PGS.TS. NGƯT Trần Đình Tuấn -
Viện Nghiên cứu hợp tác phát triển giáo dục
Email: [email protected]
Tóm tắt: Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về “đột phá phát triển giáo dục và đào tạo phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế” đã xác định giáo dục – đào tạo là quốc sách hàng đầu, trong đó nhà giáo là nhân tố quyết định chất lượng giáo dục. Bài viết phân tích vai trò trọng yếu của đội ngũ nhà giáo trong việc hiện thực hóa các quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ mà Nghị quyết 71 đề ra; đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy vai trò, năng lực và sứ mệnh của nhà giáo trong giai đoạn mới.
Từ khóa: Nghị quyết 71-NQ/TW, nhà giáo, đột phá giáo dục, vai trò, đổi mới giáo dục.
Khoa Sư phạm Quân sự, Học viện Chính trị
1. Đặt vấn đề
Trong mọi giai đoạn phát triển của đất nước, giáo dục và đào tạo luôn được Đảng và Nhà nước ta xác định là quốc sách hàng đầu, là “động lực then chốt để phát triển nhanh và bền vững”. Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị (ban hành ngày 22/8/2025) đã nhấn mạnh: “Phát triển giáo dục và đào tạo là nhiệm vụ trọng yếu, là động lực thúc đẩy phát triển đất nước, nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài; trong đó, nhà giáo là yếu tố quyết định chất lượng giáo dục”.
Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, sự chuyển đổi số toàn cầu và yêu cầu hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, nhà giáo không chỉ là người dạy học, mà còn là người kiến tạo tri thức, truyền cảm hứng, dẫn dắt quá trình phát triển năng lực và phẩm chất cho người học. Chính vì vậy, việc nhận diện đúng và phát huy đầy đủ vai trò của nhà giáo trong đột phá phát triển giáo dục theo tinh thần Nghị quyết 71 có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc.
2. Những vấn đề lý luận về vai trò của nhà giáo trong phát triển giáo dục
2.1. Khái niệm nhà giáo
Nhà giáo là người được đào tạo để làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục trong các cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân. Nhà giáo là người tổ chức, hướng dẫn, đánh giá và hỗ trợ học sinh trong quá trình hình thành tri thức, kỹ năng, năng lực và nhân cách. Vai trò của nhà giáo không chỉ nằm ở hoạt động dạy học mà còn ở việc nuôi dưỡng tinh thần yêu nước, nhân văn, sáng tạo và trách nhiệm xã hội cho người học.
2.2. Vai trò của nhà giáo trong quá trình giáo dục
Theo lý thuyết giáo dục kiến tạo (constructivism), người học là trung tâm của quá trình giáo dục, còn nhà giáo đóng vai trò người kiến tạo môi trường học tập, khơi dậy năng lực tự học, sáng tạo và khám phá tri thức của người học. Trong mô hình giáo dục lấy người học làm trung tâm, vai trò của nhà giáo được thể hiện qua các phương diện:
Người định hướng giá trị. Nhà trường là cái nôi của giáo dục đạo đức và phẩm chất nhân cách cho học sinh, nhà giáo là chủ thể tạo ra sản phẩm giáo dục. Nhà giáo không phải chỉ dạy chữ mà quan trọng hơn là dạy người, bởi vỉ mục đích cuối cùng của học chữ cũng là để làm người (Có dăm ba chữ để làm người). Vai trò quan trọng hàng đầu của nhà giáo là giúp người học hình thành hệ giá trị nhân văn, đạo đức, lối sống phù hợp với chuẩn mực giá trị xã hội.
Người cố vấn học tập. Nhà giáo hướng dẫn kỹ năng tư duy, tự học, tự đánh giá. Nhà giáo không chỉ giúp người học chiếm lĩnh tri thức khoa học mà còn bồi dưỡng, định hướng cho họ con đường phát triển năng lực, phẩm chất phù hợp với khả năng cá nhân.
