PGS.TS Thân Văn Quân, Ngô Nguyên Khánh, Phạm Thế Anh -
Khoa Sư phạm Quân sự, Học viện Chính trị
Tóm tắt: Cùng với các phương pháp dạy học hiện đại, sơ đồ tư duy đã được Học viện Chính trị nghiên cứu, sử dụng nhằm phát huy tính tích cực học tập của học viên trong dạy học, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo. Tuy nhiên, quá trình sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh bên cạnh những kết quả tích cực đã đạt được, còn có hạn chế, bất cập. Theo đó, trên cơ sở khái quát một số vấn đề lý luận, bài viết xác định những yêu cầu, đề xuất biện pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh, góp phần thực hiện hiệu quả mục tiêu của môn học và chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo ở Học viện Chính trị hiện nay.
Từ khóa: Sơ đồ tư duy; Học viện Chính trị; môn tiếng Anh; dạy học.
Nhận bài: 2/9/2025; Biên tập: 4/9/2025; Duyệt đăng: 5/9/2025
1. Đặt vấn đề
Học viện Chính trị là trung tâm đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ chính trị, chính ủy trung (lữ) đoàn, giảng viên các môn khoa học xã hội và nhân văn có trình độ đại học, sau đại học cho toàn quân. Học viên tốt nghiệp ra trường là những cán bộ Quân đội có phẩm chất, năng lực toàn diện, thực hiện chức trách, nhiệm vụ trên nhiều lĩnh vực và môi trường công tác khác nhau. Theo đó, quá trình dạy học nói chung, dạy học tiếng Anh nói riêng không chỉ trang bị kiến thức, kỹ năng theo yêu cầu chuẩn đầu ra của môn học mà còn hướng tới đáp ứng yêu chuẩn đầu ra chương trình đào tạo, nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời kỳ mới. Trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, cùng với đổi mới chương trình, nội dung, Học viện Chính trị đang tích cực đẩy mạnh đổi mới phương pháp dạy học, trong đó nghiên cứu, sử dụng các phương pháp dạy học tích cực được xem là khâu đột phá hằm nâng cao chất lượng dạy học. Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh là một trong những sự cụ thể hóa yêu cầu, chủ trương của Đảng ủy, Ban giám đốc Học viện, góp phần đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng dạy học nói chung, dạy học tiếng Anh nói riêng.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Lý luận về sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị
* Quan niệm về dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị
Dạy học được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu và đưa ra nhiều khái niệm khác nhau. Theo tác giả Phạm Viết Vượng: “Quá trình dạy học là quá trình hoạt động của hai chủ thể, trong đó dưới sự tổ chức, hướng dẫn, điều khiển của giáo viên, người học nhận thức lại nền văn minh nhân loại và rèn luyện hình thành kỹ năng hoạt động, tạo lập thái độ sống tốt đẹp” [5].
Tác giả Thái Duy Tuyên, cho rằng, dạy học là “sự tương tác giữa người với người, người với xã hội” [4] trong đó, giáo viên là người điều khiển quá trình dạy học. Như vậy, trong quan niệm này tác giả chú trọng đến hai thành tố cơ bản nhất của dạy học đó là dạy của người dạy và học của người học. Hai hoạt động này có mối quan hệ tương tác với nhau nhằm thực hiện mục tiêu của hoạt động dạy học. Như vậy, dạy học là hoạt động có mục đích, có tổ chức phối hợp thống nhất giữa người dạy và người học nhằm truyền thụ và lĩnh hội kiến thức, kỹ năng, thái độ, thực hiện mục tiêu dạy học ở các nhà trường.
