PGS.TS. Phạm Đức Quang -
Ủy viên Tiểu ban Giáo dục phổ thông,
Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực
Tóm tắt: Ta biết rằng, giáo dục nếu được thực hiện tốt thì sẽ góp phần nâng cao dân trí, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho xã hội. Vì thế, nhiều nước trên thế giới đã triển khai giáo dục bắt buộc, với một số năm nhất định, tùy theo điều kiện từng quốc gia. Trên cơ sở tham khảo một số tư liệu, bài viết này góp phần làm rõ thêm bức tranh chung về giáo dục bắt buộc ở một số nước. Theo đó, biết được quan niệm về giáo dục bắt buộc; hình dung được sơ bộ lịch sử giáo dục bắt buộc; biết được số năm thực hiện giáo dục bắt buộc ở từng quốc gia. Những thông tin đó có thể xem như cơ sở cho đề xuất giải pháp chính sách về giáo dục bắt buộc ở nước ta.
Từ khóa: Giáo dục, bắt buộc, dữ liệu thống kê, trên thế giới
1. Quan niệm về giáo dục bắt buộc
1.1. Quan niệm về giáo dục bắt buộc ở một số quốc gia
Giáo dục bắt buộc là quy định, yêu cầu của Nhà nước về chương trình (nội dung) giáo dục tối thiểu đối với công dân.
Giáo dục bắt buộc thường được quy định trong các Công ước quốc tế [2], như: Tuyên ngôn toàn thế giới về Quyền con người (năm 1984); Quyền kinh tế - xã hội và văn hóa (năm 1966); Công ước Liên hợp quốc về Quyền trẻ em (năm 1990).
Phần lớn các nước quy định về giáo dục bắt buộc trong các văn bản luật, trong đó đều nêu rõ trách nhiệm của nhà nước, cung cấp các điều kiện học tập và miễn học phí cho người học. Luật giáo dục bắt buộc yêu cầu trẻ em phải học (ở trường công lập hoặc trường tư thục được nhà nước công nhận) trong một khoảng thời gian nhất định (đã định). Có thể có một số ngoại lệ nào đó, như giáo dục tại nhà, nhưng hầu như mỗi quốc gia (hay giữa các tiểu bang trong quốc gia có nhiều bang) đều có quy định riêng về thời điểm (độ tuổi) trẻ em phải bắt đầu đi học và phải học đến bao nhiêu tuổi trước khi rời trường học.
Việc hoàn thành giáo dục bắt buộc không chỉ căn cứ vào số lượng huy động trẻ em đến tuổi đi học hằng năm mà phải căn cứ vào số học sinh tốt nghiệp ra trường sau khi học xong chương trình đã định. Giáo dục bắt buộc khác với việc đi học bắt buộc, tức là, cha mẹ có nghĩa vụ phải gửi con đến trường (đi học), để đảm bảo rằng, con cái họ được dạy dỗ và đặc quyền của mọi trẻ em phải là có học vấn.
Đến nay, trên thế giới, số năm dành cho giáo dục bắt buộc thường không giống nhau. Thông thường, với giáo dục bắt buộc, trẻ em phải bắt đầu đi học lúc đủ 6 tuổi và học liên tục cho đến khi ít nhất 16 tuổi (đủ để tham gia lao động, sản xuất).
Luật giáo dục bắt buộc được đưa ra không chỉ để cải thiện tỷ lệ về người biết chữ (xoá mù chữ) mà còn để ngăn chặn tình trạng lạm dụng lao động trẻ em (trước tuổi lao động) trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.
