GS. TS Phạm Hồng Quang
Chủ tịch HĐ Giáo sư ngành Khoa học giáo dục
1. Đặt vấn đề
Sau lễ tuyên bố độc lập (2-9-1945) một ngày, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: "Chúng ta có một nhiệm vụ cấp bách là giáo dục lại nhân dân chúng ta. Chúng ta phải làm cho dân tộc chúng ta trở thành một dân tộc dũng cảm, yêu nước, một dân tộc xứng đáng với nước Việt Nam độc lập"[4]. Tại Hội nghị cán bộ Đảng ngành giáo dục (6-1957) [5], Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định giáo dục phải giúp con người phát triển toàn diện, kết hợp lao động trí óc và chân tay, lấy tự học làm cốt. Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục sau năm 1945 với những quan điểm tiến bộ, phù hợp và dự báo lớn mang tầm thời đại, có giá trị xuyên suốt 80 năm của nền giáo dục cách mạng Việt Nam. Đó là: Giáo dục là quốc sách hàng đầu; nền giáo dục nhân dân; kết hợp giáo dục nhà trường, gia đình và xã hội; học tập suốt đời; đề cao vai trò của người thầy; phát triển toàn diện con người; gắn giáo dục với thực tiễn…Tư tưởng này mở đường cho giáo dục suốt đời và nền giáo dục mở.
Những giá trị lớn của tư tưởng Hồ Chí Minh được thực hiện trong giá trị cơ bản của nền giáo dục kháng chiến là xây dựng một nền giáo dục mang tính dân tộc, khoa học và đại chúng, phục vụ cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước. Ngay trong Thư gửi học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên năm 1945, Bác đã nhấn mạnh: “...một nền giáo dục làm phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có của các em”[3]. Đây chính là nền tảng tư tưởng để hình thành một nền giáo dục dân chủ, khai phóng, tiến bộ. Trên cơ sở ấy, Luật Giáo dục 2019 đã kế thừa và cụ thể hóa tinh thần đó: “Mục tiêu giáo dục nhằm phát triển toàn diện con người Việt Nam có đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp…”[6].
Tư tưởng giáo dục hiện đại đã được thể chế hóa từ Nghị quyết TW 4 (Khóa 7) NQ TW 2 (Khóa 8), đặc biệt sau gần 30 năm đổi mới là Nghị quyết 29 (2013) và Luật Giáo dục (2019) đến NQ Đại hội XIII của Đảng, càng ngày khẳng định giáo dục không chỉ gói gọn trong nhà trường mà mở rộng ra gia đình, xã hội. Giáo dục khai phóng, coi trọng tự học, hiện là nền tảng cho đổi mới giáo dục Việt Nam. Từ quan niệm mới về mục tiêu giáo dục “phát triển toàn diện con người” khi triển khai sẽ góp phần khắc phục những hạn chế yếu kém của giáo dục (theo đánh giá của NQ 29/TW-2013) bởi các nguyên nhân: “Mục tiêu giáo dục toàn diện chưa được hiểu và thực hiện đúng. Bệnh hình thức, hư danh, chạy theo bằng cấp...chậm được khắc phục, có mặt nghiêm trọng hơn. Tư duy bao cấp còn nặng, làm hạn chế khả năng huy động các nguồn lực xã hội đầu tư cho giáo dục, đào tạo”[1]
2. Nội dung cơ bản của quan điểm “phát triển toàn diện con người”
(i)Phát triển toàn diện con người chính là kết hợp giữa lí luận và thực tiễn
Vận dụng tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vai trò không thể tách rời giữa lý luận và thực tiễn trong giáo dục, tiếp cận môi trường, tiếp cận văn hóa, chính là cách tiếp cận khoa học -giáo dục là “vun trồng”, giáo dục là “dẫn con người vượt ra khỏi chính họ để vươn tới sự hoàn thiện hơn, tốt lành hơn và hạnh phúc hơn”. Ở tầm vĩ mô, quá trình hoạch định chính sách giáo dục lại cần tuân thủ 3 bước cơ bản: Xác định cơ sở khoa học của vấn đề; xem xét hoàn cảnh thực tế để triển khai phù hợp; lựa chọn phương án với triết lí mang lại lợi ích cao nhất cho người dân “Muốn cho dân yêu, muốn được lòng dân, việc gì có lợi cho dân phải hết sức làm, việc gì có hại cho dân phải hết sức tránh”. Trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay, cần vượt qua tư duy giáo dục chỉ thuần túy là giảng dạy trong nhà trường. Giáo dục phải hướng đến việc giúp con người phát triển toàn diện, hướng thiện và hạnh phúc. Người thầy không chỉ là người truyền đạt mà còn là người hướng dẫn, tạo động lực sáng tạo. Với cách hiểu “giáo dục” bao gồm cả “giáo” (dạy) và “dục” (chăm sóc, yêu thương), vị trí người giáo viên trở nên then chốt. Sự chuyển đổi mục tiêu giáo dục trong Luật Giáo dục 2019 đòi hỏi sự đổi mới toàn diện trong nội dung, phương pháp, công cụ, không gian và thời gian giáo dục. “Giáo dục mở” và “xã hội học tập” đang trở thành xu thế tất yếu, nơi giáo viên là người tổ chức, kết nối và truyền cảm hứng học tập suốt đời - tinh thần đã có từ lâu trong di sản tư tưởng Hồ Chí Minh.
