Sư phạm tương tác là một quan điểm, một tư tưởng về dạy học xác định rõ vai trò, mối quan hệ tác động của ba nhân tố người học, người dạy, môi trường. Trong đó, người học là nhân tố chính của hoạt động học, nhân tố trung tâm của quá trình dạy học, người học dựa trên chính tiềm năng sẵn có của bản thân, khai thác những kinh nghiệm, tri thức đã được tích lũy để tiếp cận, khám phá, kiến tạo tri thức, phát triển phẩm chất, năng lực cho bản thân. Người dạy giữ vai trò chủ đạo, hướng dẫn, giúp đỡ, người học bằng những hiểu biết và kinh nghiệm của mình, giúp người học học tập và hiểu biết. Môi trường là nhân tố tham gia trực tiếp đến quá trình dạy học, ảnh hưởng tất yếu đến người dạy và người học chứ không đơn thuần chỉ là nơi diễn ra hoạt động dạy học; người học và người dạy phải thích nghi với môi trường.
Giảng viên Khoa Sư phạm quân sự, Học viện Chính trị thực hành phương pháp “Dạy học hợp tác” với học viên lớp 27G
Vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học phát huy được tính ưu việt, bộc lộ nhiều mặt tích cực: Giúp người học tìm ra cách học, cách lĩnh hội tri thức dưới sự giúp đỡ của người dạy trong môi trường tương tác tích cực, được thực tiễn kiểm nghiệm và trở thành một trong những hướng đi đổi mới dạy học ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.
Các môn khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) mang tính lý luận trừu tượng, khái quát cao, học viên khó tiếp thu nếu chỉ dạy theo phương pháp thuyết trình. Vì vậy, vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy sẽ tác động toàn diện đến hoạt động dạy học, tạo hứng thú học tập. Người dạy không còn đóng vai trò truyền đạt kiến thức mà trở thành người tổ chức hoạt động nhận thức, thiết kế nội dung học tập thành các vấn đề, tình huống dạy học, lựa chọn các phương pháp dạy học, sử dụng ngôn ngữ, giao tiếp sư phạm, khai thác vốn kiến thức, kinh nghiệm người học, tạo ra tình huống gợi vấn đề, hướng dẫn người học học. Cách dạy này sẽ tạo hứng thú, thúc đẩy học viên chủ động, tích cực, khắc phục được “sự thụ động” trong học tập, bồi dưỡng phương pháp học tập hiệu quả, phát triển nhiều kỹ năng xã hội,… Vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học sẽ phát triển năng lực sư phạm của giảng viên, thực tiễn cho thấy, có nhiều con đường để phát triển năng lực sư phạm, trong đó vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học tạo môi trường, cơ hội cho giảng viên tham gia vào hoạt động chuẩn bị kế hoạch dạy học, thiết kế nhiệm vụ, các vấn đề học tập, tình huống dạy học, xây dựng các câu hỏi, bài tập gắn với bối cảnh, tình huống thực tiễn. Sử dụng phương pháp, phương tiện dạy học hợp lý, khoa học; tổ chức cho học viên học theo cá nhân, nhóm, lớp; làm cho người học cùng tham gia giải quyết các nhiệm vụ học tập một cách hiệu quả. Như vậy, vận dụng quan diểm sư phạm tương tác trong dạy học nói chung, dạy học các môn KHXH&NV nói riêng là hết sức quan trọng và cần thiết, đáp ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục; tạo hứng thú học tập, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học; phát triển năng lực sư phạm của giảng viên và tạo môi trường học tập tích cực.