Tuy nhiên, bên cạnh luồng ý kiến cho rằng, giáo dục bắt buộc cần được coi trọng và thấy hữu ích (ở nhiều quốc gia), thì vẫn còn một số nơi (một số người) lại coi đó là quan điểm lỗi thời và phản tác dụng trong thế giới ngày nay. Vì thế, giáo dục bắt buộc đã nhiều lần bị chỉ trích gay gắt. Những người chỉ trích giáo dục bắt buộc cho rằng, làm như vậy là vi phạm quyền tự do của trẻ em; chỉ là một cách thức kiểm soát của chính quyền; không hiệu quả trong việc dạy trẻ em cách đối phó với những phức tạp của thế giới thực bên ngoài trường học; có thể có tác động tiêu cực ngày càng cao hơn đến trẻ em, như tỷ lệ thờ ơ, bắt nạt, căng thẳng và trầm cảm…
1.2. Quan niệm về giáo dục bắt buộc ở Việt Nam
Theo khoản 9, Điều 5, Luật Giáo dục 2019 [22] thì Giáo dục bắt buộc được hiểu là giáo dục mà mọi công dân trong độ tuổi quy định bắt buộc phải học tập để đạt được trình độ học vấn tối thiểu theo quy định của pháp luật và được Nhà nước bảo đảm điều kiện để thực hiện.
Khoản 1, Điều 14, Luật Giáo dục năm 2019, quy định giáo dục tiểu học là giáo dục bắt buộc.
Điểm a, khoản 1, Điều 28, Luật Giáo dục năm 2019, quy định Giáo dục tiểu học được thực hiện trong 05 năm học, từ lớp một đến hết lớp năm. Tuổi của học sinh vào học lớp một là 06 tuổi và được tính theo năm.
Như thế, giáo dục tiểu học (ở Việt Nam) là bắt buộc, có nghĩa là mọi công dân trong độ tuổi này bắt buộc phải học tập để đạt được trình độ học vấn tối thiểu theo quy định. Bởi lẽ giáo dục tiểu học được xem là điều kiện cơ bản, nền móng ban đầu để nâng cao dân trí, là cơ sở ban đầu hết sức quan trọng cho việc đào tạo trẻ em trở thành công dân tốt của đất nước, nguồn nhân lực có chất lượng cao trong tương lai cho xã hội.
2. Sơ bộ nguồn gốc của giáo dục bắt buộc
Từ xa xưa, ở Judea cổ đại, ngay trước khi cuốn “Nền cộng hòa” (The Republic) của Plato phổ biến ý tưởng về giáo dục bắt buộc, các nhà lãnh đạo Do Thái đã yêu cầu các bậc cha mẹ, tối thiểu phải cung cấp một sự giáo dục (có thể không chính thức) cho con cái của họ. Trên thực tế, các giáo sĩ Do Thái đã thành lập một số trường học khắp khu vực và khuyến khích các bậc cha mẹ cho con cái họ đến trường, bắt đầu từ 6 tuổi.
Liên minh Bộ ba Aztec (cai trị miền trung Mexico ngày nay), vào thế kỷ 15 và đầu thế kỷ 16, được công nhận rộng rãi là quốc gia đầu tiên bắt buộc mọi trẻ em phải đi học.
Ở châu Âu, với cuộc Cải cách (bắt đầu từ năm 1524), Martin Luther đã kêu gọi Luật giáo dục bắt buộc để đảm bảo nhiều người Cơ Đốc giáo có thể tự đọc Kinh thánh. Cải cách này được lan rộng khắp châu Âu, kéo theo việc ban hành Luật giáo dục bắt buộc cũng được mở rộng theo. Riêng Scotland thiết lập một nhiệm vụ giáo dục riêng cho trẻ em của các gia đình đặc quyền vào năm 1496 (mà không dành cho nhóm trẻ của thường dân), cho đến khi Đạo luật thành lập trường học được ban hành năm 1616.
Theo đó, giáo dục bắt buộc dần được lan rộng ra những nơi khác trên thế giới, chủ yếu dựa trên các hệ thống do Phổ thiết lập, vào năm 1763.
Ở Nhật Bản, giáo dục bắt buộc được thành lập không lâu sau Cải cách Minh Trị năm 1868. Ban đầu, nó bị ảnh hưởng mạnh mẽ bởi Hệ thống giáo dục nước Phổ. Sau Chiến tranh thế giới lần thứ hai, nó được tái xây dựng ở mức độ lớn và nền giáo dục mới hiện đại, bị ảnh hưởng lớn bởi mô hình giáo dục Hoa Kỳ.
