Quan sát trẻ theo quá trình là một trong những cách thức tiếp cận được được sử dụng phổ biến trong giáo dục mầm non. Các trường mầm non tỉnh Đồng Tháp đã triển khai, thực hiện và đạt được kết quả nhất định. Tuy nhiên, vẫn còn một số bất cập cần được ngiên cứu, giải quyết trong các hoạt động đánh giá “tức thời” cho kết quả “cuối cùng”. Nếu việc thực hiện quan sát trẻ theo quá trình được chủ thể quản lý và giáo viên thẩm thấu, vận dụng linh hoạt thì sẽ tạo ra những thay đổi trong tổ chức thực hiện tốt hơn về chăm sóc nuôi dưỡng và phát huy tối đa năng lực cho trẻ mầm non.
Hội thảo khoa học “Nâng cao hiệu quả quan sát trẻ theo quá trình”
1. Sự cần thiết của quan sát trẻ theo quá trình
Trong thực tế, chúng ta thường quan tâm đến việc trẻ sẽ học được cái gì mà ít quan tâm đến việc trẻ sẽ học như thế nào. Nói đến trẻ học như thế nào tức là nói đến cách thức trẻ học. Quá trình trẻ học rất quan trọng, bởi lúc này trẻ học cách làm và thể hiện các kỹ năng thực hành trong cuộc sống hàng ngày. Trẻ lớn lên và thay đổi mỗi ngày. Như ông Filip Lenaerts, Cố vấn giáo dục đến từ Tổ chức VVOB (Tổ chức Hợp tác Phát triển và Hỗ trợ kỹ thuật vùng Fla-măng vương quốc Bỉ, tập trung vào lĩnh vực Giáo dục) Việt Nam cho rằng: “Quan sát trẻ để đem lại hiệu quả tích cực trong các hoạt động giáo dục là điều cần thiết và ý nghĩa. Vấn đề là cách thức thực hiện ra sao để đem lại hiệu quả cao nhất. Thế nên, cần những tiêu chí đánh giá cụ thể về cảm giác thoải mái và sự tham gia của trẻ vào quá trình học tập”. Vì thế, vai trò của người chỉ dẫn khai sáng, hỗ trợ, điều chỉnh, kĩ năng quan sát, ghi chép và theo dõi quá trình để đánh giá sự phát triển các hoạt động là một trong những yếu tố quyết định chất lượng của giáo dục.
Giáo viên mầm non là người giúp trẻ phát triển một cách toàn diện. Nhờ đó, trẻ không những thu lượm kiến thức, kĩ năng mà còn quan sát theo quá trình với những hoạt động trong cuộc sống hàng ngày. Giáo viên theo dõi cảm giác thoải mái và sự tham gia của trẻ qua các hoạt động để ghi nhận lại, giúp cho việc đánh giá trẻ thực hơn.
2. Vận dụng quan sát trẻ theo quá trình ở trường mầm non trong xu thế hội nhập hiện nay
Cách tiếp cận quan sát trẻ theo quá trình đã đi vào hoạt động ở các vùng Fla-măng Vương quốc Bỉ và Việt Nam và được xem là một công cụ tự đánh giá để cải thiện chất lượng của các cơ sở GDMN trong những năm gần đây trong thực tế các nhà khoa học Barnes, 2013; Klemm & Neuhaus, 2017; Laevers & Declercq, 2018 đã dùng để đo lường mức độ hạnh phúc của trẻ em. Theo giáo trình Bộ Giáo dục Đào Tạo (Tài liệu xuất bản vào tháng 12 năm 2020, Theo Quá Trình Laevers, Moons & Declerq, 2012) đã khẳng định: Quan sát trẻ theo quá trình là một phương pháp đánh giá, hoặc một kĩ thuật được sử dụng trong quá trình đánh giá trẻ, mà ở đó giáo viên theo dõi và nhận ra được sự thay đổi, sự tiến triển (hay thụt lùi) của trẻ trong quá trình hoạt động (học tập). Quan sát trẻ theo quá trình có thể được thực hiện trong một hoạt động học tập, vui chơi của trẻ, nhưng cũng có thể được thực hiện theo một chuỗi các hoạt động khác nhau để có thể đưa ra nhận định đúng đắn về sự phát triển của trẻ.Quan sát trẻ theo quá trình tập trung vào quan sát hai tiêu chí chính đảm bảo chất lượng của quá trình học tập, đó là cảm giác thoải mái và sự tham gia của trẻ, được thực hiện theo 3 bước như sau:
Bước 1: Giáo viên quan sát cảm giác thoải mái và sự tham gia của trẻ;
Bước 2: Giáo viên hồi tưởng, phân tích và xác định lý do một số trẻ có mức độ cảm giác thoải mái và mức độ tham gia thấp;
Bước 3: Giáo viên hành động để nâng cao mức độ thoải mái và mức độ tham gia của trẻ/nhóm trẻ đó.
