PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SỬ DỤNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO CHO HỌC VIÊN CÁC HỌC VIỆN, NHÀ TRƯỜNG TRONG QUÂN ĐỘI HIỆN NAY

Thượng úy Nguyễn Quyết Thắng - Đại úy Trần Đức Dương

Hệ 2, Học viện Chính trị

Email:[email protected]

Tóm tắt: Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI) đang tạo ra những biến đổi sâu sắc trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học. Đối với các học viện, nhà trường trong Quân đội, việc trang bị và phát triển năng lực sử dụng AI cho học viên không chỉ góp phần nâng cao chất lượng học tập, nghiên cứu khoa học mà còn đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại trong bối cảnh chuyển đổi số. Bài viết làm rõ vai trò của AI đối với hoạt động học tập và nghiên cứu khoa học của học viên; phân tích thực trạng phát triển năng lực sử dụng AI trong các học viện, nhà trường quân đội; từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả phát triển năng lực sử dụng AI cho học viên hiện nay.

Từ khóa: Trí tuệ nhân tạo; năng lực số; chuyển đổi số; học viên quân đội; nghiên cứu khoa học.

1. Đặt vấn đề

Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu. Trong đó, trí tuệ nhân tạo trở thành một trong những công nghệ nền tảng có khả năng tác động sâu rộng đến hoạt động quản lý, đào tạo, nghiên cứu khoa học và phát triển nguồn nhân lực. Nhiều công cụ AI như ChatGPT, Gemini, Claude, Copilot, Perplexity AI,... đang hỗ trợ hiệu quả cho việc tìm kiếm thông tin, xử lý dữ liệu, tổng hợp tri thức và sáng tạo nội dung.

Đối với các học viện, nhà trường trong Quân đội, AI mở ra nhiều cơ hội để đổi mới phương pháp học tập, nghiên cứu khoa học, nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực quân sự chất lượng cao. Tuy nhiên, nếu thiếu kiến thức và kỹ năng sử dụng AI, học viên có thể gặp phải những hạn chế như lệ thuộc vào công nghệ, tiếp nhận thông tin sai lệch hoặc vi phạm các quy định về đạo đức học thuật. Vì vậy, phát triển năng lực sử dụng AI cho học viên trở thành yêu cầu cấp thiết hiện nay.

2. Nội dung

Trí tuệ nhân tạo đang trở thành công cụ quan trọng hỗ trợ học viên các học viện, nhà trường trong Quân đội nâng cao hiệu quả học tập, chất lượng nghiên cứu khoa học và từng bước hình thành năng lực số đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và hiện đại hóa quân đội. Việc khai thác AI không chỉ giúp người học tiếp cận tri thức nhanh chóng, mở rộng khả năng nghiên cứu và sáng tạo mà còn góp phần rèn luyện tư duy phản biện, năng lực giải quyết vấn đề và khả năng thích ứng với môi trường quân sự hiện đại. Thực tiễn thời gian qua cho thấy các học viện, nhà trường quân đội đã có nhiều nỗ lực trong thúc đẩy chuyển đổi số, đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin và tạo điều kiện cho học viên tiếp cận các công cụ AI. Nhận thức của cán bộ, giảng viên và học viên về AI từng bước được nâng cao; việc ứng dụng AI trong học tập và nghiên cứu khoa học ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, quá trình phát triển năng lực sử dụng AI vẫn còn những hạn chế nhất định như nhận thức chưa đầy đủ, kỹ năng khai thác còn mang tính tự phát, nội dung đào tạo chưa theo kịp sự phát triển của công nghệ, năng lực đánh giá thông tin còn hạn chế và cơ chế quản lý, hướng dẫn sử dụng AI chưa thực sự đồng bộ.

Những kết quả đạt được và những hạn chế, bất cập nêu trên cho thấy việc phát triển năng lực sử dụng trí tuệ nhân tạo cho học viên các học viện, nhà trường trong Quân đội là yêu cầu khách quan, cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Để khai thác hiệu quả tiềm năng của AI, phát triển năng lực sử dụng trí tuệ nhân tạo cho học viên các Học viện, Nhà trường trong quân đội cần triển khai đồng bộ các giải pháp sau:

Một là, nâng cao nhận thức và trách nhiệm trong sử dụng trí tuệ nhân tạo

Nâng cao nhận thức là giải pháp có ý nghĩa nền tảng trong quá trình phát triển năng lực sử dụng AI cho học viên các học viện, nhà trường quân đội. Thực tiễn cho thấy, hiệu quả ứng dụng AI không chỉ phụ thuộc vào trình độ công nghệ hay điều kiện cơ sở vật chất mà trước hết phụ thuộc vào nhận thức của người sử dụng. Khi nhận thức đúng về bản chất, vai trò, lợi ích cũng như những hạn chế của AI, học viên sẽ có thái độ tích cực, chủ động tiếp cận và khai thác công nghệ này một cách hiệu quả, an toàn và đúng mục đích.