Tiếng Anh là một trong những học phần (môn học) nằm trong chương trình đào tạo ở Học viện Chính trị, cùng với các môn học khác, góp phần hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực cho học viên, thực hiện mục tiêu giáo dục và đào tạo của Học viện. Dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị có sự phối hợp thống nhất giữa hoạt động dạy của giảng viên và hoạt động học của học viên. Trong đó, giảng viên là chủ thể tổ chức, chỉ đạo, truyền thụ kiến thức môn học, thực hiện các nhiệm vụ dạy học. Học viên là khách thể nhưng là chủ thể hoạt động học tập, tự giác, tích cực và độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kỹ năng theo mục tiêu, yêu cầu của môn học. Học tập tiếng Anh của học viên ở Học viện Chính trị không chỉ rèn luyện những kỹ năng nghe, nói, đọc, viết tiếng Anh, đáp ứng yêu cầu chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo mà còn trang bị cho học viên có những kiến thức khoa học, hiểu biết văn hóa của các dân tộc khác, các nền văn minh thế giới, từ đó mở rộng hiểu biết, phát triển trí tuệ, hoàn thiện nhân cách của người cán bộ chính trị, cán bộ giảng dạy, nghiên cứu khoa học trong Quân đội, đáp ứng yêu cầu của xã hội và Quân đội. Mục tiêu dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị nhằm thực hiện tốt mục tiêu học phần (môn học) đáp ứng chuẩn đầu, đồng thời trang bị kiến thức và kỹ năng ôn luyện theo dạng đề thi Bậc 4 tiếng Anh theo khung năng lực ngoại ngữ Việt Nam, tương đương cấp độ B2 khung Châu Âu cho các đối tượng học viên sau đại học. Trên cơ sở kiến thức, kỹ năng về tiếng Anh, học viên biết vận dụng vào giải quyết các vấn đề thực tiễn theo chức trách, nhiệm vụ của bản thân. Từ các phân tích trên, có thể hiểu: Dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị là hoạt động có mục đích, có tổ chức phối hợp thống nhất giữa giảng viên và học viên nhằm truyền thụ và lĩnh hội kiến thức, kỹ năng, thái độ, thực hiện tốt mục tiêu, nhiệm vụ của môn học, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục và đào tạo của Học viện.
* Quan niệm, đặc điểm sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị
Theo Tony Buzan về bản chất sơ đồ tư duy là một công cụ tổ chức tư duy, một phương tiện ghi chép, là phương pháp truyền tải thông tin theo chiều từ ngoài vào não và ngược lại [3]. Do đó việc lập sơ đồ tư duy phát huy được tối đa khả năng sáng tạo của mỗi người, là phương pháp dễ nhất để chuyển tải thông tin vào não bộ rồi đưa thông tin ra ngoài não bộ. Hiện nay, sơ đồ tư duy được sử dụng trong dạy học như một phương pháp để tận dụng khả năng ghi nhận hình ảnh của bộ não, nó có thể dùng như một cách để ghi nhớ chi tiết để tổng hợp, phân tích một vấn đề thành một dạng của lược đồ phân nhánh. Như vậy, sơ đồ tư duy là một lược đồ với phương pháp đồ họa được cấu tạo bằng chủ đề chính và các nhánh con với hình ảnh, màu sắc, kích cỡ khác nhau thể hiện từ ngữ, ý tưởng, nhiệm vụ, hay các mục được liên kết và sắp xếp tỏa tròn quanh từ khóa hay hình ảnh trung tâm, tạo cái nhìn tổng quan, thúc đẩy tư duy sáng tạo.
Từ các phân tích trên, có thể hiểu: Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị là hoạt động có mục đích, có kế hoạch của giảng viên được áp dụng trong quá trình giảng dạy với các bước thực hiện sơ đồ tư duy một cách linh hoạt, sáng tạo vào thực tiễn giảng dạy, tạo cơ hội cho người học phát huy khả năng tổng hợp, ghi nhớ, thảo luận, làm việc nhóm, học tập tương tác, và nâng cao các kỹ năng nghe, nói, đọc, viết tiếng Anh. Bản chất sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị là mong muốn đưa lý thuyết về sơ đồ tư duy như là một phương pháp dạy học hiện đại vào thực tiễn dạy học của Học viện. Trong dạy học tiếng Anh, sơ đồ tư duy được áp dụng ở nhiều nội dung, giai đoạn và nhiệm vụ khác nhau của một bài học, như: giảng viên có thể cùng học viên vẽ sơ đồ tư duy về từ vựng liên quan tới kiến thức bài học (“Brain storming / Network”); sử dụng sơ đồ tư duy để mô tả, diễn đạt nội dung học tập, khái quát lý luận và thực tiễn theo mục tiêu bài học, cuối tiết học, giảng viên dùng sơ đồ tư duy đã chuẩn bị từ trước để khái quát lại nội dung bài học (phần “Post-reading” nhằm rèn luyện kỹ năng nói của học viên). Để khắc sâu kiến thức, học viên có thể vẽ sơ đồ tư duy về nội dung bài học ở nhà, sau đó lên lớp so sánh với các học viên khác vào đầu tiết học. Học viên cũng có thể sử dụng sơ đồ tư duy đã vẽ ở nhà để trả lời giảng viên trong phần kiểm tra bài cũ hoặc dùng để tổng hợp kiến thức ngữ pháp sau khi hoàn thành một chủ đề hoặc bài học. Ngoài ra có thể sử dụng sơ đồ tư duy khi dạy và học kỹ năng nói, khi tổng hợp kiến thức bài học.