Trong chương trình đào tạo ở các nhà trường quân đội, các môn KHXH&NV có vai trò rất quan trọng về giáo dục giá trị, phẩm chất nhân cách con người Việt Nam. Kiến thức của các môn học này góp phần xây dựng thế giới quan, phương pháp luận khoa học và các phẩm chất nhân cách cần thiết của người quân nhân cách mạng. Tuy nhiên, hiện nay việc dạy và học các môn KHXH&NV ở các nhà trường quân đội còn tồn tại một số hạn chế: Phương pháp dạy học chậm được đổi mới, chủ yếu vẫn là thuyết trình, giảng viên độc thoại một chiều. Sự tương tác giữa người dạy với người học, người học với người học còn hạn chế. Người học ít có cơ hội tham gia chia sẻ, trao đổi, thảo luận những vấn đề học tập với người dạy và bạn học, không khí lớp học trầm lắng, căng thẳng, mệt mỏi. Đây là một trong những nguyên nhân làm cho người học thiếu hứng thú, thiếu tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập, hạn chế việc nắm tri thức, kỹ năng và khả năng vận dụng kiến thức vào giải quyết những vấn đề của thực tiễn cuộc sống, nghề nghiệp. Những hạn chế nêu trên cho thấy cần phải đổi mới quá trình dạy học các môn KHXH&NV ở nhà trường quân đội theo hướng đề cao vai trò của người dạy, người học. Tạo ra môi trường học tập tương tác nhằm nâng cao tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, phát triển tư duy sáng tạo cho người học. Hay nói cách khác cần vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học. Để thực hiện được cần phải thực hiện tốt một số biện pháp sau:
Một là, giáo dục nâng cao nhận thức, bồi dưỡng kỹ năng cho giảng viên, học viên về quan điểm sư phạm tương tác và vận dụng quan điểm này trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở nhà trường quân đội
Đây là biện pháp quan trọng hàng đầu bởi chỉ có nhận thức đúng, hiểu sâu sắc về quan điểm sư phạm tương tác thì giảng viên, học viên mới có thể đem lý thuyết này áp dụng vào thực tiễn dạy học hiệu quả, hạn chế được sai sót. Nội dung giáo dục, bồi dưỡng trước hết cần tập trung giúp cho giảng viên, học viên hiểu rõ bản chất của sư phạm tương tác, vai trò tổ chức các thành tố dạy học theo quan điểm sư phạm tương tác, các điều kiện và các biện pháp vận dụng quan điểm này trong dạy học các môn KHXH&NV ở nhà trường quân đội; Từ đó, giảng viên, học viên có kiến thức, kỹ năng để tổ chức quá trình dạy học các môn học theo quan điểm sư phạm tương tác. Các nhà trường quân đội cần kết hợp linh hoạt, phong phú, đa dạng hình thức và phương pháp bồi dưỡng, trong đó cần coi trọng tổ chức tốt các lớp tập huấn, hội thảo khoa học, các buổi diễn đàn, tọa đàm xung quanh vấn đề vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học để từ đó có hiểu rõ bản chất của quan điểm sư phạm tương tác, có biện pháp vận dụng quan điểm này một cách phù hợp, hiệu quả.
Hai là, sử dụng các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực nhận thức của học viên trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở nhà trường quân đội
Đây là biện pháp rất quan trọng tạo ra môi trường và điều kiện thuận lợi để thúc đẩy tính tích cực hoạt động nhận thức, hứng thú học tập tăng cường mối quan hệ tương tác giữa người dạy, người học và môi trường. Môi trường học tập phụ thuộc chủ yếu vào chiến lược, phương pháp sư phạm của giảng viên, trong đó việc lựa chọn, sử dụng các phương pháp dạy học trong tổ chức hoạt động nhận thức của học viên có ý nghĩa rất quan trọng. Hiện nay có rất nhiều phương pháp dạy học tích cực, tạo sự tương tác giữa người dạy, người học và môi trường. Mỗi phương pháp dạy học có những ưu điểm, hạn chế nhất định, khó có thể khẳng định phương pháp dạy học nào tối ưu áp dụng cho tất cả quá trình dạy học, khó có thể hệ thống được tất cả các phương pháp dạy học tích cực. Căn cứ vào đặc điểm dạy học các môn KHXH&NV, đối tượng người dạy, người học, môi trường, điều kiện vật chất phương tiện kỹ thuật dạy học ở nhà trường quân đội. Có thể lựa chọn, sử dụng một số phương pháp dạy học tích cực như: phương pháp đàm thoại, phương pháp đặt và giải quyết vấn đề, phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp tình huống, phương pháp trình bày trực quan,…
Ba là, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin để nâng cao hiệu quả vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở nhà trường quân đội
Tầm quan trọng, sự hiệu quả và ảnh hưởng của việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học đã được khẳng định trong thực tiễn và trở thành xu thế tất yếu của giáo dục. Thực tế cho thấy rằng các bài giảng khi sử dụng công nghệ thông tin sẽ sinh động và hấp dẫn hơn rất nhiều so với bài giảng không sử dụng công nghệ thông tin. Giảng viên có thể sử dụng tích hợp các công cụ đa phương tiện như hình ảnh, âm thanh, video,… vào nội dung bài giảng, để tăng cường tính tương tác, tích cực hóa được hoạt động nhận thức của học viên, tạo hứng thú cho học viên, khi sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học sẽ làm tăng cường cá thể hóa trong học tập và sự hợp tác giữa người dạy, người học, người học với bạn học, giúp người học chiếm lĩnh kiến thức thuận lợi hơn. Vì vậy, để vận dụng có hiệu quả quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học. Người giảng viên phải nỗ lực trong việc chuẩn bị bài giảng so với phương pháp dạy học truyền thống, giảng viên phải có trình độ chuyên môn vững vàng, có trình độ về công nghệ thông tin và khả năng ứng dụng nó vào việc xây dựng kế hoạch dạy học, thiết kế các hoạt động học tập sao cho phong phú, sinh động, logic, tận dụng được tối đa các trang thiết bị hiện đại mà nhà trường sẵn có. Để làm tốt được việc này giảng viên cần phải có một quá trình nghiên cứu, tự học, tự bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, tích lũy kinh nghiệm giảng dạy.