Ở Trung Quốc, năm 1986, đã ban hành Luật Giáo dục bắt buộc 9 năm. Tuy nhiên, do quá đông dân nên Trung Quốc không thể thực hiện miễn phí THCS ngay, mà thực hiện từng bước, nơi thuận lợi làm trước, nơi khó khăn làm sau, mãi đến năm 2006, Trung Quốc mới miễn phí ở THCS 100% trên phạm vi toàn quốc.
Ở Hoa Kỳ, Luật giáo dục bắt buộc có từ khá sớm. Massachusetts trở thành bang đầu tiên của Hoa Kỳ ban hành Luật giáo dục bắt buộc, vào năm 1852, sau đó đã thông qua luật mới (tương tự) vào năm 1917, khi đó vẫn còn là thuộc địa của Anh. Luật năm 1852 yêu cầu mọi thành phố và thị trấn phải có trường tiểu học, tập trung vào dạy Ngữ pháp và Số học cơ bản. Nếu bậc cha mẹ (nào đó) mà từ chối cho con đi học thì sẽ bị phạt tiền và (trong một số trường hợp) bị tước quyền làm cha mẹ, khi đó con cái của họ phải đi học nghề (do người khác chỉ dạy).
Cũng trong khoảng thời gian đó, nhiều bang của Hoa Kỳ đã ban hành Luật giáo dục bắt buộc để đưa giáo dục thoát khỏi kiểm soát của các trường giáo xứ và dành cho các trường công do nhà nước điều hành. Động thái này được thực hiện chủ yếu để đối phó với tình trạng gia tăng người nhập cư và tư tưởng của Giáo hội Công giáo. Tòa án Tối cao sau đó đã bác bỏ cái gọi là bắt buộc học sinh chỉ được học tại các trường công lập. Mississippi là bang cuối cùng của Mỹ thông qua Luật bắt buộc phải đi học, vào năm 1917.
Tuy nhiên, việc thực thi Luật này của các tiểu bang hầu như không hiệu quả cho đến khi họ thực sự nhận ra giá trị của lực lượng lao động đã qua giáo dục (tức là nguồn nhân lực có chất lượng cao, được đào tạo cơ bản).
3. Tổng hợp về giáo dục bắt buộc từ một số kết quả nghiên cứu
Đến nay, có khá nhiều nghiên cứu và qua các công bố (mà chúng tôi có được) bước đầu cho thấy bức tranh chung về giáo dục bắt buộc.
Chẳng hạn, nhóm nghiên cứu của Viện Khoa học giáo dục Việt Nam (Nguyễn Lộc, Đào Thái Lai, Nguyễn Thị Hồng Vân)[1], đã tìm hiểu, tham khảo về giáo dục của một số quốc gia, cho thấy: Hầu hết các nước quy định giáo dục cơ bản bắt buộc (khoảng 9 - 10 năm). Chẳng hạn, giáo dục bắt buộc ở các nước: Hungary, Bắc Ireland, Hà Lan, là 12 năm; ở Anh, Bắc Ailen, Scotland, Xứ Wales, Nga, là 11 năm; ở Ireland, Phần Lan, Pháp, Đức, New Zealand, Singapore, Mỹ, là 10 năm; ở Canada, Malaysia, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Thụy Sĩ, Nam Phi, Ý, là 9 năm.
Một số nghiên cứu khác cũng cho thấy [10]:
- Hầu hết các nước quy định tuổi vào học lớp một là 6 tuổi, một số nước như Anh, xứ Wales, Bắc Ailen, Hà Lan, New Zealand, Úc, học sinh đi học lớp một từ 5 tuổi; một vài nước như Phần Lan, Nam Phi, học sinh đi học lớp một từ 7 tuổi; còn ở các nước Pháp, Đức, Hungary, Ý, Thụy điển, Thụy Sĩ, Tây Ban Nha, Canada, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, học sinh đi học lớp một từ 6 tuổi; có một số nước, như Malaysia, Pháp... giáo dục bắt buộc ngay từ tiểu học, thậm chí là bắt đầu từ một vài lớp cuối ở mầm non.