Để thực hiện tốt giải pháp này, các học viện, nhà trường cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục về AI thông qua nhiều hình thức phong phú như hội thảo khoa học, tọa đàm chuyên đề, diễn đàn học thuật, sinh hoạt câu lạc bộ hoặc các hoạt động ngoại khóa về chuyển đổi số. Thông qua đó, học viên được tiếp cận những kiến thức cơ bản về AI, xu hướng phát triển của công nghệ này trên thế giới cũng như khả năng ứng dụng trong học tập, nghiên cứu khoa học và hoạt động quân sự. Cần tăng cường phổ biến các chủ trương, quan điểm của Đảng, Nhà nước, Quân đội về chuyển đổi số, phát triển khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo. Việc giúp học viên nhận thức rõ AI là một trong những công nghệ nền tảng của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đồng thời là công cụ quan trọng trong quá trình xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại sẽ góp phần nâng cao trách nhiệm và động cơ học tập, nghiên cứu của mỗi cá nhân.

Đặc biệt, trong bối cảnh AI ngày càng được sử dụng rộng rãi, việc trang bị kiến thức về đạo đức, trách nhiệm và văn hóa sử dụng AI cần được quan tâm đúng mức. Học viên cần được giáo dục để nhận thức rõ AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế tư duy, bản lĩnh và trách nhiệm của con người. Đồng thời, phải hình thành ý thức tôn trọng bản quyền, trung thực trong học tập và nghiên cứu khoa học, bảo đảm an toàn thông tin, bảo mật dữ liệu và chấp hành nghiêm các quy định của Quân đội trong quá trình sử dụng AI. Nâng cao nhận thức không chỉ giúp học viên sử dụng AI hiệu quả hơn mà còn góp phần hình thành tư duy số, năng lực thích ứng với môi trường quân sự hiện đại, tạo cơ sở quan trọng cho việc triển khai các giải pháp phát triển năng lực sử dụng AI trong thời gian tới.

Hai là, đổi mới nội dung, chương trình đào tạo và bồi dưỡng năng lực sử dụng trí tuệ nhân tạo

Trong bối cảnh AI đang ngày càng trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho học tập, nghiên cứu khoa học và hoạt động nghề nghiệp, việc trang bị cho học viên kiến thức và kỹ năng sử dụng AI một cách bài bản là yêu cầu cấp thiết. Thực tế cho thấy, phần lớn học viên hiện nay tiếp cận AI thông qua quá trình tự học và tự trải nghiệm, trong khi kiến thức và kỹ năng khai thác công nghệ này chưa được đào tạo một cách hệ thống. Vì vậy, các học viện, nhà trường cần từng bước hoàn thiện chương trình đào tạo, bồi dưỡng nhằm hình thành năng lực sử dụng AI phù hợp với yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực quân sự trong thời kỳ chuyển đổi số.

Nghiên cứu tích hợp các nội dung liên quan đến AI vào những học phần phù hợp trong chương trình đào tạo. Việc tích hợp không chỉ giới hạn ở các môn học thuộc lĩnh vực công nghệ thông tin mà cần được mở rộng sang các môn phương pháp học tập, phương pháp nghiên cứu khoa học, ngoại ngữ, khoa học xã hội và nhân văn quân sự hoặc các chuyên ngành đào tạo khác. Điều này giúp học viên nhận thức rõ khả năng ứng dụng AI trong từng lĩnh vực cụ thể, đồng thời hình thành thói quen khai thác công nghệ số trong quá trình học tập và nghiên cứu. Các học viện, nhà trường cần xây dựng các khóa học hoặc chuyên đề chuyên sâu về AI dành cho học viên. Nội dung bồi dưỡng cần tập trung vào những kiến thức cơ bản về AI, nguyên lý hoạt động của các công cụ AI tạo sinh, phương pháp khai thác dữ liệu, ứng dụng AI trong học tập, nghiên cứu khoa học và giải quyết các nhiệm vụ chuyên môn. Thông qua các chương trình đào tạo này, học viên không chỉ biết sử dụng AI mà còn hiểu được những ưu điểm, hạn chế và rủi ro có thể phát sinh trong quá trình ứng dụng công nghệ.