Bốn là, đổi mới kiểm tra đánh giá kết quả dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở nhà trường quân đội theo quan điểm sư phạm tương tác
Đây là biện pháp quan trọng nhằm xác định kết quả dạy học theo mục tiêu dạy học đã đề ra; tạo điều kiện cho giảng viên nắm vững chất lượng học tập của học viên; cung cấp thông tin phản hồi có tác dụng giúp cho giảng viên giảng dạy tốt hơn. Đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học các môn học theo quan điểm sư phạm tương tác không phải là biện pháp thay đổi toàn bộ hoạt động kiểm tra, đánh giá đã có, mà đó là sự kế thừa có chọn lọc nội dung, phương pháp, hình thức kiểm tra, đánh giá hiện vẫn còn giá trị. Vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học đòi hỏi phải đổi mới cách kiểm tra đánh giá kết quả người học. Mục đích kiểm tra đánh giá không dừng lại ở việc mức độ nắm nội dung, kiến thức mà còn kiểm tra đánh giá mức độ vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học vào giải quyết vấn đề thực tiễn của cuộc sống. Nội dung kiểm tra đánh giá tập trung vào những kiến thức, kỹ năng, thái độ ở một môn học và ở nhiều môn học, nhiều hoạt động dạy học. Thông tin kiểm tra, đánh giá cần được thu thập từ nhiều nguồn, nhiều hình thức và bằng nhiều phương pháp khác nhau như quan sát trên lớp, làm bài kiểm tra, sản phẩm học tập, tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau; Sử dụng đa dạng các phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học viên. Như vậy, đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học các môn KHXH&NV ở nhà trường quân đội theo quan điểm sư phạm tương tác đòi hỏi việc kiểm tra, đánh giá phải vì sự tiến bộ của người học và phải diễn ra trong toàn bộ quá trình dạy học. Thực tế cho thấy, phương pháp kiểm tra, đánh giá càng đa dạng thì mức độ khách quan, chính xác trong kiểm tra, đánh giá đạt hiệu quả cao.
Trên đây là một số biện pháp vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học ở các nhà trường quân đội. Các biện pháp nêu trên là một hệ thống, có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, giúp người học phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo trong học tập, đây cũng là sự cụ thể hóa của vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học. Vì vậy, phải tiến hành đồng bộ các biện pháp, nhằm đảm bảo cho quá trình vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học ở các nhà trường quân đội được tổ chức khoa học, đạt hiệu quả thiết thực.
Tài liệu tham khảo
1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khóa XI, Văn phòng Trung ương Đảng, Hà Nội, 2013.
2. Vũ Lệ Hoa, Tổ chức dạy học theo quan điểm sư phạm tương tác, Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2017.
3. Jean - Marc Denommé et Madelenie Roy, Tiến tới một phương pháp sư phạm tương tác, Nxb Thanh niên, Hà Nội, 2000.
4. Nguyễn Thị Hải Yến, Nguyễn Thị Ngọc Lan, “Tiếp cận sư phạm tương tác - một hướng giải pháp nâng cao chất lượng dạy học”, Tạp chí Khoa học Xã hội, nhân văn và Giáo dục, (số 1), kỳ 2, tr. 130-135.
