Đinh Quang Huy, Ninh Quang Thảo
Trường Đại học Nguyễn Huệ
Tóm tắt: Xây dựng văn hóa giao thông cho học sinh là một trong những nhiệm vụ quan trọng của công tác giáo dục toàn diện trong giai đoạn hiện nay. Bài viết phân tích vai trò thiết yếu của văn hóa giao thông đối với học sinh, chỉ ra thực trạng chấp hành luật giao thông còn nhiều hạn chế, và đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao nhận thức, hình thành thói quen và hành vi ứng xử văn minh khi tham gia giao thông. Trên cơ sở đó, việc xây dựng văn hóa giao thông cho học sinh sẽ góp phần bảo đảm an toàn, phát triển nhân cách và hình thành nếp sống văn minh, góp phần tạo dựng môi trường xã hội an toàn, kỷ luật, văn minh, hiện đại.
Từ khóa: Xây dựng, văn hóa giao thông, học sinh, hiện nay, nâng cao nhận thức, ứng xử văn minh
Ngày nhận bài: 07/9/2025; Biên tập: 09/9/2025; Duyệt đăng:09/9/2025
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế sâu rộng, văn hóa giao thông đã trở thành một tiêu chí phản ánh trình độ văn minh của xã hội. Ở Việt Nam, tai nạn giao thông và những hành vi thiếu ý thức vẫn là vấn đề nhức nhối, trong đó có một bộ phận học sinh. Xây dựng văn hóa giao thông cho học sinh hiện nay không chỉ mang ý nghĩa giáo dục ý thức pháp luật, bảo đảm an toàn, mà còn góp phần hình thành nhân cách, rèn luyện thói quen kỷ luật, ứng xử văn minh, từ đó tạo dựng một thế hệ công dân có trách nhiệm, chung tay xây dựng xã hội hiện đại, an toàn, văn minh.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Vai trò xây dựng văn hóa giao thông cho học sinh
Văn hóa giao thông là sự kết hợp giữa ý thức tuân thủ luật pháp, thái độ ứng xử văn minh và kỹ năng tham gia giao thông an toàn. Đối với học sinh, lứa tuổi còn đang hình thành nhân cách và dễ chịu ảnh hưởng từ môi trường xã hội, vì thế xây dựng văn hóa giao thông có vai trò quan trọng ở nhiều phương diện.
Trước hết, văn hóa giao thông góp phần bảo đảm an toàn tính mạng cho học sinh. Thống kê cho thấy, mỗi năm tại Việt Nam có hàng nghìn vụ tai nạn giao thông liên quan đến trẻ em và học sinh. Nguyên nhân chủ yếu là do thiếu kiến thức, kỹ năng khi tham gia giao thông, cũng như sự chủ quan, coi thường luật lệ. Bởi vậy, xây dựng văn hóa giao thông chính là hình thành ở học sinh thói quen “an toàn là trên hết”, biết tự bảo vệ bản thân và tôn trọng sự an toàn của người khác. Khi các em có ý thức đi đúng làn đường, đội mũ bảo hiểm khi đi xe đạp điện, dừng đèn đỏ đúng quy định…, nguy cơ tai nạn sẽ giảm đáng kể.
Thứ hai, xây dựng văn hóa giao thông giúp học sinh rèn luyện ý thức tôn trọng pháp luật. Giao thông là lĩnh vực gắn bó hàng ngày, có tác động trực tiếp đến từng người. Thông qua việc chấp hành luật giao thông, học sinh được rèn tính kỷ luật, sự tuân thủ pháp luật và thái độ tôn trọng quy định chung. Đây là cơ sở để hình thành nhân cách công dân tốt, biết sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, một xã hội muốn phát triển bền vững phải có công dân thượng tôn pháp luật. Do đó, giáo dục văn hóa giao thông chính là bước đi thiết thực để hình thành lối sống văn minh ở thế hệ trẻ.
Thứ ba, xây dựng văn hóa giao thông cho học sinh góp phần xây dựng nếp sống văn minh đô thị và văn hóa cộng đồng. Trên đường phố, chỉ cần một hành vi thiếu ý thức, như phóng nhanh, vượt ẩu, lấn làn hay chen lấn khi sang đường, cũng có thể gây ra tai nạn hoặc ùn tắc. Ngược lại, nếu mỗi học sinh đều biết nhường nhịn, xếp hàng, đi đúng phần đường, hình ảnh đó sẽ lan tỏa tinh thần văn minh, lịch sự trong cộng đồng. Văn hóa giao thông không chỉ dừng ở chấp hành pháp luật, mà còn là sự thể hiện nhân cách, sự tôn trọng và trách nhiệm với xã hội.