Người truyền cảm hứng. Nhà giáo tạo động lực, khích lệ tinh thần sáng tạo. Nhà giáo luôn là tấm gương trực tiếp tác động đến người học. Mọi hoạt động hàng ngày của nhà giáo về lối sống về tác phong làm việc và tinh thần sáng tạo đều có sự ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phát triển của học sinh.
Người đổi mới. Nhà giáo chủ động nghiên cứu, ứng dụng phương pháp giảng dạy, công nghệ và chuyển đổi số. Mọi thành tựu của khoa học, công nghệ thâm nhập vào nhà trường góp phần đổi mới giáo dục và đào tạo đều thông qua đội ngũ nhà giáo. Xét đến cùng, chất lượng giáo dục của nhà trường cao hay thấp đều phụ thuộc chủ yếu vào vai trò của nhà giáo.
3. Nội dung cốt lõi của nghị quyết 71-NQ/TW liên quan đến nhà giáo
Nghị quyết 71-NQ/TW xác định rõ ba đột phá chiến lược trong phát triển giáo dục và đào tạo, bao gồm: (1) Đột phá về thể chế, chính sách, cơ chế quản lý giáo dục; (2) Đột phá về phát triển đội ngũ nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục; (3) Đột phá về cơ sở vật chất, khoa học – công nghệ và chuyển đổi số giáo dục.
Trong đó, phát triển đội ngũ nhà giáo được coi là đột phá trung tâm, mang tính quyết định. Nghị quyết đề ra nhiều chủ trương cụ thể:
Xây dựng chính sách đãi ngộ đặc thù vượt trội, nâng phụ cấp ưu đãi nghề tối thiểu lên 70%, ưu tiên giáo viên vùng khó khăn lên 100%.
Chuẩn hóa, hiện đại hóa và trẻ hóa đội ngũ nhà giáo. Đây là quan điểm hoàn toàn mới mang tính thời đại. Theo quan niệm truyền thống “Giáo già, con hát trẻ” nhưng trong bối cảnh công nghệ thông tin của kỷ nguyên số thì phải trẻ hóa đội ngũ nhà giáo là yêu cầu của thực tiễn.
Xây dựng chuẩn năng lực nghề nghiệp gắn với đổi mới phương pháp, chuyển đổi số. Quan điểm này đặt ra vấn đề phải xây dựng lại bộ tiêu chí đánh giá năng lực của đội ngũ nhà giáo theo yêu cầu của thời đại số.
Tôn vinh, bảo vệ danh dự và địa vị xã hội của nhà giáo.
Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên, thúc đẩy tinh thần tự học, tự nghiên cứu.
4. Vai trò của nhà giáo trong đột phá phát triển giáo dục
4.1. Nhà giáo – Nhân tố trung tâm đảm bảo chất lượng giáo dục
Chất lượng giáo dục không thể vượt lên trên chất lượng đội ngũ nhà giáo. Chất lượng giáo dục, đào tạo của nhà trường chịu sự chi phối của nhiều yếu tố, nhưng suy đến cùng việc phát huy vai trò của các yếu tố đó đến đâu phần lớn phụ thuộc vào phẩm chất, năng lực của nhà giáo. Nhà giáo là chủ thể sáng tạo, trực tiếp biến các mục tiêu, nội dung, phương pháp giáo dục thành hiện thực trong nhà trường. Họ chính là người hiện thực hóa triết lý “lấy người học làm trung tâm”, góp phần quyết định thành công của đổi mới chương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy học và kiểm tra – đánh giá.
4.2. Nhà giáo – Người định hình nhân cách, bồi dưỡng phẩm chất con người Việt Nam
Trong điều kiện xã hội nhiều biến động, mặt trái của kinh tế thị trường và công nghệ số tác động mạnh đến thế hệ trẻ, nhà giáo có vai trò giữ gìn, truyền bá và nuôi dưỡng giá trị đạo đức, văn hóa dân tộc, hình thành nhân cách, lý tưởng sống, tinh thần công dân cho người học – đúng tinh thần “Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện”.