- Số năm học ở tiểu học về cơ bản là 6 năm (và cũng là giáo dục bắt buộc), một số nước như Pháp, Nga, tiểu học có 5 năm học. Tuy nhiên, tiểu học ở Trung Quốc có thể 5 năm (vùng dân tộc) và 6 năm (ở phần lớn các vùng khác).
- Riêng ở Hàn Quốc, giáo dục bắt buộc là 9 năm (giai đoạn ở tiểu học và THCS). Trẻ em từ 3 - 5 tuổi thuộc giai đoạn mẫu giáo, không bắt buộc đến lớp; trẻ bắt đầu vào lớp một khi đủ 6 tuổi. Tiểu học kéo dài 6 năm học, từ 6 - 12 tuổi; THCS 3 năm học, từ 13 - 15 tuổi; THPT 3 năm học, từ 16 - 18 tuổi.
- Ở Đức, giáo dục cả ngày là bắt buộc tới tận 15 - 16 tuổi. Sau đó, thanh thiếu niên bắt buộc phải tới trường, ít nhất là ở các cơ sở nửa ngày, đến tận 19 tuổi.
- Ở Hà Lan, học sinh nào rời trường học cả ngày ở tuổi 16 phải tiếp tục học ở các cơ sở giáo dục nửa ngày (nào đó), đến tận 18 tuổi.
- Ở Malaysia, giáo dục phổ thông hiện nay là 11 năm chia thành 2 bậc (tiểu học và trung học); trong đó, ở tiểu học, trẻ em đi học từ 7 tuổi, thời gian dành cho giáo dục tiểu học bắt buộc là 6 năm. Tiểu học được chia làm 2 giai đoạn: giai đoạn 1 gồm 3 năm (từ lớp một đến lớp ba), giai đoạn 2 gồm 3 năm (từ lớp bốn đến lớp sáu). Hết lớp sáu, học sinh phải trải qua kỳ thi cuối cấp tiểu học.
- Ở Nga, giáo dục phổ thông bắt buộc gồm 11 năm (từ 6 - 17 tuổi), bao gồm 3 giai đoạn: tiểu học (lớp 1 - 4), THCS (lớp 5 - 9), THPT (lớp 10 - 11). Tuy nhiên, trong một số trường hợp, học sinh có thể rời trường sau 15 tuổi nếu cha mẹ hoặc chính quyền cho phép.
- Ở Phần Lan, giai đoạn giáo dục cơ sở từ 7 - 16 tuổi, tại trường phổ thông “hỗn hợp” trong 9 năm, là giáo dục bắt buộc. Sau khi kết thúc giai đoạn giáo dục cơ sở và nhận chứng chỉ, học sinh có thể tiếp tục học lên THPT hoặc học trung học nghề.
4. Dữ liệu thống kê của ngân hàng thế giới và UNESCO về giáo dục bắt buộc
Dữ liệu về giáo dục theo quốc gia từ UNESCO và Ngân hàng Thế giới5 (được thống kê bởi Viện Thống kê của UNESCO và được xuất bản bởi Ngân hàng Thế giới), cho thấy:
- Venezuela là nước có số năm giáo dục bắt buộc cao nhất, với 17 năm, trẻ đi học bắt đầu từ khi còn nhỏ (được liệt kê là 0 tuổi) và bắt buộc cho đến khi 16 tuổi.
- Đứng thứ hai là Guatemala (một quốc gia Nam Mỹ), yêu cầu 16 năm học bắt buộc (từ 1 tuổi).
- Đứng thứ ba là nhóm 6 quốc gia yêu cầu học sinh của họ phải hoàn thành 15 năm giáo dục bắt buộc, gồm: Cộng hòa Dominica, Pháp, Israel, Ecuador, Tonga, El Salvador.
- Đứng thứ tư là nhóm 9 quốc gia, (chủ yếu là vùng Mỹ Latinh), quy định 13 năm học bắt buộc, gồm: Nhóm nói tiếng Hà Lan của Sint Maarten, Curacao, Nauru, Mexico, Argentina, Peru, Urugoay, Brazil, Bolivia.