(ii) Phát triển toàn diện con người chính là coi con người là chủ thể của môi trường
Trong di sản tư tưởng Hồ Chí Minh, phát triển toàn diện con người là một tư tưởng lớn, mang giá trị nhân văn sâu sắc và ý nghĩa thời đại. Người từng làm thầy giáo, từ thầy Nguyễn Tất Thành ở Dục Thanh đến thầy Vương ở Quảng Châu, Bác Hồ đã sớm khẳng định vai trò then chốt của giáo dục: “Học chữ để làm người cách mạng”, hướng tới mục tiêu xây dựng “một nền giáo dục vì con người, cho con người”. Sự trải nghiệm cá nhân có nền tảng vững chắc bởi lí luận khoa học giáo dục đã chứng minh hoạt động cá nhân, trong quá trình hấp thụ và chuyển hóa tác động của môi trường sẽ là nhân tố quyết định trực tiếp đến sự hình thành nhân cách.
Mục tiêu giáo dục phát triển toàn diện con người là sự thay đổi căn bản, đặt con người làm trung tâm, nhằm phát huy tối đa tiềm năng và sáng tạo cá nhân. Giáo dục không chỉ giới hạn trong nhà trường, mà phải tạo điều kiện để mỗi người được tự học, tự phát triển. Trên nền tảng tư tưởng Hồ Chí Minh, mô hình giáo dục mở ra đời. Đó là giáo dục vì con người, cho con người, coi trọng tự do cá nhân và thực tiễn. Giáo dục mở phá vỡ khuôn khổ truyền thống, người dạy không chỉ là giáo viên, người học không cùng độ tuổi, học liệu không chỉ là sách giáo khoa, lớp học không bị ràng buộc bởi không gian hay thời gian. Quan niệm giáo dục cần thay đổi theo hướng nhân văn và khai phóng, đúng như di sản tiến bộ mà Bác Hồ để lại cho thế hệ hôm nay. Chiều sâu của triết lí giáo dục Hồ Chí Minh là khẳng định vai trò của giáo dục nhằm phát triển toàn diện con người Việt Nam, hướng đến một nền giáo dục nhân văn: vì con người, cho con người và hướng đến đến xây dựng con người mới.
(iii) Phát triển toàn diện con người để hướng đến nền giáo dục là phục vụ Tổ quốc và nhân dân
Thấm nhuần sâu sắc lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục, xác định rõ mục tiêu của nền giáo dục mới phải thực hiện dạy và học theo hướng phục vụ Tổ quốc và nhân dân, “Học để làm việc, để làm người, làm cán bộ”; “việc học lấy tự học làm cốt”. Đây là những giá trị to lớn của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đã giúp chúng ta tháo gỡ những vưỡng mắc từ thực tiễn đến phương pháp luận giải quyết vấn đề.
Quan niệm mới về mục tiêu “phát triển toàn diện con người” góp phần khắc phục những hạn chế trong giáo dục hiện nay như bệnh thành tích, chạy theo bằng cấp, tư duy bao cấp làm giảm hiệu quả đầu tư xã hội. Trường học cần tập trung xây dựng đội ngũ giáo viên chất lượng, coi trọng phẩm chất và tinh thần trách nhiệm, với định hướng “học để làm người, để làm việc”. Đây cũng là tiêu chí đánh giá cán bộ, đảng viên trong bối cảnh mới.
Tư tưởng Hồ Chí Minh “việc học lấy tự học làm cốt” cần được thấm nhuần trong chương trình giáo dục, kết hợp cùng 4 trụ cột của UNESCO: học để biết, làm, tồn tại và chung sống. Giáo dục phổ thông cần phổ cập nền tảng, giáo dục đại học hướng đến tinh hoa và đổi mới sáng tạo. Để tránh tình trạng học vì bằng cấp, cần thay đổi cách nghĩ, cách dạy, cách đánh giá, đặc biệt là tư duy quản lý giáo dục.