4.3. Nhà giáo – Động lực đổi mới và sáng tạo trong dạy học
Theo tinh thần Nghị quyết 71, đổi mới giáo dục phải được bắt đầu từ đổi mới phương pháp giảng dạy. Nhà giáo là lực lượng tiên phong trong việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, dạy học dự án, dạy học STEM, dạy học trải nghiệm và phát triển năng lực học sinh. Họ cũng là người truyền cảm hứng sáng tạo, hình thành văn hóa học tập chủ động và tư duy phản biện trong học sinh.
4.4. Nhà giáo – Cầu nối giữa nhà trường và xã hội
Nhà giáo không chỉ dạy học trong lớp mà còn là người kết nối nhà trường với cộng đồng, doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, qua đó giúp học sinh gắn kiến thức lý thuyết với thực tiễn, hướng nghiệp, lập nghiệp, khởi nghiệp. Vai trò này góp phần hiện thực hóa định hướng “Giáo dục gắn với cuộc sống, học đi đôi với hành”.
4.5. Nhà giáo – Lực lượng tiên phong trong chuyển đổi số giáo dục
Trong thời đại cách mạng công nghiệp 4.0, chuyển đổi số là yêu cầu tất yếu của giáo dục. Nghị quyết 71 đề ra mục tiêu xây dựng hệ sinh thái học tập số, trường học thông minh, ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Để thực hiện được điều này, nhà giáo chính là người đi đầu trong ứng dụng công nghệ thông tin, đổi mới phương pháp dạy học trực tuyến, số hóa học liệu, và hướng dẫn học sinh sử dụng công nghệ một cách sáng tạo, nhân văn.
4.6. Nhà giáo – Hạt nhân trong xây dựng văn hóa học tập và xã hội học tập
Trình độ năng lực, tác phong làm việc, lối sống thanh tao của nhà giáo là tấm gương có tác động mạnh mẽ đến sự hình thành, phát triển nhân cách của các thế hệ học sinh, sinh viên. Nhà giáo có vai trò nòng cốt trong việc xây dựng “xã hội học tập”, khuyến khích tinh thần học tập suốt đời của mọi người dân. Họ không chỉ dạy kiến thức mà còn lan tỏa văn hóa tự học, tự nghiên cứu, góp phần hình thành công dân học tập trong kỷ nguyên tri thức.
5. Giải pháp phát huy vai trò của nhà giáo trong giai đoạn mới
5.1. Hoàn thiện chính sách đãi ngộ và bảo đảm điều kiện làm việc của nhà giáo
Chính sách đãi ngộ là yếu tố nền tảng để bảo đảm đời sống vật chất, tinh thần cho đội ngũ nhà giáo, giúp họ yên tâm công tác, cống hiến lâu dài. Thực tiễn nhiều năm qua cho thấy, tuy Nhà nước đã có những quy định cụ thể về lương, phụ cấp, khen thưởng, nhưng vẫn còn chênh lệch giữa yêu cầu nhiệm vụ và quyền lợi được hưởng.
Để khắc phục, cần thực hiện đồng bộ các nội dung sau:
Thứ nhất, triển khai nghiêm túc các chính sách đãi ngộ đặc thù được quy định trong Nghị quyết 71, như nâng mức phụ cấp ưu đãi nghề lên tối thiểu 70% và đến 100% đối với giáo viên công tác tại vùng khó khăn; bảo đảm các chế độ nghỉ hưu, bảo hiểm, chăm sóc y tế, phúc lợi xã hội đầy đủ.
Thứ hai, điều chỉnh thang bảng lương giáo viên theo vị trí việc làm và trình độ năng lực, bảo đảm sự công bằng, khuyến khích người tài, đồng thời khắc phục bất cập giữa các cấp học, vùng miền.