Thứ tư, xây dựng văn hóa giao thông còn góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện. Giáo dục không chỉ trang bị kiến thức, mà còn phải hình thành phẩm chất và kỹ năng sống cho học sinh. Thông qua các hoạt động trải nghiệm về an toàn giao thông, các em rèn luyện kỹ năng xử lý tình huống, kỹ năng làm việc nhóm, giao tiếp, đồng thời được bồi dưỡng ý thức trách nhiệm với bản thân và cộng đồng. Đây chính là nội dung quan trọng của giáo dục hiện đại: đào tạo con người vừa có tri thức, vừa có nhân cách.
Ngoài ra, văn hóa giao thông còn giúp học sinh hình thành bản lĩnh, biết điều chỉnh hành vi trong môi trường phức tạp. Trên thực tế, giao thông là nơi tồn tại nhiều cám dỗ: thói quen phóng nhanh, đua xe, tụ tập đông người… rất dễ lôi kéo học sinh. Nếu được giáo dục văn hóa giao thông tốt, các em sẽ biết phân biệt đúng sai, biết từ chối các hành vi nguy hiểm, qua đó phát triển bản lĩnh sống tích cực.
Xây dựng văn hóa giao thông cũng tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài của xã hội. Học sinh hôm nay chính là công dân, là lực lượng lao động của tương lai. Nếu thế hệ trẻ được trang bị kiến thức, kỹ năng và ý thức văn hóa giao thông tốt, xã hội trong tương lai sẽ giảm thiểu tai nạn, tiết kiệm nguồn lực, đồng thời nâng cao hình ảnh của đất nước trong mắt bạn bè quốc tế. Có thể nói, giáo dục văn hóa giao thông chính là đầu tư cho sự phát triển bền vững. Do đó, xây dựng văn hóa giao thông cho học sinh là nhiệm vụ vừa cấp bách, vừa lâu dài, góp phần hình thành con người mới xã hội chủ nghĩa, sống có trách nhiệm với bản thân, với cộng đồng và với đất nước.
2.2. Thực trạng chấp hành giao thông của học sinh
Đảng, Nhà nước ta rất quan tâm đến việc bảo đảm an toàn giao thông cho người dân, trong đó có lứa tuổi thanh thiếu niên. Để hạn chế, giảm thiểu tat nạn giao thông liên quan đến lứa tuổi học sinh, ngày 21/12/2023, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 31 về việc tăng cường công tác bảo đảm trật tự an toàn giao thông cho lứa tuổi học sinh trong tình hình mới. Trong những năm qua, công tác giáo dục an toàn giao thông cho học sinh đã được các cấp, các ngành quan tâm thực hiện. Nhiều trường học đã đưa nội dung này vào chương trình ngoại khóa, tổ chức các cuộc thi tìm hiểu luật giao thông, phối hợp với cơ quan chức năng tổ chức tuyên truyền. Nhờ đó, ý thức của một bộ phận học sinh được nâng lên, nhiều em đã có thói quen đội mũ bảo hiểm, đi đúng làn đường, tuân thủ đèn tín hiệu.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, thực trạng chấp hành giao thông của học sinh vẫn còn nhiều bất cập. Trước hết, tình trạng học sinh vi phạm luật giao thông diễn ra khá phổ biến. Không khó để bắt gặp hình ảnh học sinh đi xe đạp điện, xe máy điện không đội mũ bảo hiểm; đi dàn hàng ngang trên đường; phóng nhanh, vượt ẩu; thậm chí điều khiển xe máy khi chưa đủ tuổi, không có giấy phép lái xe. Nhiều em coi việc đi xe phân khối lớn, đi tốc độ cao như một cách thể hiện bản thân, dẫn đến nguy cơ tai nạn nghiêm trọng.
Theo Cục Cảnh sát giao thông, trong 10 tháng năm 2024, tai nạn giao thông liên quan đến trẻ em xảy ra 2.326 vụ làm chết 878 người, bị thương 2.266 người. Trong quá trình tuần tra kiểm soát, lực lượng cảnh sát đã xử lý hơn 90.000 trường hợp học sinh vi phạm giao thông, tạm giữ hơn 50.000 mô tô. Đáng chú ý, trong số đó có hơn 45.000 trường hợp là thiếu niên chưa đủ tuổi điều khiển phương tiện [1].
