từ bút tích của Bác ghi trong trang đầu Sổ vàng của Trường Nguyễn Ái Quốc, tháng 9/1949 (Chủ tịch Hồ Chí Minh, bút danh và bút tích, NXB Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 2007, tr.85).
Bức thư Bác Hồ gửi cho các em học sinh nhân ngày khai trường năm 1945 (dưới dạng văn bản hiện đại.)
2. Bức thư của Bác Hồ gửi cho các em học sinh năm 1945 là Bản Tuyên ngôn của nền giáo dục cách mạng Việt Nam
Ngày 2 tháng 9 năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, đánh dấu bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử dân tộc: Từ thân phận nô lệ trở thành người làm chủ đất nước. Ngay sau khi giành độc lập, bên cạnh việc củng cố chính quyền cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặc biệt quan tâm đến sự nghiệp giáo dục - một lĩnh vực bị tàn phá nặng nề bởi ách thống trị thực dân, phát xít. Trong bối cảnh vô vàn khó khăn của những ngày đầu lập quốc, Người vẫn dành thời gian viết bức thư gửi cho các em học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam độc lập.
Bức thư của Bác chứa đựng tầm vóc tư tưởng lớn lao, thể hiện ngắn gọn, súc tích và xúc động triết lý giáo dục cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đó không chỉ là lời nhắn nhủ, động viên các em học sinh mà chính là Bản Tuyên ngôn của nền giáo dục cách mạng Việt Nam - nền giáo dục mới, nền giáo dục dân chủ, tiến bộ, vì con người, vì độc lập, tự do, hạnh phúc của dân tộc Việt Nam.
Nội dung bức thư là lời nhắc nhở sâu sắc đối với ngành Giáo dục trong việc giữ gìn và phát huy những giá trị cốt lõi của nền giáo dục cách mạng mà Bác Hồ đã đặt nền móng từ buổi đầu lập quốc. Nội dung bức thư có ý nghĩa là Bản Tuyên ngôn giáo dục khai sinh nền giáo dục cách mạng Việt Nam, thể hiện ở những điểm sau:
2.1. “Từ giờ phút này trở đi, các em bắt đầu nhận một nền giáo dục hoàn toàn Việt Nam”. “Một nền giáo dục của một nước độc lập, một nền giáo dục sẽ đào tạo các em trở thành những công dân hữu ích cho nước Việt Nam, một nền giáo dục làm phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có của các em”. Với những dòng chữ ngắn gọn, Bác Hồ đã tuyên bố khai sinh nền giáo dục mới hoàn toàn Việt Nam, nền giáo dục của một nước độc lập. Bác cũng chỉ ra mục đích và nội dung của nền giáo dục mới:
Mục đích giáo dục: “Đào tạo các em trở thành những công dân hữu ích cho nước Việt Nam”
Nội dung giáo dục: “Làm phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có của các em”. Đây là tư tưởng thiên tài của một nhà giáo dục vĩ đại có tầm nhìn vượt thời đại. Năm 2013, tại Nghị quyết 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 của BCH Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam đã yêu cầu ngành Giáo dục thực hiện lời chỉ dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học”.
Trước Cách mạng Tháng Tám, nền giáo dục thực dân nặng tính nô dịch, chỉ nhằm đào tạo một lớp người phục tùng bộ máy cai trị. Bác Hồ đã khẳng định rõ: Từ nay trở đi, nền giáo dục Việt Nam phải được xây dựng trên một nền tảng hoàn toàn mới - nền giáo dục của nhân dân, vì nhân dân, phục vụ độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã mở ra hướng đi mang tính cách mạng cho giáo dục Việt Nam: Xóa bỏ nền giáo dục nô lệ và thiết lập một nền giáo dục dân tộc, dân chủ, tiến bộ. Tư tưởng ấy không những đúng trong bối cảnh đất nước vừa giành được độc lập, mà đến nay vẫn là kim chỉ nam cho đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục quốc dân.