Nội dung sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh có thể áp dụng theo từng tiết học, từng bài học (unit), hoặc theo từng chủ đề từ vựng (topic vocabulary), nội dung cấu trúc ngữ pháp (grammar structures), hoặc theo kỹ năng ngôn ngữ tập trung (language skills) của bài học để rèn các kỹ năng tiếng Anh cho học viên. Giảng viên có thể cùng học viên vẽ sơ đồ tư duy khái quát nội dung bài học, chẳng hạn khái quát về từ vựng liên quan tới kiến thức bài học (Brain storming); sử dụng trong các giai đoạn của hình thức bài giảng, giảng viên và học viên sử dụng sơ đồ tư duy để nêu vấn đề, mở đầu bài giảng, mô tả, diễn đạt dẫn dắt các nội dung học tập, khái quát kiến thức liên quan và diễn đạt mục tiêu bài học. Trong quá trình tiến hành giảng bài, giảng viên và học viên sử dụng sơ đồ tư duy như một phương pháp, kỹ thuật dạy học để phát triển kiến thức, kỹ năng tiếng Anh cho học viên. Cuối tiết học, giảng viên thường dùng sơ đồ tư duy đã vẽ từ trước để học viên quan sát sau đó nói lại nội dung bài đã học nhằm rèn luyện kỹ năng nói của học viên. Để khắc sâu kiến thức, học viên có thể vẽ sơ đồ tư duy về nội dung bài học ở nhà, sau đó lên lớp so sánh với bạn vào đầu tiết học. Học viên cũng có thể sử dụng sơ đồ tư duy đã vẽ ở nhà để trả lời giảng viên trong phần kiểm tra bài cũ. Trong kỹ năng nói, học viên hoạt động nhóm để vẽ sơ đồ tư duy, sau đó cử đại diện lên trình bày khái quát lại nội dung bài học. Sơ đồ tư duy còn được học viên dùng để tổng hợp kiến thức ngữ pháp sau khi hoàn thành một chương hoặc bài. Ngoài ra có thể sử dụng sơ đồ tư duy khi dạy và học kỹ năng nói, khi tổng hợp kiến thức bài học; kết hợp với các phương pháp tích cực khác trong từng nội dung cụ thể theo ý đồ của giảng viên nhằm tạo môi trường học tập tích cực cho học viên góp phần nâng cao chất lượng dạy học.
2.2. Yêu cầu sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị hiện nay
Một là, sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị phải hướng tới tích cực hóa hoạt động nhận thức của học viên, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn học, đáp ứng yêu cầu Chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo. Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị phải được giảng viên và học viên nghiên cứu nắm chắc kỹ năng, kỹ thuật sử dụng. Đặc biệt, quá trình sử dụng phải căn cứ vào mục tiêu dạy học môn học, Chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo để ứng dụng, sử dụng một cách linh hoạt, sáng tạo, khoa học và phù hợp với thực tiễn, hướng tới rèn luyện và phát triển các kỹ năng ngôn ngữ cho học viên, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn học, đáp ứng yêu cầu Chuẩn đầu ra.
Hai là, sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị phải linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức dạy học, kiểm tra, đánh giá kết quả môn học. Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị phải linh hoạt, sáng tạo phù hợp với mục tiêu, nội dung dạy học của môn học. Do đó, thiết kế và sử dụng các sơ đồ tư duy phải bám sát mục tiêu, nội dung của chủ đề bài học, giúp học viên định hình được kiến thức cần đạt được trong chủ đề, các nội dung cơ bản, trọng tâm của chủ đề, phát triển kỹ năng ngôn ngữ và yêu cầu đạt được trong từng chủ đề. Trên cơ sở đó, giảng viên, học viên có kế hoạch, phương pháp và cách thức cụ thể trong giảng dạy và học tập thực hiện từng mục tiêu, nội dung của chủ đề học tập, từng bước hoàn thiện và thực hiện hiệu quả mục tiêu của môn học.
Ba là, sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị phải góp phần nâng cao năng lực sư phạm của giảng viên, thực hiện hiệu quả mục tiêu giáo dục và đào tạo của Học viện. Thông qua quá trình sử dụng sơ đồ tư duy, giảng viên và học viên đều cùng nhau sáng tạo trong thiết kế; sáng tạo trong sử dụng; sáng tạo trong hợp tác, chia sẻ; sáng tạo trong học lý thuyết, sáng tạo trong thực hành, luyện tập và tương tác. Thông qua các hoạt động đó, đã xây dựng được bầu không khí tâm lý tích cực trong học tập, môi trường sư phạm lành mạnh, sôi nổi để giảng viên và học viên cùng trau dồi và phát triển năng lực bản thân, góp phần thực hiện hiệu quả mục tiêu giáo dục và đào tạo của Học viện.