Một trong những nguyên nhân là do nhận thức pháp luật của học sinh còn hạn chế. Dù đã được học về an toàn giao thông, nhưng nhiều em chưa thực sự hiểu sâu ý nghĩa của việc chấp hành luật. Các em thường nghĩ rằng vi phạm giao thông chỉ là chuyện nhỏ, không gây hậu quả ngay lập tức. Thói quen “đèn đỏ thì cố vượt”, “đường vắng thì không cần đội mũ bảo hiểm” vẫn tồn tại. Điều này cho thấy công tác giáo dục chưa tạo được sự chuyển biến bền vững trong nhận thức.
Thực trạng cũng cho thấy môi trường xã hội và gia đình có ảnh hưởng lớn đến hành vi giao thông của học sinh. Nhiều phụ huynh chưa gương mẫu: chở con không đội mũ bảo hiểm, dừng đỗ sai quy định, vượt đèn đỏ… Những hành vi đó vô tình trở thành “tấm gương xấu”, khiến học sinh bắt chước. Ngoài ra, áp lực học tập, lịch học thêm dày đặc cũng khiến nhiều em vội vã trên đường, dễ vi phạm quy tắc an toàn.
Mặt khác, công tác quản lý, kiểm tra xử lý vi phạm giao thông của học sinh còn hạn chế. Không ít trường hợp học sinh vi phạm nhưng chỉ bị nhắc nhở, chưa có chế tài đủ mạnh để răn đe. Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và cơ quan chức năng chưa đồng bộ, dẫn đến tình trạng “trên nóng, dưới lạnh”.
Một vấn đề khác là sự tác động của mạng xã hội. Trào lưu quay clip “đi xe tốc độ cao”, “bốc đầu xe”, “đua xe tay ga”… được chia sẻ rộng rãi, dễ khiến học sinh tò mò, bắt chước. Khi văn hóa giao thông chưa được hình thành vững chắc, các em rất dễ bị lôi cuốn vào những hành vi nguy hiểm. Hệ quả là tai nạn giao thông liên quan đến học sinh vẫn ở mức đáng báo động. Nhiều vụ tai nạn thương tâm xảy ra khi học sinh tụ tập đua xe, hoặc do thiếu kỹ năng quan sát khi sang đường. Không chỉ ảnh hưởng đến tính mạng, sức khỏe, mà còn gây tổn thương tâm lý cho gia đình và xã hội.
Như vậy, có thể thấy thực trạng chấp hành giao thông của học sinh hiện nay còn nhiều bất cập. Dù có tiến bộ, nhưng vi phạm vẫn phổ biến, nhận thức chưa đồng đều, sự phối hợp giữa các lực lượng chưa chặt chẽ. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có giải pháp đồng bộ để xây dựng văn hóa giao thông cho học sinh.
2.3. Giải pháp xây dựng văn hóa giao thông cho học sinh
Để xây dựng văn hóa giao thông cho học sinh hiện nay, cần có hệ thống giải pháp toàn diện, đồng bộ, huy động sự tham gia của gia đình, nhà trường, xã hội và bản thân học sinh. Trong đó, có thể tập trung vào 5 nhóm giải pháp cơ bản sau:
Một là, tăng cường giáo dục, nâng cao nhận thức về văn hóa giao thông cho học sinh.
Giải pháp này giữ vai trò nền tảng. Nhà trường cần đưa giáo dục an toàn giao thông vào chương trình học chính khóa và ngoại khóa, không chỉ dừng ở lý thuyết mà gắn với các hoạt động trải nghiệm thực tiễn. Có thể tổ chức các buổi học tại thực địa, tham quan giao lộ, tập huấn kỹ năng lái xe an toàn, diễn tập tình huống giao thông. Nội dung giáo dục cần nhấn mạnh tính mạng con người là quý giá nhất, việc chấp hành luật giao thông chính là bảo vệ bản thân và người khác. Ngoài ra, cần phát triển các hình thức tuyên truyền sinh động qua tranh ảnh, video, mạng xã hội để học sinh dễ tiếp nhận.
Hai là, xây dựng môi trường gia đình và xã hội gương mẫu về văn hóa giao thông.