Thứ ba, đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học hiện đại, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số; bảo đảm môi trường làm việc an toàn, thân thiện, sáng tạo.
Thứ tư, tăng cường chính sách nhà ở công vụ, chế độ luân chuyển, ưu tiên đào tạo và thăng tiến nghề nghiệp đối với giáo viên vùng đặc biệt khó khăn.
Thứ năm, đẩy mạnh cải cách hành chính trong giáo dục, giảm tải hồ sơ, sổ sách, thủ tục để nhà giáo có thời gian đầu tư vào chuyên môn và sáng tạo giảng dạy.
Hoàn thiện chính sách đãi ngộ không chỉ là yêu cầu khách quan, mà còn là thước đo văn hóa trọng dụng nhân tài của một quốc gia, góp phần giữ vững vị thế và uy tín nghề dạy học trong xã hội.
5.2. Đổi mới công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ nhà giáo theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa
Trong bối cảnh Nghị quyết 71-NQ/TW yêu cầu “chuẩn hóa, hiện đại hóa và trẻ hóa đội ngũ nhà giáo”, việc đổi mới đào tạo – bồi dưỡng là giải pháp cốt lõi để nâng cao năng lực nghề nghiệp, năng lực số và khả năng thích ứng với đổi mới giáo dục.
Nội dung của giải pháp gồm:
Thứ nhất, đổi mới chương trình đào tạo sư phạm theo hướng chuẩn đầu ra năng lực nghề nghiệp, tăng thời lượng thực hành, rèn luyện kỹ năng sư phạm, năng lực số, năng lực tổ chức dạy học tích cực.
Thứ hai, xây dựng hệ thống bồi dưỡng thường xuyên, liên tục, linh hoạt thông qua mô hình học tập trực tuyến (E-learning), lớp tập huấn ngắn hạn, cộng đồng học tập chuyên môn (PLC) trong các trường học.
Thứ ba, chú trọng bồi dưỡng kỹ năng chuyển đổi số, sử dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo trong dạy học, đáp ứng yêu cầu giáo dục thông minh, giáo dục mở.
Thứ tư, tạo cơ chế hợp tác giữa các trường sư phạm, cơ sở giáo dục và doanh nghiệp công nghệ, giúp giáo viên được tiếp cận thực tế, ứng dụng khoa học – công nghệ vào giảng dạy.
Thứ năm, đẩy mạnh bồi dưỡng phẩm chất, bản lĩnh chính trị, tư tưởng, đạo đức nghề nghiệp song song với năng lực chuyên môn, hướng tới hình mẫu nhà giáo “vừa hồng, vừa chuyên”.
Đổi mới công tác đào tạo – bồi dưỡng không chỉ nâng cao năng lực nghề nghiệp mà còn góp phần hình thành nền giáo dục hiện đại, nhân văn và hội nhập quốc tế.
5.3. Phát huy vai trò tự chủ, sáng tạo của nhà giáo trong hoạt động chuyên môn
Một nền giáo dục sáng tạo đòi hỏi trước hết nhà giáo phải được tự chủ và khuyến khích sáng tạo. Tự chủ không chỉ là quyền, mà là điều kiện để mỗi nhà giáo phát huy tối đa năng lực, trách nhiệm và khát vọng cống hiến.
Để phát huy vai trò này, cần tập trung vào các nội dung sau:
Thứ nhất, mở rộng quyền tự chủ sư phạm cho giáo viên trong thiết kế bài giảng, lựa chọn phương pháp, công cụ và hình thức đánh giá học sinh, phù hợp với thực tiễn lớp học và năng lực người học.