Theo tấm gương Bác Hồ, từ ý chí và nỗ lực tự học trong suốt cuộc đời của Người đều thấm sâu quan điểm học tập tiến bộ: “Học để làm việc, để làm người, làm cán bộ”. Điều này đã được Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính trong chương trình làm việc của Thủ tướng với Bộ GD-ĐT ngày 6/5/2021 nhấn mạnh yêu cầu: “học thật, thi thật, nhân tài thật”. Trong bài viết của Tổng Bí thư Tô Lâm với tiêu đề “Học tập suốt đời” đã nhấn mạnh quan điểm: “Học tập suốt đời để dám nghĩ, dám nói, dám làm, dám chịu trách nhiệm, dám hy sinh vì lợi ích chung, để trở thành người có ích cho xã hội… Chỉ khi toàn Đảng, toàn dân, toàn quân, nhà nhà, người người thực hiện hiệu quả học tập suốt đời, xây dựng được đội ngũ cán bộ dám làm, dám nói, dám chịu trách nhiệm, dám hy sinh, chúng ta mới vững vàng tiến vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên phát triển, giàu mạnh dưới sự lãnh đạo của Đảng”.
3. Kết luận
Với quyết tâm đổi mới trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam, Đảng và Nhà nước đã đề ra các chiến lược quan trọng: Kết luận số 91- KL/TW, ngày 12-8-2024 về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22-12-2024 của Bộ Chính trị về “Đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”, Quyết định 1705/QĐ-TTg ngày 31-12-2024 phê duyệt “Chiến lược phát triển giáo dục đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Đây là những định hướng chiến lược quan trọng về phát triển nguồn lực quốc gia trong kỷ nguyên mới của đất nước, trọng tâm là yếu tố con người.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục là sự kết tinh giữa tinh hoa văn hóa dân tộc và nhân loại, thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, thể hiện khát vọng xây dựng một tương lai tốt đẹp. Như Nelson Mandela từng nói: “Giáo dục là vũ khí mạnh nhất để chúng ta có thể thay đổi thế giới”.
Luật Giáo dục (2019), tại điều 2 đã xác định mục tiêu giáo dục: “Mục tiêu giáo dục nhằm phát triển toàn diện con người Việt Nam có đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp; có phẩm chất, năng lực và ý thức công dân; có lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; phát huy tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế”[6].
Mục tiêu này đúng với tư tưởng nền tảng Bác Hồ đã viết hơn 80 năm trước. Đây sẽ là định hướng rộng về phương thức, tạo điều kiện, xác định rõ mục tiêu giáo dục“phát triển toàn diện con người”. Đây là tư tưởng khai phóng, tự do và dân chủ, khác với mục tiêu giáo dục là “đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện…” trong Luật Giáo dục 2005 chỉ thể hiện sự kì vọng không dễ thực hiện nếu chỉ trong phạm vi giáo dục nhà trường.
Trong bối cảnh nhiều thách thức đối với giáo dục hiện nay về chất lượng và hội nhập quốc tế, càng phải thấm nhuần sâu sắc lời dạy của Bác Hồ trong bản di chúc: “Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và rất cần thiết”. Đây là tư tưởng nền tảng với giá trị văn hóa cao đẹp, với ý nghĩa giáo dục là vun trồng, nuôi dưỡng, nuôi dạy. Mục tiêu nhân cách (gồm năng lực và phẩm chất) là mục tiêu cao nhất của giáo dục, của đổi mới giáo dục đó chính là sản phẩm của xã hội đang mong muốn, song còn đang đứng trước mâu thuẫn trong nhận thức và hành động.
Tài liệu tham khảo
[1]. Đảng Cộng sản Việt Nam (2013), Văn kiện Hội nghị lần thứ Tám Ban chấp hành Trung ương Khóa XI, Văn phòng Trung ương Đảng, Hà Nội.
[2]. Đảng Cộng sản Việt Nam (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia
[3]. Hồ Chí Minh (1945), “Thư gửi học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa”, Toàn tập, tập 4, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội 2002, tr.32
[4]. Hồ Chí Minh (1945), “Những nhiệm vụ cấp bách của Nhà nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa”, Toàn tập, tập 4, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội 2011, tr.7
[5]. Hồ Chí Minh (1957), “Nói chuyện tại Hội nghị cán bộ Đảng ngành giáo dục (6-1957)”. Toàn tập, tập 10, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr.591-595.
[6]. Quốc hội Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2019), Luật giáo dục, Luật số 43/2019/QH14, ngày 14 thánh 6 năm 2019.