Học sinh chịu ảnh hưởng trực tiếp từ cha mẹ và người thân. Do đó, mỗi phụ huynh cần làm gương khi tham gia giao thông: đội mũ bảo hiểm, không vượt đèn đỏ, chở con đúng quy định. Gia đình cần thường xuyên nhắc nhở, trao đổi với con về những tình huống giao thông cụ thể, đồng thời phối hợp với nhà trường trong quản lý, giáo dục. Xã hội cũng cần tạo dựng môi trường văn minh, trong đó người lớn tuân thủ giao thông sẽ tác động tích cực đến học sinh.
Ba là, nâng cao hiệu quả quản lý, kiểm tra và xử lý vi phạm.
Các cơ quan chức năng cần phối hợp chặt chẽ với nhà trường để kiểm soát hành vi vi phạm của học sinh. Khi phát hiện vi phạm như đi xe máy khi chưa đủ tuổi, không đội mũ bảo hiểm, đi dàn hàng ngang… cần có biện pháp xử lý nghiêm khắc, kết hợp với giáo dục. Nhà trường cần xây dựng quy định nội bộ về an toàn giao thông, coi việc chấp hành giao thông là một tiêu chí đánh giá hạnh kiểm. Đồng thời, cần tổ chức ký cam kết giữa học sinh, phụ huynh và nhà trường về việc tuân thủ luật giao thông.
Bốn là, phát huy vai trò của các tổ chức đoàn thể, đặc biệt là Đoàn Thanh niên, trong việc xây dựng văn hóa giao thông.
Các tổ chức đoàn thể có thế mạnh trong tổ chức hoạt động phong trào, tạo sức lan tỏa trong học sinh. Đoàn Thanh niên có thể phát động các phong trào “Học sinh với văn hóa giao thông”, “Đoàn viên thanh niên gương mẫu chấp hành luật giao thông”. Các cuộc thi tìm hiểu luật, thi vẽ tranh, thi tiểu phẩm về an toàn giao thông cũng góp phần nâng cao ý thức. Ngoài ra, cần phát triển các câu lạc bộ “Thanh niên với an toàn giao thông”, tạo diễn đàn để học sinh trao đổi, học hỏi và rèn luyện kỹ năng.
Năm là, ứng dụng công nghệ thông tin và mạng xã hội trong giáo dục văn hóa giao thông.
Trong thời đại số, học sinh tiếp cận internet và mạng xã hội rất sớm. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội. Cần tận dụng các nền tảng trực tuyến để tuyên truyền, xây dựng những clip ngắn, trò chơi, ứng dụng học luật giao thông một cách sinh động, hấp dẫn. Có thể phát triển app di động giúp học sinh luyện tập tình huống giao thông, kiểm tra kiến thức luật, tích điểm thưởng. Bên cạnh đó, cần kịp thời ngăn chặn, xử lý những nội dung xấu độc, kích động đua xe, vi phạm giao thông trên mạng, bảo vệ học sinh khỏi ảnh hưởng tiêu cực.
Năm giải pháp trên cần được triển khai đồng bộ, liên tục và có sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình, xã hội. Chỉ khi học sinh được giáo dục toàn diện, được sống trong môi trường gương mẫu, được quản lý chặt chẽ và được hỗ trợ bằng công nghệ hiện đại, văn hóa giao thông mới thực sự hình thành bền vững trong thế hệ trẻ.
3. Kết luận
Xây dựng văn hóa giao thông cho học sinh hiện nay là nhiệm vụ cấp thiết, nhằm bảo đảm an toàn tính mạng, rèn luyện ý thức pháp luật và góp phần xây dựng xã hội văn minh. Qua phân tích vai trò, thực trạng và giải pháp, có thể thấy rằng chỉ bằng sự chung tay của nhà trường, gia đình, xã hội và bản thân học sinh, văn hóa giao thông mới được hình thành vững chắc. Đây không chỉ là trách nhiệm với thế hệ trẻ, mà còn là đầu tư cho tương lai của đất nước - một tương lai phát triển bền vững, an toàn và nhân văn.
Tài liệu tham khảo
- Báo Nhân dân điện tử (2024, 16 tháng 12), Giảm thiểu tai nạn giao thông đường bộ đối với trẻ em, https://nhandan.vn/giam-thieu-tai-nan-giao-thong-duong-bo-doi-voi-tre-em-post850927.html.