- Đứng thứ năm là nhóm 13 quốc gia triển khai 13 năm giáo dục bắt buộc.
- Đứng thứ sáu là nhóm hơn 20 quốc gia (bao gồm cả Hoa Kỳ) yêu cầu 12 năm học bắt buộc.
- Đứng thứ bảy là nhóm có 16 quốc gia mong muốn học sinh hoàn thành 11 năm giáo dục bắt buộc (UK nằm trong số những quốc gia mong muốn học sinh của mình được hưởng nền giáo dục bắt buộc 11 năm).
- Đứng thứ tám là nhóm có 41 quốc gia bắt buộc học sinh của họ phải hoàn thành 10 năm học bắt buộc.
- Đứng thứ chín là nhóm có 41 quốc gia khác có chương trình giáo dục bắt buộc kéo dài 9 năm.
- Đứng thứ mười là nhóm có 12 quốc gia yêu cầu 8 năm học bắt buộc.
- Đứng thứ mười một là nhóm có 10 quốc gia yêu cầu 7 năm học bắt buộc.
- Đứng thứ mười hai là nhóm có 18 quốc gia yêu cầu giáo dục 6 năm.
- Đứng thứ mười ba là nhóm có 3 quốc gia chỉ cần học sinh của họ hoàn thành 5 năm giáo dục bắt buộc (số năm học bắt buộc ít nhất theo báo cáo), gồm: Myanmar, Bangladesh, Madagascar.
- Cuối cùng, có 22 quốc gia (và vùng lãnh thổ) không có dữ liệu báo cáo về số năm giáo dục bắt buộc.
Số liệu thống kê trên cho thấy, số năm dành cho giáo dục bắt buộc dao động trong khoảng từ 5 - 17 năm, tùy theo quốc gia. Tuy nhiên, đa số các nước dành 9 - 10 năm cho giáo dục bắt buộc (có thể hiểu là từ lớp một đến lớp chín hoặc lớp mười). Ngoài 22 quốc gia không có số liệu, có thể thấy, hầu hết các quốc gia đều thực hiện giáo dục tiểu học là bắt buộc (với khoảng 5 - 6 năm).
Lý do chính để thực hiện giáo dục bắt buộc là hầu hết các quốc gia đều nhận thức được tầm quan trọng của nguồn nhân lực đã qua đào tạo (có chất lượng cao). Hơn nữa, bắt buộc đi học tiểu học còn góp phần giảm tình trạng lạm dụng lao động sớm ở trẻ em.
5. thay cho lời kết
Lịch sử giáo dục thế giới nói chung, lịch sử giáo dục bắt buộc nói riêng, cho thấy tư tưởng giáo dục bắt buộc dành cho trẻ xuất hiện khá sớm, từ xa xưa, ở Judea cổ đại, sau đó thực sự thành luật (bắt buộc ở một số quốc gia) khoảng từ thế kỷ 16 đến nay.
Hiện nay, (theo dữ liệu năm 2021 của Ngân hàng Thế giới và UNESCO) thì trên thế giới, số năm giáo dục bắt buộc thường là 9 - 10 năm (từ lớp một đến lớp chín hoặc mười), cũng có những nước dành ít hơn 9 năm cho giáo dục bắt buộc và cũng có những nước dành từ 10 năm trở lên (thậm chí 16 - 17 năm) cho giáo dục bắt buộc.
Với hầu hết các quốc gia, giáo dục tiểu học là bắt buộc (với khoảng 5 - 6 năm, tùy điều kiện cụ thể từng nước).
Ở hầu hết các quốc gia, lý do chính để thực hiện giáo dục bắt buộc là do đã nhận thức được tầm quan trọng của nguồn nhân lực được qua đào tạo (được xoá mù chữ). Nếu chỉ là lao động giản đơn, thủ công thì không bắt buộc người lao động phải biết chữ, nhưng khi khoa học kỹ thuật phát triển, lực lượng sản xuất phát triển, lao động có sử dụng công cụ, máy móc, thì bắt buộc người lao động phải biết chữ mới có thể điều khiển, vận hành được. Hơn nữa, đó còn được xem như giải pháp góp phần giảm tình trạng lạm dụng lao động ở trẻ em (chưa đến tuổi lao động).