Quan sát trẻ theo quá trình có thể thực hiện theo định kỳ đối với cả lớp (2-3 lần/năm học), đây là một công việc có kỹ thuật giúp giáo viên mầm non hiểu được nhu cầu, sở thích và khả năng của trẻ trong hoạt động học tập và vui chơi, từ đó kịp thời điều chỉnh hoạt động học tập phù hợp với trẻ và cải thiện hiệu quả hoạt động giảng dạy.
Ở Việt Nam vào tháng 5/2016, Sở GD&ĐT Thái Nguyên, Quảng Nam, Nghệ An và GD&ĐT tỉnh Đồng Tháp đã ứng dụng về vận dụng quan sát trẻ dựa trên quá trình nhận định đúng đắn về sự phát triển của trẻ và cho rằng đây là vấn đề này phù hợp với phương pháp giáo dục trẻ mầm non.
3. Thực trạng về vận dụng quan sát trẻ theo quá trình trong trường Mầm non ở tỉnh Đồng Tháp
Tính đến thời điểm tháng 02 năm 2023, tỉnh Đồng Tháp hiện có 184 trường mầm non, trong đó có: 174 trường công lập (tỷ lệ 94,57%) 10 trường ngoài công lập (tỷ lệ 5,43%). Số trường được đánh giá ngoài 140/174 trường đạt tỉ lệ 80,46% trong đó, trường đạt cấp độ 1 là 81 đạt tỷ lệ 46,55%; cấp độ 2: 23 đạt tỉ lệ 13,21%; cấp độ 3: 36 đạt tỉ lệ 20,70%. Trường mầm non đạt chuẩn quốc gia mức độ 1 trở lên là 110/174 (63,22%). Trường đạt chuẩn mức độ 2 là 55/174 (31,61%). Toàn tỉnh có 458 cán bộ quản lý, 3.319 giáo viên và 308 nhân viên. Tính theo định biên của Thông tư số 06/2015/TTLT-BGDĐT-BNV, thiếu 35 cán bộ quản lý, 358 giáo viên và 32 nhân viên. Trên ưu thế CSVC và nguồn nhân lực trẻ hoá tỉnh Đồng Tháp tăng cường khai thác các nền tảng công nghệ truyền thông nâng cao về nhận thức, chuyên môn nghiệp vụ đối với cán bộ quản lý, giáo viên mầm non qua nhiều kênh thông tin như: MS-Teams, zalo, hội nghị, hội thảo, tập huấn, các nhóm zalo, mail, tin bài đăng trên website.
Tuy nhiên, việc quan sát trẻ theo quá trình có những vấn đề tồn tại và thiếu sót lưu ý như sau.
- Công tác phối hợp: Vận dụng quan sát trẻ theo quá trình nhằm chia sẻ lại thông tin, để hiểu và đáp ứng lại sự khác biệt của từng trẻ qua đồng nghiệp, cấp trên, phụ huynh, giữa cô và cháu, chưa là một chuỗi kênh liên kết thống nhất.
-Trách nhiệm, nhiệm vụ: Giáo viên mầm non chưa xác định được nhiệm vụ “quy định và không quy định” nên luôn bận rộn, rườm rà, tự gây áp lực, phần lớn thời gian ở trường mầm non là dành cho việc không tên và các buổi họp, hoạt động chuyên môn theo quy định.
-Trình độ đào tạo, chuyên môn: Chất lượng trong số lượng hay ngược lại phụ thuộc vào kiến thức, kỹ năng của CBQL mới qua lớp BDNVQL(xã hội xu thế hội nhập phát triển trong đào tạo phải là Thạc sĩ,Tiến sĩ QLGD) hướng dẫn phần lớn theo lối mòn kinh nghiệm, dùng uy quyền trong lãnh đạo, chỉ đạo, về đội ngũ GVMN ( không có Thạc sĩ MN) “tinh tai, nhạy mắt” đối phó, đáp trả cách làm đi ngược lại phương pháp giáo dục( đánh trẻ, thưa kiện..)
-Thừa thiếu cục bộ về biên chế: Trong thực tế mức tăng “ngược” về thiếu CBQL, GVMN ở tỉnh Đồng Tháp con số “hai, ba” ngày một ngất ngưỡng không đuổi kịp số lượng thôi việc đột xuất, xin nghỉ hưu, tinh giản biên chế, từ ấy chất lượng chăm sóc giáo dục mầm non giảm là điều không tránh khỏi.
4. Những định hướng vận dụng quan sát trẻ theo quá trình trong trường mầm non ở tỉnh Đồng Tháp trong xu thế hội nhập hiện nay
Một là, nâng cao nhận thức về vận dụng quan sát trẻ theo quá trình trong trường mầm non.