Một nội dung quan trọng khác là trang bị kỹ năng xây dựng câu lệnh (prompt) hiệu quả. Chất lượng kết quả do AI tạo ra phụ thuộc rất lớn vào khả năng đặt câu lệnh của người sử dụng. Vì vậy, học viên cần được hướng dẫn cách xác định mục tiêu, xây dựng yêu cầu rõ ràng, cụ thể và phù hợp với từng nhiệm vụ học tập hoặc nghiên cứu khoa học. Việc làm chủ kỹ năng này sẽ giúp nâng cao hiệu quả khai thác AI, tiết kiệm thời gian và nâng cao chất lượng sản phẩm đầu ra. Đồng thời, cần chú trọng bồi dưỡng năng lực đánh giá, kiểm chứng và sử dụng thông tin do AI cung cấp. Trong điều kiện các mô hình AI vẫn có thể tạo ra thông tin sai lệch hoặc thiếu căn cứ, học viên phải được trang bị phương pháp đối chiếu, xác minh và đánh giá độ tin cậy của thông tin từ nhiều nguồn khác nhau. Đây không chỉ là yêu cầu về mặt kỹ năng mà còn là điều kiện quan trọng để hình thành tư duy phản biện, bảo đảm tính chính xác và khoa học trong học tập, nghiên cứu khoa học.

Thông qua việc hoàn thiện chương trình đào tạo và bồi dưỡng kỹ năng sử dụng AI một cách bài bản, các học viện, nhà trường sẽ từng bước hình thành cho học viên năng lực khai thác AI hiệu quả, an toàn và có trách nhiệm, đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực quân sự chất lượng cao trong thời kỳ chuyển đổi số.

Ba là, phát triển đội ngũ giảng viên đáp ứng yêu cầu ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giáo dục, đào tạo

Đội ngũ giảng viên giữ vai trò trực tiếp trong quá trình tổ chức, hướng dẫn và định hướng hoạt động học tập, nghiên cứu khoa học của học viên. Vì vậy, chất lượng và hiệu quả phát triển năng lực sử dụng AI cho học viên phụ thuộc rất lớn vào trình độ, nhận thức và khả năng ứng dụng AI của đội ngũ giảng viên. Trong bối cảnh công nghệ AI đang phát triển nhanh chóng, việc nâng cao năng lực số và năng lực ứng dụng AI cho giảng viên trở thành yêu cầu quan trọng nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục, đào tạo trong các học viện, nhà trường quân đội.

Trước hết, cần tăng cường tổ chức các chương trình đào tạo, bồi dưỡng và tập huấn về AI cho đội ngũ giảng viên. Nội dung tập huấn không chỉ tập trung vào việc giới thiệu các công cụ AI phổ biến mà còn cần trang bị kiến thức về nguyên lý hoạt động, phương pháp khai thác dữ liệu, kỹ năng xây dựng câu lệnh và ứng dụng AI trong giảng dạy, nghiên cứu khoa học. Qua đó, giúp giảng viên từng bước làm chủ công nghệ, nâng cao khả năng khai thác AI phục vụ hoạt động chuyên môn. Các học viện, nhà trường cần khuyến khích và tạo điều kiện để giảng viên ứng dụng AI trong quá trình giảng dạy và nghiên cứu khoa học. Việc sử dụng AI để xây dựng bài giảng, thiết kế học liệu số, hỗ trợ đánh giá kết quả học tập hoặc phân tích dữ liệu nghiên cứu không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả công việc mà còn tạo ra những hình mẫu thực tiễn để học viên học tập và noi theo. Khi giảng viên chủ động ứng dụng AI một cách khoa học và hiệu quả, học viên sẽ có thêm cơ hội tiếp cận các phương pháp học tập hiện đại, đồng thời hiểu rõ hơn về khả năng và giới hạn của công nghệ này.

Cần quan tâm xây dựng đội ngũ chuyên gia, giảng viên nòng cốt về AI trong các học viện, nhà trường quân đội. Đây sẽ là lực lượng có vai trò tham mưu, tư vấn và dẫn dắt quá trình nghiên cứu, ứng dụng AI trong giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học. Thông qua các nhóm chuyên gia này, các nhà trường có thể từng bước xây dựng chương trình đào tạo, tổ chức các hoạt động học thuật về AI và hỗ trợ giảng viên, học viên trong quá trình khai thác công nghệ mới. Phát huy vai trò của đội ngũ giảng viên không chỉ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo về AI mà còn tạo ra môi trường học tập hiện đại, thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học và nghiên cứu khoa học trong các học viện, nhà trường quân đội. Đây là một trong những giải pháp có ý nghĩa quyết định đối với việc phát triển năng lực sử dụng AI cho học viên, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại trong thời kỳ chuyển đổi số.