Tài liệu tham khảo
Tài liệu Tiếng Việt
1. Nguyễn Lộc và cộng sự (2011), Kinh nghiệm quốc tế về phát triển chương trình giáo dục phổ thông, NXB Đại học Quốc gia, Hà Nội.
2. Trịnh Thị Anh Hoa và cộng sự (2022), “Chính sách giáo dục bắt buộc tại một số quốc gia và bài học cho Việt Nam”, Tạp chí Khoa học Giáo dục Việt Nam, DOI: https://doi. org/10.15625/2615-8957/12220304
Tài liệu tiếng nước ngoài
3. Compulsory Education Source (1875), New England Journal of Education, January 30, 1875, Vol. 1, No. 5 (January 30, 1875), p. 52 Published by: Sage Publications, Inc. Stable URL: https://www.jstor.org/stable/44763565
4. David N. Camp (1871), “Compulsory Education Source”, The Connecticut School Journal, MAY, 1871, Vol. 1, No. 5 (MAY, 1871), pp. 181- 184 Published by: Sage Publications, Inc. Stable URL: https://www.jstor.org/stable/44649076
5. Micheal S.Katz (1976), A History of Compulsory Education Law, Library of Congress Catalog Card Number: 76-1693 ISBN 0-87367-075-2 Copyright 1976 by The Phi Delta Kappa Educational Foundation Bloomington, Indiana
6. Nan Li (2020), An Inquiry Into the Evolution of German Compulsory Education Law. Advances in Social Science, Education and Humanities Research, volume 416 4th International Conference on Culture, Education and Economic Development of Modern Society (ICCESE 2020). Copyright © 2020 The Authors. Published by Atlantis Press SARL. This is an open access article distributed under the CC BY-NC 4.0 license -http://creativecommons.org/ licenses/by-nc/4.0/
7. Ramsey, David E. (1985), “A Historical Review of the Origins, Developments and Trends in Compulsory Education in the United States, 1642-1984”, Electronic Theses and Dissertations. Paper 2964. https://dc.etsu.edu/etd/2964
8. Wallace L. Jones Jr (1967), A History of Compulsor y of Compulsory School A y School Attendance and Visiting T ttendance and Visiting Teacher Services in Louisiana, LSU Historical Dissertations and Theses. 1340.
Các tài liệu số (hay tư liệu từ các trang web)
9.https://thanhnien.vn/cac-giai-phap-giao-duc-bat-buoc-va-mien-phi-9-nam-185740282.htm
10. https://avnuc.vn/gioi-thieu-mot-nen-giao-duc-tren-gioi/
11.https://www.oecdilibrary.org/sites/399475acen/index.html?itemId=/content/component/399475ac-en
12.https://en.wikipedia.org/wiki/Compulsory_education
13.https://www.findlaw.com/education/education-options/compulsory-education-laws-background.html#:~:text=Early%20Compulsory%20Education %20Laws%20in,on%20 grammar%20and%20basic%20arithmetic.
14. https://data.worldbank.org/indicator/SE.COM.DURS
15.https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c_b%E1%BA%AFt_ bu%E1%BB%99c
16.https://www.nationmaster.com/country-info/stats/Education/Duration-of-compulsory- education
17.https://wonderingmaps.com/compulsory-education/
18.https://learningportal.iiep.unesco.org/en/issue-briefs/improve learning/learning -and- teaching-materials
19.https://www.bentre.edu.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=1365:kinh-nghim-quc-t-v-xay-dng-chng-trinh-giao-dc-ph-thong&catid=22:tin-t-cac-bao&Itemid=69
20.https://moet.gov.vn/tintuc/Pages/tin-tong-hop.aspx?ItemID=8200
21.https://www.bentre.edu.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=1365:kinh-nghim-quc-t-v-xay-dng-chng-trinh-giao-dc-ph-thong&catid=22:tin-t-cac-bao&Itemid=69
22.https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Giao-duc/Luat-giao-duc-2019-367665.aspx