Đào tạo con người mới, con người của xã hội độc lập, tự do: Một nền giáo dục phải hướng tới việc “Phát triển những năng lực sẵn có của các em”, hình thành lớp người biết suy nghĩ độc lập, hành động có trách nhiệm, gắn bó với cộng đồng và Tổ quốc.
2.2. Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi gắm niềm tin và hy vọng vào những thế hệ học sinh của nước Việt Nam độc lập. Bác viết: “Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp được hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em”
Bác mong mỏi đất nước ta sẽ “bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu”. Đó chính là mục tiêu của cách mạng Việt Nam là xây dựng đất nước phồn vinh, hùng cường, nhân dân ấm no, hạnh phúc, có vị trí quốc tế xứng đáng sánh vai với các cường quốc năm châu.
Để đạt được mục tiêu vĩ đại đó, Bác trông mong ở việc học tập của các em học sinh, bởi vì học sinh là thế hệ tương lai, là chủ nhân của đất nước. Có học tập, có kiến thức mới xây dựng và bảo vệ Tổ quốc phát triển phồn vinh, thịnh vượng.
Đó là niềm tin vững chắc vào thế hệ trẻ của Chủ tịch Hồ Chí Minh là mong muốn nuôi dưỡng và đào tạo thế hệ cách mạng cho đời sau để đất nước phát triển trường tồn.
Giáo dục tinh thần yêu nước, ý thức trách nhiệm công dân: Khơi dậy trong mỗi học sinh niềm tự hào dân tộc và ý thức rằng việc học không chỉ vì bản thân, mà còn vì tương lai của đất nước.
Học để hành, học để góp phần xây dựng nước nhà: Đây là tư tưởng xuyên suốt trong triết lý giáo dục Hồ Chí Minh - học không phải để có bằng cấp, địa vị, mà để phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân.
Giáo dục nhà trường phải gắn liền với giáo dục xã hội và giáo dục gia đình. Trong bức thư Bác nhắc nhở: “Ngoài giờ học ở trường, tham gia các hội cứu quốc để tập luyện thêm cho quen với đời sống chiến sỹ và để giúp đỡ một vài việc nhẹ nhàng trong cuộc phòng thủ đất nước”.
Bức thư gửi học sinh năm 1945 của Bác không chỉ thể hiện tình cảm yêu thương với thế hệ trẻ, mà còn đặt ra một luận điểm xuyên suốt mang tính chiến lược: Giáo dục chính là nền tảng cho sự trường tồn và phát triển của dân tộc. Lời khẳng định đó không chỉ là sự động viên, mà hàm chứa là một tuyên ngôn về vai trò của giáo dục đối với vận mệnh quốc gia. Trong bối cảnh đất nước vừa giành độc lập, Bác đã không chọn những khẩu hiệu chính trị nặng nề, mà dùng chính sự học, công việc tưởng như âm thầm, để nhấn mạnh vai trò quyết định cho tương lai dân tộc. Đây là một tư duy giáo dục tiến bộ, nhân văn, vượt trước thời đại.
Bác không xem học sinh chỉ là “người học”, mà là chủ thể kiến tạo tương lai dân tộc. Người nhìn thấy ở từng trang vở, từng nỗ lực học tập hôm nay là mầm mống của một đất nước tự cường, là hình ảnh của một dân tộc có thể “sánh vai với các cường quốc năm châu”. Điều đó cho thấy, Bác Hồ không coi giáo dục đơn thuần là lĩnh vực tri thức, mà là một động lực phát triển xã hội, một phương thức kiến quốc vững chắc. Tư tưởng này sau đó đã trở thành nền tảng cho quan điểm “Giáo dục là quốc sách hàng đầu” trong suốt tiến trình cách mạng Việt Nam. Các chủ trương, chính sách giáo dục của Đảng và Nhà nước ta qua các thời kỳ đều thấm nhuần quan điểm này, từ việc xóa mù chữ, phổ cập giáo dục, đến đổi mới chương trình, hội nhập quốc tế, chuyển đổi số, phát động phong trào Bình dân học vụ số hiện nay.