Bốn là, tăng cường đầu tư hạ tầng số và xây dựng môi trường ứng dụng trí tuệ nhân tạo

Cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin và môi trường số là điều kiện vật chất quan trọng bảo đảm cho việc ứng dụng AI trong giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học. Mặc dù thời gian qua các học viện, nhà trường quân đội đã quan tâm đầu tư hệ thống công nghệ thông tin, song trước yêu cầu phát triển mạnh mẽ của AI và chuyển đổi số, việc tiếp tục hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật và môi trường số vẫn là nhiệm vụ cần được ưu tiên trong thời gian tới. Tiếp tục đầu tư, nâng cấp và hoàn thiện hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ hoạt động giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học. Các học viện, nhà trường cần chú trọng phát triển hệ thống mạng tốc độ cao, trung tâm dữ liệu, thiết bị công nghệ số, nền tảng quản lý đào tạo trực tuyến và các phần mềm hỗ trợ giảng dạy, học tập. Đây là cơ sở để học viên có thể khai thác hiệu quả các ứng dụng AI, đồng thời đáp ứng yêu cầu triển khai các mô hình giáo dục thông minh trong tương lai.

Xây dựng và phát triển kho học liệu số, thư viện điện tử và cơ sở dữ liệu dùng chung cần được đẩy mạnh. Hệ thống học liệu số phong phú, được chuẩn hóa và cập nhật thường xuyên sẽ tạo nguồn dữ liệu quan trọng phục vụ học tập, nghiên cứu khoa học và khai thác AI. Đồng thời, việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các học viện, nhà trường trong Quân đội sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, tạo điều kiện thuận lợi cho học viên tiếp cận tri thức số một cách nhanh chóng và thuận tiện. Một yêu cầu quan trọng khác là tạo điều kiện để học viên được tiếp cận và sử dụng các nền tảng AI phù hợp với đặc thù môi trường quân sự. Việc lựa chọn các công cụ AI cần bảo đảm tính hiệu quả, khả năng ứng dụng trong học tập và nghiên cứu khoa học, đồng thời đáp ứng các yêu cầu về bảo mật thông tin. Các học viện, nhà trường có thể nghiên cứu xây dựng hoặc sử dụng các nền tảng AI chuyên dụng phục vụ giáo dục, đào tạo trong môi trường quân đội, hạn chế phụ thuộc hoàn toàn vào các hệ thống AI công cộng trên Internet.

Cùng với việc mở rộng khả năng tiếp cận AI, cần đặc biệt chú trọng bảo đảm an toàn thông tin và an ninh mạng trong quá trình sử dụng công nghệ này. Do đặc thù hoạt động quân sự liên quan đến nhiều thông tin quan trọng và dữ liệu nhạy cảm, việc khai thác AI phải tuân thủ nghiêm các quy định về bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự và an toàn dữ liệu. Các học viện, nhà trường cần xây dựng cơ chế kiểm soát, hướng dẫn và giám sát việc sử dụng AI; đồng thời tăng cường giáo dục cho học viên về nhận thức an ninh mạng, kỹ năng bảo vệ dữ liệu và phòng ngừa các nguy cơ rò rỉ thông tin trên môi trường số. Tăng cường đầu tư hạ tầng công nghệ và xây dựng môi trường số đồng bộ không chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển năng lực sử dụng AI của học viên mà còn góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong các học viện, nhà trường quân đội, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục, đào tạo và xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại trong giai đoạn mới.

Năm là, hoàn thiện cơ chế quản lý và bảo đảm sử dụng trí tuệ nhân tạo an toàn, hiệu quả