Việc xây dựng hình ảnh CBQL và giáo viên mầm non trong môi trường xã hội là một trong những giải pháp quan trọng nhất. Chính nó là nhân tố có tính quyết định bảo đảm thương hiệu, chất lượng và giá trị cốt lõi của một cơ sở giáo dục. bên cạnh vai trò quản lý, ý thức về vai trò trách nhiệm của giáo viên mầm non về quan sát trẻ theo quá trình sẽ hình thành phương pháp và kỹ năng riêng. Từ đây, cách thức và thói quen trong lập kế hoạch, ghi chép thông tin, cập nhật số liệu vào bảng hỏi từ cha mẹ của trẻ về sự tiến bộ của trẻ là rất hữu ích.
Hai là, biên chế và trách nhiệm, nhiệm vụ
Trong bộ máy biên chế sự nghiệp của giáo dục cần có sự ổn định về nguồn nhân lực và chính sách đãi ngộ thoả đáng cho đối tượng thực hiện nhiệm vụ, trách nhiệm gắn liền với vị trí việc làm theo quy chế tự chủ tự chịu trách nhiệm trên cơ sở pháp luật hiện hành.
Ba là, bồi dưỡng trong đào tạo chuyên môn phù hợp chương trình.
Nguồn nhân lực là một trong những nhân tố chính tạo nên chất lượng giáo dục. Thông qua đào tạo để đáp ứng nhu cầu dự nguồn, nuôi nguồn của CBQL và giáo viên với các hình thức trong đào tạo, bồi dưỡng dưới nhiều hình thức trực tiếp, trực tuyến với các trung tâm đào tạo, trường Đại Học…Hay tham khảo sách chuyên khảo, kênh Zalo, web, chia sẻ kinh nghiệm nghề qua đồng nghiệp nhằm đạt mục đích, phương pháp, kỹ năng, để nâng chất lượng giáo dục phù hợp chương trình giáo dục mầm non đổi mới hiện nay.
Bốn là, đa dạng hóa các hình thức quan sát trẻ theo quá trình trong công tác phối hợp.
Trong hoạt động chăm sóc giáo dục trẻ mầm non, quan sát là yếu tố chính đối với vai trò và công việc của giáo viên, về công việc này cần đa dạng hóa hình thức trong phương pháp quan sát, ghi nhận sự ghi chép từ đồng nghiệp, phụ huynh, hay những phản ánh giữa trẻ với trẻ để nhận ra những kỹ năng chăm sóc trẻ tốt hơn, tối đa hóa hiệu quả tác động, giải quyết các rào cản, tạo ra những thay đổi trong tổ chức thực hiện các hoạt động “học qua chơi” giúp trẻ chơi, học tốt hơn và phát huy tối đa năng lực của trẻ trong vận dụng quan sát theo quá trình là vấn đề quan trọng và rất cấp thiết trong tổ chức, ghi nhớ cuối cùng là phản ánh đúng.
Năm là, tăng cường cơ sở vật chất, thiết bị và công nghệ trong CSGD.
Huy động các nguồn lực chính phủ, phi chính phủ để tăng cường cơ sở vật chất, thiết bị đảm bảo theo dự báo giáo dục và đuổi kịp thời kỳ hội nhập, hướng dẫn, hỗ trợ CBQL, GVMN về cơ sở vật chất, thiết bị trong dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện. Cơ sở vật chất, không gian trong cơ sở giáo dục phải đảm bảo cho việc học tập, trải nghiệm, vui chơi, giải trí, thực hiện trãi nghiệm hoạt động ngoài trời, gắn kết giữa tổ chức và ghi nhận, đánh giá, điều chỉnh sau khi tổ chức nhằm điều chỉnh đáp ứng mục tiêu phát triển giáo dục mầm non.
Tóm lại, hiện nay ở các nước phát triển, chương trình giáo dục mầm non quan sát trẻ theo quá trình đã được thực hiện phổ biến và có nhiều mô hình mang lại giá trị hữu ích. Ở Việt Nam nói chung và ở Đồng Tháp nói riêng bước đầu áp dụng quan sát trẻ theo quá trình ở bậc học mầm non cũng đã cho những kết quả đáng kể. Nghiên cứu tổng kết để làm sáng tỏ kết quả hạn chế và sử dụng đồng bộ các giải pháp tiên tiến chắc chắn sẽ góp phần thúc đẩy bậc học mầm non phát triển mạnh mẽ trong thời kỳ hội nhập.
1. Tài liệu là sản phẩm của các chuyên gia VVOB và Bộ Giáo dục & Đào tạo (Việt Nam) xuất bản vào tháng 12 năm 2020.
2. Tài liệu biên soạn dựa trên tài liệu gốc của Quan Sát Trẻ Theo Quá Trình (Laevers, Moons & Declerq, 2012).
3. Quyết định số 1373/QĐ-TTg ngày 30 tháng 7 năm 2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2021 – 2030”.
4. Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ giáo dục mầm non Học kỳ I năm học 2022 – 2023. Sở GDĐT Đồng Tháp.
5. Kế hoạch số 273/KH-UBND ngày 08 tháng 8 năm 2022 của UBND tỉnh Đồng Tháp về phát triển giáo dục tỉnh Đồng Tháp đến năm 2025.