Bốn là, sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị phải kết hợp chặt chẽ với phương tiện kỹ thuật hiện đại. Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh ở Học viện gắn với sử dụng phương tiện kỹ thuật dạy học hiện đại. Bởi đối với giảng viên, phương tiện kỹ thuật dạy học không chỉ vật mang thông tin sư phạm mà còn là công cụ hỗ trợ đắc lực, hiệu quả để giảng viên thực hiện ý định giảng bài, thiết kế, lựa chọn và sử dụng hình thức, phương pháp để truyền tải kiến thức, kỹ năng ngôn ngữ đến cho học viên thông qua sơ đồ tư duy; triển khai các ý tưởng sáng tạo trong thông qua thực hiện sơ đồ tư duy cho học viên trong quá trình dạy học; theo dõi, giúp đỡ, kiểm tra, giám sát quá trình thực hiện nhiệm vụ học tập của học viên một cách hiệu quả. Với học viên đây là phương tiện hỗ trợ, nâng cao hiệu quả cho việc lĩnh hội kiến thức, phát triển kỹ năng ngôn ngữ, tương tác hiệu quả với giảng viên, với nhóm trong quá trình thực hiện sơ đồ tư duy.
2.3. Biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị hiện nay
Một là, nâng cao nhận thức cho cán bộ, giảng viên và học viên cao học về sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học môn tiếng Anh ở Học viện Chính trị hiện nay
Đây là biện pháp quan trọng hàng đầu trong phát huy hiệu quả việc sử dụng sơ đồ tư duy nói riêng và nâng cao chất lượng dạy và học tiếng Anh ở Học viện Chính trị nói chung. Nội dung và yêu cầu của biện pháp tập trung vào các vấn đề chính, đó là tổ chức giáo dục nâng cao nhận thức và trách nhiệm cho các chủ thể của quá trình sử dụng sơ đồ tư duy (các cơ quan chức năng, đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý), đồng thời nâng cao nhận thức, trách nhiệm cho bản thân mỗi học viên cao học với tư cách họ vừa là đối tượng chịu sự tổ chức của hoạt động, vừa là chủ thể tự tổ chức hoạt động sử dụng sơ đồ tư duy của chính mình. Cụ thể: bồi dưỡng, tập huấn cho đội ngũ giảng viên, học viên kiến thức lý luận cơ bản về sơ đồ tư duy; giáo dục đội ngũ giảng viên, học viên thấy được vị trí, vai trò của sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh; phát huy vai trò cấp ủy, chỉ huy các cấp trong giáo dục nâng cao nhận thức cho giảng viên, học viên về sử dụng sơ đồ tư duy góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn tiếng Anh.
Hai là, bồi dưỡng kỹ năng thiết kế và sử dụng sơ đồ tư duy cho giảng viên trong dạy học môn tiếng Anh ở Học viện Chính trị
Đây là biện pháp trực tiếp tác động đến chất lượng, hiệu quả khi sử dụng sơ đồ tư duy trong công tác giảng dạy và học tập môn tiếng Anh ở Học viện Chính trị. Nội dung bồi dưỡng kỹ năng thiết kế và sử dụng sơ đồ tư duy cho giảng viên cụ thể như sau: bồi dưỡng quy trình, các bước xây dựng sơ đồ tư duy (Bước 1: Đưa ra chủ đề; Bước 2: Vẽ chủ đề ở trung tâm; Bước 3: Vẽ thêm các tiêu đề phụ (nhánh cấp 1); Bước 4: Vẽ các nhánh cấp 2, cấp 3,..n; Bước 5: Thêm các hình ảnh minh họa; Bước 6: Báo cáo, nhận xét tổ chức hướng dẫn, định hướng cho giảng viên lựa chọn, thiết kế, sử dụng sơ đồ tư duy phù hợp với nội dung của từng chủ đề, kỹ năng cụ thể; bồi dưỡng kỹ năng sử dụng phần mềm vẽ sơ đồ tư duy cho giảng viên trong thiết kế giảng dạy môn học.