Cùng với việc mở rộng ứng dụng AI trong giáo dục, đào tạo, việc xây dựng cơ chế quản lý phù hợp có ý nghĩa quan trọng nhằm bảo đảm AI được sử dụng đúng mục đích, hiệu quả và an toàn. Đối với các học viện, nhà trường trong Quân đội, đây không chỉ là yêu cầu về quản lý giáo dục mà còn gắn liền với nhiệm vụ bảo vệ bí mật quân sự, giữ vững kỷ luật và bảo đảm tính trung thực trong hoạt động học thuật. Các học viện, nhà trường cần nghiên cứu ban hành các quy định cụ thể về sử dụng AI trong học tập, nghiên cứu khoa học và các hoạt động học thuật khác. Hệ thống quy định cần xác định rõ nguyên tắc, phạm vi, trách nhiệm của cá nhân và tổ chức trong quá trình khai thác AI, bảo đảm vừa phát huy được những lợi ích của công nghệ, vừa hạn chế các tác động tiêu cực có thể phát sinh. Đây sẽ là cơ sở pháp lý quan trọng để thống nhất nhận thức và hành động trong toàn đơn vị. Quy định rõ những nội dung được phép và không được phép sử dụng AI. Đối với các nhiệm vụ học tập, nghiên cứu khoa học thông thường, AI có thể được sử dụng như một công cụ hỗ trợ tìm kiếm thông tin, xử lý dữ liệu, xây dựng đề cương hoặc tham khảo ý tưởng. Tuy nhiên, đối với các nội dung liên quan đến kiểm tra, đánh giá kết quả học tập, nghiên cứu độc lập hoặc các tài liệu có yếu tố bí mật quân sự, cần có những quy định chặt chẽ nhằm tránh tình trạng lạm dụng AI hoặc làm ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo.

Cùng với việc hoàn thiện các quy định, cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát quá trình sử dụng AI của học viên. Các cơ quan quản lý giáo dục, đội ngũ giảng viên và cán bộ quản lý học viên cần thường xuyên theo dõi, hướng dẫn và kịp thời phát hiện những biểu hiện sử dụng AI không đúng mục đích. Việc kết hợp giữa tuyên truyền, giáo dục với kiểm tra, giám sát sẽ góp phần hình thành thói quen sử dụng AI một cách có trách nhiệm và đúng quy định. Đặc biệt, cần chú trọng phòng ngừa các hành vi vi phạm đạo đức học thuật và các nguy cơ mất an toàn thông tin trong quá trình sử dụng AI. Học viên phải được quán triệt nguyên tắc trung thực trong học tập, nghiên cứu khoa học; không sử dụng AI để sao chép, gian lận hoặc thay thế hoàn toàn hoạt động tư duy của bản thân. Đồng thời, cần nâng cao ý thức bảo mật thông tin, tuyệt đối không nhập lên các nền tảng AI công cộng những dữ liệu, tài liệu hoặc nội dung liên quan đến bí mật quân sự, bí mật nhà nước và các thông tin nhạy cảm khác. Hoàn thiện cơ chế quản lý và sử dụng AI không nhằm hạn chế sự phát triển của công nghệ mà hướng tới việc tạo ra hành lang pháp lý và môi trường sử dụng an toàn, lành mạnh. Đây là điều kiện quan trọng để AI thực sự trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả cho học tập, nghiên cứu khoa học và phát triển năng lực của học viên trong các học viện, nhà trường quân đội hiện nay.

3. Kết luận

Trí tuệ nhân tạo đang trở thành công cụ quan trọng trong giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học. Đối với các học viện, nhà trường trong Quân đội, phát triển năng lực sử dụng AI cho học viên không chỉ góp phần nâng cao chất lượng học tập, nghiên cứu khoa học mà còn đáp ứng yêu cầu xây dựng nguồn nhân lực quân sự chất lượng cao trong thời kỳ chuyển đổi số. Để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ này cần có sự vào cuộc đồng bộ của các cấp quản lý, đội ngũ giảng viên và bản thân học viên; đồng thời kết hợp chặt chẽ giữa nâng cao nhận thức, hoàn thiện chương trình đào tạo, đầu tư hạ tầng công nghệ và xây dựng cơ chế quản lý phù hợp nhằm khai thác hiệu quả những lợi ích mà trí tuệ nhân tạo mang lại cho sự nghiệp giáo dục, đào tạo trong Quân đội.

Tài liệu tham khảo

1. Hồ Đắc Lộc, Huỳnh Châu Duy (2020). Phát triển trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam: Thực trạng và giải pháp. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam, số 1+2, tr. 27-31.

2. Nguyễn Thị Phước (2023). Sử dụng ChatGPT làm công cụ hỗ trợ trong việc dạy và học ngành truyền thông. Tạp chí Khoa học, Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng, số 25, tr. 95-100. https://doi.org/10.59294/HIUJS.25.2023.507

3. Đinh Thị Mỹ Hạnh, Trần Văn Hưng (2021). Trí tuệ nhân tạo trong giáo dục: Cơ hội và thách thức đến tương lai của việc dạy và học ở trường đại học. Tạp chí Khoa học và Công nghệ, Đại học Đà Nẵng, 19(2), tr. 38-42.