Như vậy, từ bức thư ngắn gọn gửi học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định một chân lý lớn: Muốn đất nước độc lập thực sự, phát triển bền vững và vươn lên sánh vai cường quốc năm châu, nhất định phải lấy giáo dục làm gốc, lấy sự học làm động lực.
Một trong những điểm nổi bật làm nên giá trị tư tưởng sâu sắc và khác biệt của bức thư năm 1945 là tinh thần dân chủ, khích lệ sự học được thể hiện một cách tinh tế, tự nhiên. Trong những dòng viết ngắn gọn gửi học sinh, Chủ tịch Hồ Chí Minh không dùng lời lẽ mang tính mệnh lệnh, áp đặt hay khuyên răn nặng nề, mà chọn cách động viên, gợi mở, truyền cảm hứng bằng tình cảm và niềm tin.
Thật xúc động khi Bác viết: “Các em hãy nghe lời tôi, lời của một người anh lớn lúc nào cũng ân cần mong mỏi cho các em được giỏi giang. Trong năm học tới đây, các em hãy cố gắng, siêng năng học tập, ngoan ngoãn, nghe thầy, yêu bạn”. Câu văn ấy thể hiện rõ sự tôn trọng cá nhân, đề cao ý chí và nỗ lực tự thân của người học, khẳng định vai trò chủ thể tích cực của học sinh trong quá trình giáo dục. Đây là tinh thần dân chủ, nhân văn trong tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh: Mỗi học sinh là một cá nhân có quyền được học tập, được phát triển, được nuôi dưỡng hoài bão và cũng là người gánh vác một phần tương lai dân tộc.
Bác không lấy lý do đất nước còn khó khăn để kêu gọi hy sinh việc học, ngược lại, Bác khuyến khích học tập như một nghĩa vụ cao cả, một vinh dự lớn lao, qua đó thể hiện rõ quan điểm: Học tập không chỉ là quyền lợi, mà còn là trách nhiệm thiêng liêng với bản thân và với Tổ quốc. Tinh thần khuyến học của Bác thể hiện trong toàn bộ cuộc đời hoạt động cách mạng của Người, từ việc thành lập các lớp bình dân học vụ để xóa mù chữ ngay sau Cách mạng Tháng Tám, đến những lời kêu gọi toàn dân học tập, những lần thăm trường, viết thư cho giáo viên, học sinh, sinh viên. Tư tưởng “Học để làm người, Học để phụng sự Tổ quốc và nhân loại” (bút tích của Bác ghi tại trang đầu cuốn Sổ vàng Trường Nguyễn Ái Quốc, tháng 9/1949) trở thành trụ cột của triết lý giáo dục cách mạng Việt Nam.
Từ tinh thần ấy, chúng ta rút ra bài học quan trọng cho công tác giáo dục hiện nay: Muốn đổi mới giáo dục thành công thì không thể tách rời việc trao quyền chủ động cho người học, xây dựng môi trường học tập dân chủ, tôn trọng, truyền cảm hứng và khơi dậy động lực nội tại, đúng như phương pháp mà Bác Hồ đã từng truyền thụ qua nội dung bức thư gửi các em học sinh năm 1945.
3. Vận dụng và phát huy giá trị bức thư của Bác trong giáo dục hiện nay
Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tư tưởng giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong bức thư gửi các em học sinh năm 1945 cần tiếp tục được nghiên cứu, vận dụng linh hoạt và sáng tạo, cụ thể:
Khơi dậy ý chí, khát vọng học tập và cống hiến trong học sinh, nhất là thế hệ trẻ trong thời đại mới;
Đưa tư tưởng Hồ Chí Minh vào giáo dục tư tưởng, đạo đức, lối sống và lý tưởng cách mạng trong nhà trường;
Xây dựng môi trường học tập dân chủ, nhân văn, lấy người học làm trung tâm, phát huy năng lực và phẩm chất cá nhân;
Tăng cường vai trò của giáo viên và nhà trường trong việc giáo dục toàn diện, không chỉ tri thức mà cả nhân cách, tinh thần yêu nước và trách nhiệm xã hội.