Ba là, xây dựng quy trình tổ chức sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị
Xây dựng quy trình sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị không chỉ định hướng cho giảng viên trong quá trình giảng dạy, giúp giảng viên dễ dàng thực hiện tốt các khâu, các bước của việc sử dụng sơ đồ tư duy trong quá trình giảng dạy mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho học viên, kích thích hứng thú của học viên trong tiếp thu lĩnh hội kiến thức bài giảng, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn tiếng Anh. Các bước cụ thể như sau: Bước 1. Lập kế hoạch sử dụng sơ đồ tư duy. Bao gồm: Tìm hiểu ban đầu và nghiên cứu các tài liệu có liên quan; Phân tích, lựa chọn phần kiến thức nội dung bài giảng để xây dựng sơ đồ tư duy. Bước 2. Lựa chọn các kỹ năng và bài học phù hợp để áp dụng sơ đồ tư duy. Bước 3. Cách thức sử dụng sơ đồ tư duy, bao gồm: hoàn thiện sơ đồ tư duy trước khi lên lớp; vừa giảng vừa hình thành sơ đồ tư duy; giảng xong mới hoàn thành sơ đồ tư duy. Bước 4. Đánh giá, rút kinh nghiệm.
Bốn là, phát huy vai trò chủ thể trong học tập của học viên khi sử dụng sơ đồ tư duy nhằm nâng cao trình độ, kiến thức môn tiếng Anh.
Phát huy tính tích cực sử dụng sơ đồ tư duy trong tự học, tự nghiên cứu nâng cao trình độ mọi mặt của học viên cần phải thực hiện tốt các nội dung, cách thức sau: học viên tích cực nâng cao nhận thức về vai trò, tầm quan trọng của việc sử dụng sơ đồ tư duy trong học tập tiếng Anh; mỗi học viên xây dựng cho mình kế hoạch học tập, trong đó xác định rõ việc sử dụng sơ đồ tư duy trong học tập và quyết tâm thực hiện theo kế hoạch.
Năm là, đảm bảo điều kiện, môi trường sư phạm thuận lợi nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh.
Để vận dụng có hiệu quả lý luận sơ đồ tư duy vào hoạt động dạy học môn tiếng Anh ở Học viện Chính trị cần phải có những điều kiện nhất định thuộc về giảng viên, học viên, tài liệu, cơ sở vật chất bảo đảm cho giảng dạy, học tập và điều kiện thuộc về cán bộ quản lý. Cụ thể là: Đối với giảng viên: hiểu biết tương đối đầy đủ về lý thuyết của sơ đồ tư duy, nguyên lý hoạt động, cấu trúc, cách thức, quy trình xây dựng và sử dụng sơ đồ tư duy; sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh cần phối hợp với các phương tiện, phương pháp dạy học, phần mềm dạy học hiện đại nhằm khai thác tối đa ưu điểm của sơ đồ tư duy; có sự hiểu biết về nhiều mặt, đặc biệt là vốn kiến thức về ngôn ngữ Anh, văn hóa Anh. Đối với học viên: Khi sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh, điều kiện tiên quyết đối với người học là có sự tích cực, chủ động, hứng thú trong học tập. Các điều kiện dạy học khác như: Tài liệu, cơ sở vật chất bảo đảm cho hoạt động dạy học; công tác quản lý...
3. Kết luận
Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh ở Học viện Chính trị được xem như một phương pháp dạy học, kỹ thuật dạy học tích cực nhằm kích thích hứng thú học tập và khả năng sáng tạo của học viên. Tuy nhiên, trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, để góp phần nâng cao chất lượng dạy học, thực hiện hiệu quả mục tiêu giáo dục và đào tạo của Học viện, cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ những vấn đề cơ bản về lý luận, đánh giá chính xác thực trạng, trên cơ sở đó đưa ra những giải pháp cụ thể nhằm sử dụng hiệu quả sơ đồ tư duy trong dạy học tiếng Anh nói riêng, dạy học các môn học ở Học viện Chính trị nói chung.
Tài liệu tham khảo
1. Trần Đình Châu, Đặng Thị Thu Thủy, Sử dụng sơ đồ tư duy góp phần tích cực hoá hoạt động học tập của người học, Tạp chí Khoa học giáo dục, 2009.
2. Trần Thị Yến, Nâng Cao Khả Năng Đọc Hiểu Cho Sinh Viên Không Chuyên Tiếng Anh Thông Qua Việc Thiết Kế Sơ Đồ Tư Duy Trong Các Bài Học Đọc Hiểu, Tạp chí Khoa học, Trường ĐH Sư Phạm-ĐH Thái Nguyên, https://doi.org/10.34238/tnu-jst.4283, 2021.
3. Tony Buzan, Lê Huy Lâm biên dịch, Sơ đồ tư duy trong công việc, Nxb Lao động - Xã hội, 2007.
4. Thái Duy Tuyên, Giáo dục học hiện đại. Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001.
5. Phạm Viết Vượng, Giáo dục học, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2014.