Thứ hai, xây dựng cơ chế khuyến khích sáng kiến sư phạm, đổi mới phương pháp giảng dạy, áp dụng công nghệ mới trong dạy học; tổ chức các cuộc thi “Giáo viên sáng tạo”, “Bài giảng số tiêu biểu”, “Giải pháp chuyển đổi số trong giáo dục”.
Thứ ba, hình thành quỹ hỗ trợ nghiên cứu, đổi mới dạy học của giáo viên ở các cấp học; khuyến khích viết bài báo khoa học, chia sẻ kinh nghiệm nghề nghiệp.
Thứ tư, thúc đẩy môi trường học thuật dân chủ, tôn trọng sự khác biệt trong cách dạy và học, bảo đảm tự do học thuật trong khuôn khổ pháp luật.
Thứ năm, tăng cường trao quyền và trách nhiệm cho giáo viên trong quản lý lớp học, trong các hoạt động chuyên môn và tham gia hoạch định chính sách giáo dục tại cơ sở.
Phát huy tự chủ và sáng tạo của nhà giáo sẽ tạo ra nguồn lực trí tuệ to lớn, biến mỗi thầy cô trở thành chủ thể đổi mới và là hạt nhân lan tỏa tinh thần cải cách giáo dục.
5.4. Nâng cao phẩm chất chính trị, đạo đức nghề nghiệp của nhà giáo, giữ vững xu hướng chính trị, tư tưởng trong giảng dạy và nghiên cứu khoa học
Đạo đức và phẩm chất chính trị của nhà giáo là nền tảng tinh thần cho sự phát triển bền vững của giáo dục. Người thầy không chỉ truyền đạt tri thức mà còn truyền năng lượng đạo đức, nhân cách và tinh thần dân tộc cho thế hệ học trò.
Để nâng cao phẩm chất chính trị, đạo đức nghề nghiệp, cần tập trung vào các nội dung sau:
Thứ nhất, đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh về nghề dạy học, xây dựng hình ảnh người thầy mẫu mực, giản dị, tận tụy.
Thứ hai, tổ chức bồi dưỡng chính trị, tư tưởng định kỳ cho giáo viên, giúp họ nắm vững chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, giữ vững lập trường, niềm tin và trách nhiệm công dân.
Thứ ba, hoàn thiện chuẩn đạo đức nghề nghiệp nhà giáo, gắn đánh giá, xếp loại, khen thưởng, kỷ luật với chuẩn mực đạo đức và hành vi ứng xử sư phạm.
Thứ tư, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp, xây dựng môi trường giáo dục kỷ cương, nhân ái.
Thứ năm, phát huy vai trò của các tổ chức Đảng, đoàn thể trong nhà trường trong việc giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống cho đội ngũ nhà giáo.
Khi phẩm chất chính trị và đạo đức nghề nghiệp được củng cố, người thầy trở thành tấm gương sáng, là “ngọn đuốc soi đường” cho học sinh, góp phần hình thành thế hệ công dân mới có tri thức, nhân cách và lòng yêu nước.
5.5. Xây dựng văn hóa tôn vinh nghề giáo trong nhà trường và toàn xã hội
Trong mọi nền văn hóa, nghề dạy học luôn được xem là nghề cao quý nhất, bởi nó hình thành nên mọi nghề khác. Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế thị trường và hội nhập, giá trị nghề giáo có lúc bị xem nhẹ. Do đó, việc xây dựng văn hóa tôn vinh nghề giáo là yêu cầu vừa mang tính nhân văn, vừa có ý nghĩa chính trị – xã hội sâu sắc.
Các nội dung chủ yếu của giải pháp bao gồm:
Thứ nhất, đẩy mạnh truyền thông, tuyên truyền về vai trò, đóng góp của nhà giáo đối với sự phát triển đất nước; tôn vinh gương nhà giáo tiêu biểu, sáng tạo, cống hiến ở mọi cấp học.