Việc học tập và làm theo tư tưởng giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh qua bức thư lịch sử ấy không chỉ là truyền thống, mà còn là kim chỉ nam cho sự nghiệp phát triển giáo dục Việt Nam trong thời đại mới - vừa giữ gìn bản sắc dân tộc, vừa vươn tới chuẩn mực quốc tế.
4. Kết luận
Bức thư của Bác Hồ gửi các em học sinh nhân ngày khai trường năm 1945 được coi là Bản Tuyên ngôn giáo dục, khai sinh nền giáo dục cách mạng Việt Nam. Đó là ngọn đèn pha dẫn đường cho sự nghiệp chấn hưng nền giáo dục Việt Nam, là tình cảm sâu sắc và niềm tin mãnh liệt mà Bác gửi gắm cho các thế hệ học sinh - chủ nhân tương lai của đất nước.
Từ tình yêu thương chân thành với học sinh, đến những tư tưởng lớn về vai trò của giáo dục đối với tương lai dân tộc, Bác Hồ đã đặt nền móng cho một nền giáo dục nhân văn, tiến bộ, vì con người và vì đất nước. Tư tưởng ấy không chỉ có ý nghĩa trong lịch sử mà còn tiếp tục soi sáng con đường đổi mới và phát triển giáo dục nước ta hiện nay.
Trong kỷ nguyên hội nhập và chuyển đổi số, ngành Giáo dục cần giữ vững giá trị cốt lõi mà Bác Hồ đã xác lập: Giáo dục phải vì sự phát triển toàn diện con người, vì độc lập dân tộc và tương lai đất nước. Việc học tập, vận dụng và phát huy những tư tưởng trong bức thư thiêng liêng ấy chính là cách thiết thực nhất để tiếp nối tinh thần Hồ Chí Minh, xây dựng một nền giáo dục Việt Nam hiện đại, nhân bản và bền vững.
80 năm qua, thực hiện minh triết giáo dục Hồ Chí Minh, nền giáo dục cách mạng Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu quan trọng và đang tiếp tục đổi mới căn bản, toàn diện, thực hiện sứ mệnh cao cả đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho kỷ nguyên vươn mình phát triển phồn vinh, thịnh vượng của dân tộc.
Bức thư gửi cho các em học sinh năm 1945 đã làm nổi bật tầm nhìn chiến lược vượt thời đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh - Nhà giáo dục vĩ đại, Người khai sáng nền giáo dục cách mạng Việt Nam. Các thế hệ người Việt Nam mãi mãi khắc sâu lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh và ra sức phấn đấu xây dựng đất nước Việt Nam phồn vinh, thịnh vượng, để sớm sánh vai với các cường quốc năm châu.
---------------
Tài liệu tham khảo
[1]. Đảng Cộng sản Việt Nam (2013), Nghị quyết số 29-NQ/TƯ, Hà Nội ngày 04 tháng 11 năm 2013. Hội nghị lần thứ Tám Ban chấp hành Trung ương Khóa XI, Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo
[2]. Hồ Chí Minh (1945), “Thư gửi học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa”, Hồ Chí Minh, Toàn tập, Tập 4, Nxb. Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội 2002, tr.32
[3]. Hồ Chí Minh (1945), “Những nhiệm vụ cấp bách của Nhà nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa”, Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 4, Nxb. Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội 2011, tr.7
[4]. Chủ tịch Hồ Chí Minh, bút danh và bút tích, NXB Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 2007.