Thứ hai, tổ chức thường xuyên các sự kiện tôn vinh nghề giáo, như “Lễ tri ân thầy cô”, “Giải thưởng Nhà giáo Việt Nam tiêu biểu”, “Diễn đàn Người thầy trong thời đại số”, tạo hiệu ứng lan tỏa xã hội.
Thứ ba, đưa giá trị “tôn sư trọng đạo” vào chương trình giáo dục công dân và hoạt động trải nghiệm cho học sinh, giúp các em hiểu, yêu và trân trọng người thầy.
Thứ tư, huy động các tổ chức chính trị – xã hội, doanh nghiệp, cộng đồng tham gia chăm lo, hỗ trợ, tri ân nhà giáo; phát triển quỹ “Vì người thầy Việt Nam”.
Thứ năm, đẩy mạnh xây dựng hình ảnh nhà giáo mẫu mực – trí tuệ – sáng tạo – nhân ái trên các phương tiện truyền thông, trong đời sống văn hóa cộng đồng.
Văn hóa tôn vinh nghề giáo là sức mạnh mềm của nền giáo dục quốc gia, góp phần củng cố niềm tin xã hội, khơi dậy khát vọng cống hiến của đội ngũ nhà giáo và lan tỏa giá trị nhân văn Việt Nam.
6. Kết luận
Việc phát huy vai trò nhà giáo theo tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW không chỉ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục mà còn tạo ra đột phá trong phát triển nguồn nhân lực quốc gia. Tuy nhiên, quá trình này cần đồng bộ giữa cải cách thể chế – đầu tư nguồn lực – nâng cao năng lực nhà giáo – đổi mới nhận thức xã hội. Một thách thức lớn hiện nay là chênh lệch vùng miền, áp lực nghề nghiệp, và thiếu cơ chế khuyến khích sáng tạo. Do đó, việc thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW cần đặt trọng tâm vào chính sách nhân văn, bền vững, và trọng dụng người tài trong giáo dục.
Nhà giáo giữ vai trò then chốt trong đột phá phát triển giáo dục theo tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị. Họ không chỉ là người dạy học mà còn là người kiến tạo tri thức, người dẫn dắt nhân cách, người truyền cảm hứng đổi mới và người tiên phong trong chuyển đổi số. Để phát huy vai trò này, cần phải: Hoàn thiện chính sách đãi ngộ, bảo đảm điều kiện làm việc.Đổi mới mạnh mẽ công tác đào tạo, bồi dưỡng. Tạo môi trường khuyến khích sáng tạo, tôn vinh nhà giáo. Phát huy trách nhiệm xã hội và đạo đức nghề nghiệp của người thầy. Khi đội ngũ nhà giáo thật sự được phát huy cả về trí tuệ – đạo đức – năng lực sáng tạo, họ sẽ là lực lượng tiên phong, quyết định trong sự nghiệp phát triển nền giáo dục Việt Nam hiện đại, nhân văn, hội nhập và bền vững.
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế.
2. Chính phủ Việt Nam (2025), Chính sách ưu đãi đặc thù cho đội ngũ nhà giáo theo tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW, cổng thông tin xaydungchinhsach.chinhphu.vn.
3. Trần Xuân Nhĩ (2025), Vị thế và vai trò của đội ngũ nhà giáo trong chặng đường mới, Trả lời phỏng vấn của Tạp chí Giáo dục, ngày 17/9/2025, https://tapchigiaoduc.edu.vn /article/90077/211/vi-the-va-vai-tro-cua-doi-ngu-nha-giao-trong-chang-duong-moi/
4. Trần Bá Hoành (2006), Vấn đề giáo viên – Những nghiên cứu lý luận và thực tế, NXB Đại học Sư phạm.
5. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2025), Luật Nhà giáo, Luật số: 73/2025/QH15, ngày 16/6/2025
6. UNESCO (2005), Chân dung những nhà cải các giáo dục tiêu biểu trên thế giới, NXB Thế giới, Hà Nội.
